MBh, 1, 45
Select a line for its word-by-word analysis.
सूतस्य वचनं श्रुत्वा शौनकः प्राह विस्मितः । (१।२)
sūtasya vacanaṃ śrutvā śaunakaḥ prāha vismitaḥ |
पितुः स्वर्गगतिं तन् मे विस्तरेण पुनर् वद ॥ (१।४)
pituḥ svargagatiṃ tan me vistareṇa punar vada ||
शृणु ब्रह्मन् यथा पृष्टा मन्त्रिणो नृपतेस्तदा । (२।२)
śṛṇu brahman yathā pṛṣṭā mantriṇo nṛpatestadā |
आख्यातवन्तस्ते सर्वे निधनं तत् परिक्षितः ॥ (२।३)
ākhyātavantaste sarve nidhanaṃ tat parikṣitaḥ ||
जानन्ति तु भवन्तस्तद् यथावृत्तः पिता मम । (३।२)
jānanti tu bhavantastad yathāvṛttaḥ pitā mama |
श्रुत्वा भवत्सकाशाद्धि पितुर् वृत्तम् अशेषतः । (४।१)
śrutvā bhavatsakāśāddhi pitur vṛttam aśeṣataḥ |
कल्याणं प्रतिपत्स्यामि विपरीतं न जातुचित् ॥ (४।२)
kalyāṇaṃ pratipatsyāmi viparītaṃ na jātucit ||
मन्त्रिणो ऽथाब्रुवन् वाक्यं पृष्टास्तेन महात्मना । (५।२)
mantriṇo 'thābruvan vākyaṃ pṛṣṭāstena mahātmanā |
शृणु पार्थिव यद् ब्रूषे पितुस्तव महात्मनः । (६।१)
śṛṇu pārthiva yad brūṣe pitustava mahātmanaḥ |
चरितं पार्थिवेन्द्रस्य यथा निष्ठां गतश्च सः । (६।२)
caritaṃ pārthivendrasya yathā niṣṭhāṃ gataśca saḥ |
आसीद् इह यथावृत्तः स महात्मा शृणुष्व तत् ॥ (६।४)
āsīd iha yathāvṛttaḥ sa mahātmā śṛṇuṣva tat ||
चातुर्वर्ण्यं स्वधर्मस्थं स कृत्वा पर्यरक्षत । (७।१)
cāturvarṇyaṃ svadharmasthaṃ sa kṛtvā paryarakṣata |
धर्मतो धर्मविद् राजा धर्मो विग्रहवान् इव ॥ (७।२)
dharmato dharmavid rājā dharmo vigrahavān iva ||
द्वेष्टारस्तस्य नैवासन् स च न द्वेष्टि कंचन । (८।२)
dveṣṭārastasya naivāsan sa ca na dveṣṭi kaṃcana |
ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्राश्चैव स्वकर्मसु । (९।१)
brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ śūdrāścaiva svakarmasu |
स्थिताः सुमनसो राजंस्तेन राज्ञा स्वनुष्ठिताः ॥ (९।२)
sthitāḥ sumanaso rājaṃstena rājñā svanuṣṭhitāḥ ||
तुष्टपुष्टजनः श्रीमान् सत्यवाग् दृढविक्रमः । (११।१)
tuṣṭapuṣṭajanaḥ śrīmān satyavāg dṛḍhavikramaḥ |
धनुर्वेदे च शिष्यो ऽभून् नृपः शारद्वतस्य सः ॥ (११।२)
dhanurvede ca śiṣyo 'bhūn nṛpaḥ śāradvatasya saḥ ||
लोकस्य चैव सर्वस्य प्रिय आसीन् महायशाः ॥ (१२।२)
lokasya caiva sarvasya priya āsīn mahāyaśāḥ ||
परिक्षिद् अभवत् तेन सौभद्रस्यात्मजो बली ॥ (१३।२)
parikṣid abhavat tena saubhadrasyātmajo balī ||
राजधर्मार्थकुशलो युक्तः सर्वगुणैर् नृपः । (१४।१)
rājadharmārthakuśalo yuktaḥ sarvaguṇair nṛpaḥ |
जितेन्द्रियश्चात्मवांश्च मेधावी वृद्धसेवितः ॥ (१४।२)
jitendriyaścātmavāṃśca medhāvī vṛddhasevitaḥ ||
षड्वर्गविन् महाबुद्धिर् नीतिधर्मविद् उत्तमः । (१५।१)
ṣaḍvargavin mahābuddhir nītidharmavid uttamaḥ |
प्रजा इमास्तव पिता षष्टिं वर्षाण्यपालयत् । (१५।२)
prajā imāstava pitā ṣaṣṭiṃ varṣāṇyapālayat |
ततो गतिं समापन्नः सर्वेषाम् अनिवर्तिनीम् । (१५।३)
tato gatiṃ samāpannaḥ sarveṣām anivartinīm |
ततो दिष्टान्तम् आपन्नः सर्पेणानतिवर्तितम् ॥ (१५।४)
tato diṣṭāntam āpannaḥ sarpeṇānativartitam ||
ततस्त्वं पुरुषश्रेष्ठ धर्मेण प्रतिपेदिवान् । (१६।१)
tatastvaṃ puruṣaśreṣṭha dharmeṇa pratipedivān |
नास्मिन् कुले जातु बभूव राजा यो न प्रजानां हितकृत् प्रियश्च । (१७।२)
nāsmin kule jātu babhūva rājā yo na prajānāṃ hitakṛt priyaśca |
विशेषतः प्रेक्ष्य पितामहानां वृत्तं महद् वृत्तपरायणानाम् ॥ (१७।३)
viśeṣataḥ prekṣya pitāmahānāṃ vṛttaṃ mahad vṛttaparāyaṇānām ||
आचक्षध्वं यथावन् मे श्रोतुम् इच्छामि तत्त्वतः ॥ (१८।२)
ācakṣadhvaṃ yathāvan me śrotum icchāmi tattvataḥ ||
स राजा पृथिवीपालः सर्वशस्त्रभृतां वरः । (१९।२)
sa rājā pṛthivīpālaḥ sarvaśastrabhṛtāṃ varaḥ |
एवं संचोदिता राज्ञा मन्त्रिणस्ते नराधिपम् । (१९।३)
evaṃ saṃcoditā rājñā mantriṇaste narādhipam |
ऊचुः सर्वे यथावृत्तं राज्ञः प्रियहिते रताः ॥ (१९।४)
ūcuḥ sarve yathāvṛttaṃ rājñaḥ priyahite ratāḥ ||
विद्ध्वा चान्वसरत् तूर्णं तं मृगं गहने वने ॥ (२१।२)
viddhvā cānvasarat tūrṇaṃ taṃ mṛgaṃ gahane vane ||
परिश्रान्तो वयःस्थश्च षष्टिवर्षो जरान्वितः । (२३।१)
pariśrānto vayaḥsthaśca ṣaṣṭivarṣo jarānvitaḥ |
क्षुधितः स महारण्ये ददर्श मुनिम् अन्तिके ॥ (२३।२)
kṣudhitaḥ sa mahāraṇye dadarśa munim antike ||
स तं पप्रच्छ राजेन्द्रो मुनिं मौनव्रतान्वितम् । (२४।१)
sa taṃ papraccha rājendro muniṃ maunavratānvitam |
न च किंचिद् उवाचैनं स मुनिः पृच्छतो ऽपि सन् ॥ (२४।२)
na ca kiṃcid uvācainaṃ sa muniḥ pṛcchato 'pi san ||
ततो राजा क्षुच्छ्रमार्तस्तं मुनिं स्थाणुवत् स्थितम् । (२५।१)
tato rājā kṣucchramārtastaṃ muniṃ sthāṇuvat sthitam |
मौनव्रतधरं शान्तं सद्यो मन्युवशं ययौ ॥ (२५।२)
maunavratadharaṃ śāntaṃ sadyo manyuvaśaṃ yayau ||
न बुबोध हि तं राजा मौनव्रतधरं मुनिम् । (२६।१)
na bubodha hi taṃ rājā maunavratadharaṃ munim |
मृतं सर्पं धनुष्कोट्या समुत्क्षिप्य धरातलात् । (२७।१)
mṛtaṃ sarpaṃ dhanuṣkoṭyā samutkṣipya dharātalāt |
तस्य शुद्धात्मनः प्रादात् स्कन्धे भरतसत्तम ॥ (२७।२)
tasya śuddhātmanaḥ prādāt skandhe bharatasattama ||
न चोवाच स मेधावी तम् अथो साध्वसाधु वा । (२८।१)
na covāca sa medhāvī tam atho sādhvasādhu vā |
तस्थौ तथैव चाक्रुध्यन् सर्पं स्कन्धेन धारयन् ॥ (२८।२)
tasthau tathaiva cākrudhyan sarpaṃ skandhena dhārayan ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.