MBh, 12, 11
Select a line for its word-by-word analysis.
केचिद् गृहान् परित्यज्य वनम् अभ्यगमन् द्विजाः । (२।१)
kecid gṛhān parityajya vanam abhyagaman dvijāḥ |
अजातश्मश्रवो मन्दाः कुले जाताः प्रवव्रजुः ॥ (२।२)
ajātaśmaśravo mandāḥ kule jātāḥ pravavrajuḥ ||
धर्मो ऽयम् इति मन्वाना ब्रह्मचर्ये व्यवस्थिताः । (३।१)
dharmo 'yam iti manvānā brahmacarye vyavasthitāḥ |
त्यक्त्वा गृहान् पितॄंश्चैव तान् इन्द्रो ऽन्वकृपायत ॥ (३।२)
tyaktvā gṛhān pitṝṃścaiva tān indro 'nvakṛpāyata ||
तान् आबभाषे भगवान् पक्षी भूत्वा हिरण्मयः । (४।१)
tān ābabhāṣe bhagavān pakṣī bhūtvā hiraṇmayaḥ |
सुदुष्करं मनुष्यैश्च यत् कृतं विघसाशिभिः ॥ (४।२)
suduṣkaraṃ manuṣyaiśca yat kṛtaṃ vighasāśibhiḥ ||
पुण्यं च बत कर्मैषां प्रशस्तं चैव जीवितम् । (५।१)
puṇyaṃ ca bata karmaiṣāṃ praśastaṃ caiva jīvitam |
संसिद्धास्ते गतिं मुख्यां प्राप्ता धर्मपरायणाः ॥ (५।२)
saṃsiddhāste gatiṃ mukhyāṃ prāptā dharmaparāyaṇāḥ ||
नाहं युष्मान् प्रशंसामि पङ्कदिग्धान् रजस्वलान् । (७।२)
nāhaṃ yuṣmān praśaṃsāmi paṅkadigdhān rajasvalān |
उच्छिष्टभोजिनो मन्दान् अन्ये वै विघसाशिनः ॥ (७।३)
ucchiṣṭabhojino mandān anye vai vighasāśinaḥ ||
शकुने ब्रूहि यच्छ्रेयो भृशं वै श्रद्दधाम ते ॥ (८।३)
śakune brūhi yacchreyo bhṛśaṃ vai śraddadhāma te ||
यदि मां नाभिशङ्कध्वं विभज्यात्मानम् आत्मना । (९।२)
yadi māṃ nābhiśaṅkadhvaṃ vibhajyātmānam ātmanā |
ततो ऽहं वः प्रवक्ष्यामि याथातथ्यं हितं वचः ॥ (९।३)
tato 'haṃ vaḥ pravakṣyāmi yāthātathyaṃ hitaṃ vacaḥ ||
नियोगे चैव धर्मात्मन् स्थातुम् इच्छाम शाधि नः ॥ (१०।३)
niyoge caiva dharmātman sthātum icchāma śādhi naḥ ||
चतुष्पदां गौः प्रवरा लोहानां काञ्चनं वरम् । (११।२)
catuṣpadāṃ gauḥ pravarā lohānāṃ kāñcanaṃ varam |
शब्दानां प्रवरो मन्त्रो ब्राह्मणो द्विपदां वरः ॥ (११।३)
śabdānāṃ pravaro mantro brāhmaṇo dvipadāṃ varaḥ ||
मन्त्रो ऽयं जातकर्मादि ब्राह्मणस्य विधीयते । (१२।१)
mantro 'yaṃ jātakarmādi brāhmaṇasya vidhīyate |
कर्माणि वैदिकान्यस्य स्वर्ग्यः पन्थास्त्वनुत्तमः । (१३।१)
karmāṇi vaidikānyasya svargyaḥ panthāstvanuttamaḥ |
अथ सर्वाणि कर्माणि मन्त्रसिद्धानि चक्षते ॥ (१३।२)
atha sarvāṇi karmāṇi mantrasiddhāni cakṣate ||
ईहन्ते सर्वभूतानि तद् ऋतं कर्मसङ्गिनाम् । (१५।१)
īhante sarvabhūtāni tad ṛtaṃ karmasaṅginām |
सिद्धिक्षेत्रम् इदं पुण्यम् अयम् एवाश्रमो महान् ॥ (१५।२)
siddhikṣetram idaṃ puṇyam ayam evāśramo mahān ||
अथ ये कर्म निन्दन्तो मनुष्याः कापथं गताः । (१६।१)
atha ye karma nindanto manuṣyāḥ kāpathaṃ gatāḥ |
मूढानाम् अर्थहीनानां तेषाम् एनस्तु विद्यते ॥ (१६।२)
mūḍhānām arthahīnānāṃ teṣām enastu vidyate ||
देववंशान् पितृवंशान् ब्रह्मवंशांश्च शाश्वतान् । (१७।१)
devavaṃśān pitṛvaṃśān brahmavaṃśāṃśca śāśvatān |
संत्यज्य मूढा वर्तन्ते ततो यान्त्यश्रुतीपथम् ॥ (१७।२)
saṃtyajya mūḍhā vartante tato yāntyaśrutīpatham ||
एतद् वो ऽस्तु तपो युक्तं ददानीत्य् ऋषिचोदितम् । (१८।१)
etad vo 'stu tapo yuktaṃ dadānīty ṛṣicoditam |
तस्मात् तद् अध्यवसतस् तपस्वि तप उच्यते ॥ (१८।२)
tasmāt tad adhyavasatas tapasvi tapa ucyate ||
देववंशान् पितृवंशान् ब्रह्मवंशांश्च शाश्वतान् । (१९।१)
devavaṃśān pitṛvaṃśān brahmavaṃśāṃśca śāśvatān |
संविभज्य गुरोश्चर्यां तद् वै दुष्करम् उच्यते ॥ (१९।२)
saṃvibhajya guroścaryāṃ tad vai duṣkaram ucyate ||
देवा वै दुष्करं कृत्वा विभूतिं परमां गताः । (२०।१)
devā vai duṣkaraṃ kṛtvā vibhūtiṃ paramāṃ gatāḥ |
तस्माद् गार्हस्थ्यम् उद्वोढुं दुष्करं प्रब्रवीमि वः ॥ (२०।२)
tasmād gārhasthyam udvoḍhuṃ duṣkaraṃ prabravīmi vaḥ ||
तपः श्रेष्ठं प्रजानां हि मूलम् एतन्न संशयः । (२१।१)
tapaḥ śreṣṭhaṃ prajānāṃ hi mūlam etanna saṃśayaḥ |
कुटुम्बविधिनानेन यस्मिन् सर्वं प्रतिष्ठितम् ॥ (२१।२)
kuṭumbavidhinānena yasmin sarvaṃ pratiṣṭhitam ||
एतद् विदुस्तपो विप्रा द्वंद्वातीता विमत्सराः । (२२।१)
etad vidustapo viprā dvaṃdvātītā vimatsarāḥ |
तस्माद् वनं मध्यमं च लोकेषु तप उच्यते ॥ (२२।२)
tasmād vanaṃ madhyamaṃ ca lokeṣu tapa ucyate ||
दुराधर्षं पदं चैव गच्छन्ति विघसाशिनः । (२३।१)
durādharṣaṃ padaṃ caiva gacchanti vighasāśinaḥ |
सायंप्रातर् विभज्यान्नं स्वकुटुम्बे यथाविधि ॥ (२३।२)
sāyaṃprātar vibhajyānnaṃ svakuṭumbe yathāvidhi ||
दत्त्वातिथिभ्यो देवेभ्यः पितृभ्यः स्वजनस्य च । (२४।१)
dattvātithibhyo devebhyaḥ pitṛbhyaḥ svajanasya ca |
अवशिष्टानि ये ऽश्नन्ति तान् आहुर् विघसाशिनः ॥ (२४।२)
avaśiṣṭāni ye 'śnanti tān āhur vighasāśinaḥ ||
तस्मात् स्वधर्मम् आस्थाय सुव्रताः सत्यवादिनः । (२५।१)
tasmāt svadharmam āsthāya suvratāḥ satyavādinaḥ |
लोकस्य गुरवो भूत्वा ते भवन्त्यनुपस्कृताः ॥ (२५।२)
lokasya guravo bhūtvā te bhavantyanupaskṛtāḥ ||
त्रिदिवं प्राप्य शक्रस्य स्वर्गलोके विमत्सराः । (२६।१)
tridivaṃ prāpya śakrasya svargaloke vimatsarāḥ |
वसन्ति शाश्वतीर् वर्षा जना दुष्करकारिणः ॥ (२६।२)
vasanti śāśvatīr varṣā janā duṣkarakāriṇaḥ ||
ततस्ते तद् वचः श्रुत्वा तस्य धर्मार्थसंहितम् । (२७।१)
tataste tad vacaḥ śrutvā tasya dharmārthasaṃhitam |
उत्सृज्य नास्तिकगतिं गार्हस्थ्यं धर्मम् आश्रिताः ॥ (२७।२)
utsṛjya nāstikagatiṃ gārhasthyaṃ dharmam āśritāḥ ||
तस्मात् त्वम् अपि दुर्धर्ष धैर्यम् आलम्ब्य शाश्वतम् । (२८।१)
tasmāt tvam api durdharṣa dhairyam ālambya śāśvatam |
प्रशाधि पृथिवीं कृत्स्नां हतामित्रां नरोत्तम ॥ (२८।२)
praśādhi pṛthivīṃ kṛtsnāṃ hatāmitrāṃ narottama ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.