महाभारतMahābhārata

MBh, 1, 45

45 of 1995 · 71 verses

Select a line for its word-by-word analysis.

1.1१.१

शौनक उवाच । (१।१)

śaunaka uvāca

1.2१.२

सूतस्य वचनं श्रुत्वा शौनकः प्राह विस्मितः । (१।२)

sūtasya vacanaṃ śrutvā śaunakaḥ prāha vismitaḥ |

1.3१.३

यद् अपृच्छत् तदा राजा मन्त्रिणो जनमेजयः । (१।३)

yad apṛcchat tadā rājā mantriṇo janamejayaḥ |

1.4१.४

पितुः स्वर्गगतिं तन् मे विस्तरेण पुनर् वद ॥ (१।४)

pituḥ svargagatiṃ tan me vistareṇa punar vada ||

2.1२.१

सूत उवाच । (२।१)

sūta uvāca

2.2२.२

शृणु ब्रह्मन् यथा पृष्टा मन्त्रिणो नृपतेस्तदा । (२।२)

śṛṇu brahman yathā pṛṣṭā mantriṇo nṛpatestadā |

2.3२.३

आख्यातवन्तस्ते सर्वे निधनं तत् परिक्षितः ॥ (२।३)

ākhyātavantaste sarve nidhanaṃ tat parikṣitaḥ ||

3.1३.१

जनमेजय उवाच । (३।१)

janamejaya uvāca

3.2३.२

जानन्ति तु भवन्तस्तद् यथावृत्तः पिता मम । (३।२)

jānanti tu bhavantastad yathāvṛttaḥ pitā mama |

3.3३.३

आसीद् यथा च निधनं गतः काले महायशाः ॥ (३।३)

āsīd yathā ca nidhanaṃ gataḥ kāle mahāyaśāḥ ||

4.1४.१

श्रुत्वा भवत्सकाशाद्धि पितुर् वृत्तम् अशेषतः । (४।१)

śrutvā bhavatsakāśāddhi pitur vṛttam aśeṣataḥ |

4.2४.२

कल्याणं प्रतिपत्स्यामि विपरीतं न जातुचित् ॥ (४।२)

kalyāṇaṃ pratipatsyāmi viparītaṃ na jātucit ||

5.1५.१

सूत उवाच । (५।१)

sūta uvāca

5.2५.२

मन्त्रिणो ऽथाब्रुवन् वाक्यं पृष्टास्तेन महात्मना । (५।२)

mantriṇo 'thābruvan vākyaṃ pṛṣṭāstena mahātmanā |

5.3५.३

सर्वधर्मविदः प्राज्ञा राजानं जनमेजयम् ॥ (५।३)

sarvadharmavidaḥ prājñā rājānaṃ janamejayam ||

6.1६.१

शृणु पार्थिव यद् ब्रूषे पितुस्तव महात्मनः । (६।१)

śṛṇu pārthiva yad brūṣe pitustava mahātmanaḥ |

6.2६.२

चरितं पार्थिवेन्द्रस्य यथा निष्ठां गतश्च सः । (६।२)

caritaṃ pārthivendrasya yathā niṣṭhāṃ gataśca saḥ |

6.3६.३

धर्मात्मा च महात्मा च प्रजापालः पिता तव । (६।३)

dharmātmā ca mahātmā ca prajāpālaḥ pitā tava |

6.4६.४

आसीद् इह यथावृत्तः स महात्मा शृणुष्व तत् ॥ (६।४)

āsīd iha yathāvṛttaḥ sa mahātmā śṛṇuṣva tat ||

7.1७.१

चातुर्वर्ण्यं स्वधर्मस्थं स कृत्वा पर्यरक्षत । (७।१)

cāturvarṇyaṃ svadharmasthaṃ sa kṛtvā paryarakṣata |

7.2७.२

धर्मतो धर्मविद् राजा धर्मो विग्रहवान् इव ॥ (७।२)

dharmato dharmavid rājā dharmo vigrahavān iva ||

8.1८.१

ररक्ष पृथिवीं देवीं श्रीमान् अतुलविक्रमः । (८।१)

rarakṣa pṛthivīṃ devīṃ śrīmān atulavikramaḥ |

8.2८.२

द्वेष्टारस्तस्य नैवासन् स च न द्वेष्टि कंचन । (८।२)

dveṣṭārastasya naivāsan sa ca na dveṣṭi kaṃcana |

8.3८.३

समः सर्वेषु भूतेषु प्रजापतिर् इवाभवत् ॥ (८।३)

samaḥ sarveṣu bhūteṣu prajāpatir ivābhavat ||

9.1९.१

ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्राश्चैव स्वकर्मसु । (९।१)

brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ śūdrāścaiva svakarmasu |

9.2९.२

स्थिताः सुमनसो राजंस्तेन राज्ञा स्वनुष्ठिताः ॥ (९।२)

sthitāḥ sumanaso rājaṃstena rājñā svanuṣṭhitāḥ ||

10.1१०.१

विधवानाथकृपणान् विकलांश्च बभार सः । (१०।१)

vidhavānāthakṛpaṇān vikalāṃśca babhāra saḥ |

10.2१०.२

सुदर्शः सर्वभूतानाम् आसीत् सोम इवापरः ॥ (१०।२)

sudarśaḥ sarvabhūtānām āsīt soma ivāparaḥ ||

11.1११.१

तुष्टपुष्टजनः श्रीमान् सत्यवाग् दृढविक्रमः । (११।१)

tuṣṭapuṣṭajanaḥ śrīmān satyavāg dṛḍhavikramaḥ |

11.2११.२

धनुर्वेदे च शिष्यो ऽभून् नृपः शारद्वतस्य सः ॥ (११।२)

dhanurvede ca śiṣyo 'bhūn nṛpaḥ śāradvatasya saḥ ||

12.1१२.१

गोविन्दस्य प्रियश्चासीत् पिता ते जनमेजय । (१२।१)

govindasya priyaścāsīt pitā te janamejaya |

12.2१२.२

लोकस्य चैव सर्वस्य प्रिय आसीन् महायशाः ॥ (१२।२)

lokasya caiva sarvasya priya āsīn mahāyaśāḥ ||

13.1१३.१

परिक्षीणेषु कुरुषु उत्तरायाम् अजायत । (१३।१)

parikṣīṇeṣu kuruṣu uttarāyām ajāyata |

13.2१३.२

परिक्षिद् अभवत् तेन सौभद्रस्यात्मजो बली ॥ (१३।२)

parikṣid abhavat tena saubhadrasyātmajo balī ||

14.1१४.१

राजधर्मार्थकुशलो युक्तः सर्वगुणैर् नृपः । (१४।१)

rājadharmārthakuśalo yuktaḥ sarvaguṇair nṛpaḥ |

14.2१४.२

जितेन्द्रियश्चात्मवांश्च मेधावी वृद्धसेवितः ॥ (१४।२)

jitendriyaścātmavāṃśca medhāvī vṛddhasevitaḥ ||

15.1१५.१

षड्वर्गविन् महाबुद्धिर् नीतिधर्मविद् उत्तमः । (१५।१)

ṣaḍvargavin mahābuddhir nītidharmavid uttamaḥ |

15.2१५.२

प्रजा इमास्तव पिता षष्टिं वर्षाण्यपालयत् । (१५।२)

prajā imāstava pitā ṣaṣṭiṃ varṣāṇyapālayat |

15.3१५.३

ततो गतिं समापन्नः सर्वेषाम् अनिवर्तिनीम् । (१५।३)

tato gatiṃ samāpannaḥ sarveṣām anivartinīm |

15.4१५.४

ततो दिष्टान्तम् आपन्नः सर्पेणानतिवर्तितम् ॥ (१५।४)

tato diṣṭāntam āpannaḥ sarpeṇānativartitam ||

16.1१६.१

ततस्त्वं पुरुषश्रेष्ठ धर्मेण प्रतिपेदिवान् । (१६।१)

tatastvaṃ puruṣaśreṣṭha dharmeṇa pratipedivān |

16.2१६.२

इदं वर्षसहस्राय राज्यं कुरुकुलागतम् । (१६।२)

idaṃ varṣasahasrāya rājyaṃ kurukulāgatam |

16.3१६.३

बाल एवाभिजातो ऽसि सर्वभूतानुपालकः ॥ (१६।३)

bāla evābhijāto 'si sarvabhūtānupālakaḥ ||

17.1१७.१

जनमेजय उवाच । (१७।१)

janamejaya uvāca

17.2१७.२

नास्मिन् कुले जातु बभूव राजा यो न प्रजानां हितकृत् प्रियश्च । (१७।२)

nāsmin kule jātu babhūva rājā yo na prajānāṃ hitakṛt priyaśca |

17.3१७.३

विशेषतः प्रेक्ष्य पितामहानां वृत्तं महद् वृत्तपरायणानाम् ॥ (१७।३)

viśeṣataḥ prekṣya pitāmahānāṃ vṛttaṃ mahad vṛttaparāyaṇānām ||

18.1१८.१

कथं निधनम् आपन्नः पिता मम तथाविधः । (१८।१)

kathaṃ nidhanam āpannaḥ pitā mama tathāvidhaḥ |

18.2१८.२

आचक्षध्वं यथावन् मे श्रोतुम् इच्छामि तत्त्वतः ॥ (१८।२)

ācakṣadhvaṃ yathāvan me śrotum icchāmi tattvataḥ ||

19.1१९.१

सूत उवाच । (१९।१)

sūta uvāca

19.2१९.२

स राजा पृथिवीपालः सर्वशस्त्रभृतां वरः । (१९।२)

sa rājā pṛthivīpālaḥ sarvaśastrabhṛtāṃ varaḥ |

19.3१९.३

एवं संचोदिता राज्ञा मन्त्रिणस्ते नराधिपम् । (१९।३)

evaṃ saṃcoditā rājñā mantriṇaste narādhipam |

19.4१९.४

ऊचुः सर्वे यथावृत्तं राज्ञः प्रियहिते रताः ॥ (१९।४)

ūcuḥ sarve yathāvṛttaṃ rājñaḥ priyahite ratāḥ ||

20.1२०.१

बभूव मृगयाशीलस्तव राजन् पिता सदा । (२०।१)

babhūva mṛgayāśīlastava rājan pitā sadā |

20.2२०.२

यथा पाण्डुर् महाभागो धनुर्धरवरो युधि । (२०।२)

yathā pāṇḍur mahābhāgo dhanurdharavaro yudhi |

20.3२०.३

अस्मास्वासज्य सर्वाणि राजकार्याण्यशेषतः ॥ (२०।३)

asmāsvāsajya sarvāṇi rājakāryāṇyaśeṣataḥ ||

21.1२१.१

स कदाचिद् वनचरो मृगं विव्याध पत्रिणा । (२१।१)

sa kadācid vanacaro mṛgaṃ vivyādha patriṇā |

21.2२१.२

विद्ध्वा चान्वसरत् तूर्णं तं मृगं गहने वने ॥ (२१।२)

viddhvā cānvasarat tūrṇaṃ taṃ mṛgaṃ gahane vane ||

22.1२२.१

पदातिर् बद्धनिस्त्रिंशस्ततायुधकलापवान् । (२२।१)

padātir baddhanistriṃśastatāyudhakalāpavān |

22.2२२.२

न चाससाद गहने मृगं नष्टं पिता तव ॥ (२२।२)

na cāsasāda gahane mṛgaṃ naṣṭaṃ pitā tava ||

23.1२३.१

परिश्रान्तो वयःस्थश्च षष्टिवर्षो जरान्वितः । (२३।१)

pariśrānto vayaḥsthaśca ṣaṣṭivarṣo jarānvitaḥ |

23.2२३.२

क्षुधितः स महारण्ये ददर्श मुनिम् अन्तिके ॥ (२३।२)

kṣudhitaḥ sa mahāraṇye dadarśa munim antike ||

24.1२४.१

स तं पप्रच्छ राजेन्द्रो मुनिं मौनव्रतान्वितम् । (२४।१)

sa taṃ papraccha rājendro muniṃ maunavratānvitam |

24.2२४.२

न च किंचिद् उवाचैनं स मुनिः पृच्छतो ऽपि सन् ॥ (२४।२)

na ca kiṃcid uvācainaṃ sa muniḥ pṛcchato 'pi san ||

25.1२५.१

ततो राजा क्षुच्छ्रमार्तस्तं मुनिं स्थाणुवत् स्थितम् । (२५।१)

tato rājā kṣucchramārtastaṃ muniṃ sthāṇuvat sthitam |

25.2२५.२

मौनव्रतधरं शान्तं सद्यो मन्युवशं ययौ ॥ (२५।२)

maunavratadharaṃ śāntaṃ sadyo manyuvaśaṃ yayau ||

26.1२६.१

न बुबोध हि तं राजा मौनव्रतधरं मुनिम् । (२६।१)

na bubodha hi taṃ rājā maunavratadharaṃ munim |

26.2२६.२

स तं मन्युसमाविष्टो धर्षयामास ते पिता ॥ (२६।२)

sa taṃ manyusamāviṣṭo dharṣayāmāsa te pitā ||

27.1२७.१

मृतं सर्पं धनुष्कोट्या समुत्क्षिप्य धरातलात् । (२७।१)

mṛtaṃ sarpaṃ dhanuṣkoṭyā samutkṣipya dharātalāt |

27.2२७.२

तस्य शुद्धात्मनः प्रादात् स्कन्धे भरतसत्तम ॥ (२७।२)

tasya śuddhātmanaḥ prādāt skandhe bharatasattama ||

28.1२८.१

न चोवाच स मेधावी तम् अथो साध्वसाधु वा । (२८।१)

na covāca sa medhāvī tam atho sādhvasādhu vā |

28.2२८.२

तस्थौ तथैव चाक्रुध्यन् सर्पं स्कन्धेन धारयन् ॥ (२८।२)

tasthau tathaiva cākrudhyan sarpaṃ skandhena dhārayan ||

Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.

MBh, 1, 45

Word analysis

Select a line of the text

Each word appears with its dictionary form and grammar. Select a word to read its meanings in the DCS, Apte and Monier-Williams dictionaries.

j k next and previous line · ← → chapters

Analysis: Digital Corpus of Sanskrit