युधिष्ठिर उवाच । (१।१)

आलोकदानं नामैतत् कीदृशं भरतर्षभ । (१।२)

कथम् एतत् समुत्पन्नं फलं चात्र ब्रवीहि मे ॥ (१।३)

भीष्म उवाच । (२।१)

अत्राप्युदाहरन्तीमम् इतिहासं पुरातनम् । (२।२)

मनोः प्रजापतेर् वादं सुवर्णस्य च भारत ॥ (२।३)

तपस्वी कश्चिद् अभवत् सुवर्णो नाम नामतः । (३।१)

वर्णतो हेमवर्णः स सुवर्ण इति पप्रथे ॥ (३।२)

कुलशीलगुणोपेतः स्वाध्याये च परं गतः । (४।१)

बहून् स्ववंशप्रभवान् समतीतः स्वकैर् गुणैः ॥ (४।२)

स कदाचिन्मनुं विप्रो ददर्शोपससर्प च । (५।१)

कुशलप्रश्नम् अन्योन्यं तौ च तत्र प्रचक्रतुः ॥ (५।२)

ततस्तौ सिद्धसंकल्पौ मेरौ काञ्चनपर्वते । (६।१)

रमणीये शिलापृष्ठे सहितौ संन्यषीदताम् ॥ (६।२)

तत्र तौ कथयामास्तां कथा नानाविधाश्रयाः । (७।१)

ब्रह्मर्षिदेवदैत्यानां पुराणानां महात्मनाम् ॥ (७।२)

सुवर्णस्त्वब्रवीद् वाक्यं मनुं स्वायंभुवं प्रभुम् । (८।१)

हितार्थं सर्वभूतानां प्रश्नं मे वक्तुम् अर्हसि ॥ (८।२)

सुमनोभिर् यद् इज्यन्ते दैवतानि प्रजेश्वर । (९।१)

किम् एतत् कथम् उत्पन्नं फलयोगं च शंस मे ॥ (९।२)

मनुर् उवाच । (१०।१)

अत्राप्युदाहरन्तीमम् इतिहासं पुरातनम् । (१०।२)

शुक्रस्य च बलेश्चैव संवादं वै समागमे ॥ (१०।३)

बलेर् वैरोचनस्येह त्रैलोक्यम् अनुशासतः । (११।१)

समीपम् आजगामाशु शुक्रो भृगुकुलोद्वहः ॥ (११।२)

तम् अर्घ्यादिभिर् अभ्यर्च्य भार्गवं सो ऽसुराधिपः । (१२।१)

निषसादासने पश्चाद् विधिवद् भूरिदक्षिणः ॥ (१२।२)

कथेयम् अभवत् तत्र या त्वया परिकीर्तिता । (१३।१)

सुमनोधूपदीपानां संप्रदाने फलं प्रति ॥ (१३।२)

ततः पप्रच्छ दैत्येन्द्रः कवीन्द्रं प्रश्नम् उत्तमम् । (१४।१)

सुमनोधूपदीपानां किं फलं ब्रह्मवित्तम । (१४।२)

प्रदानस्य द्विजश्रेष्ठ तद् भवान् वक्तुम् अर्हति ॥ (१४।३)

शुक्र उवाच । (१५।१)

तपः पूर्वं समुत्पन्नं धर्मस्तस्माद् अनन्तरम् । (१५।२)

एतस्मिन्न् अन्तरे चैव वीरुदोषध्य एव च ॥ (१५।३)

सोमस्यात्मा च बहुधा सम्भूतः पृथिवीतले । (१६।१)

अमृतं च विषं चैव याश्चान्यास्तुल्यजातयः ॥ (१६।२)

अमृतं मनसः प्रीतिं सद्यः पुष्टिं ददाति च । (१७।१)

मनो ग्लपयते तीव्रं विषं गन्धेन सर्वशः ॥ (१७।२)

अमृतं मङ्गलं विद्धि महद् विषम् अमङ्गलम् । (१८।१)

ओषध्यो ह्यमृतं सर्वं विषं तेजो ऽग्निसंभवम् ॥ (१८।२)

मनो ह्लादयते यस्माच्छ्रियं चापि दधाति ह । (१९।१)

तस्मात् सुमनसः प्रोक्ता नरैः सुकृतकर्मभिः ॥ (१९।२)

देवताभ्यः सुमनसो यो ददाति नरः शुचिः । (२०।१)

तस्मात् सुमनसः प्रोक्ता यस्मात् तुष्यन्ति देवताः ॥ (२०।२)

यं यम् उद्दिश्य दीयेरन् देवं सुमनसः प्रभो । (२१।१)

मङ्गलार्थं स तेनास्य प्रीतो भवति दैत्यप ॥ (२१।२)

ज्ञेयास्तूग्राश्च सौम्याश्च तेजस्विन्यश्च ताः पृथक् । (२२।१)

ओषध्यो बहुवीर्याश्च बहुरूपास्तथैव च ॥ (२२।२)

यज्ञियानां च वृक्षाणाम् अयज्ञियान्निबोध मे । (२३।१)

आसुराणि च माल्यानि दैवतेभ्यो हितानि च ॥ (२३।२)

राक्षसानां सुराणां च यक्षाणां च तथा प्रियाः । (२४।१)

पितॄणां मानुषाणां च कान्ता यास्त्वनुपूर्वशः ॥ (२४।२)

वन्या ग्राम्याश्चेह तथा कृष्टोप्ताः पर्वताश्रयाः । (२५।१)

अकण्टकाः कण्टकिन्यो गन्धरूपरसान्विताः ॥ (२५।२)

द्विविधो हि स्मृतो गन्ध इष्टो ऽनिष्टश्च पुष्पजः । (२६।१)

इष्टगन्धानि देवानां पुष्पाणीति विभावयेत् ॥ (२६।२)

अकण्टकानां वृक्षाणां श्वेतप्रायाश्च वर्णतः । (२७।१)

तेषां पुष्पाणि देवानाम् इष्टानि सततं प्रभो ॥ (२७।२)

जलजानि च माल्यानि पद्मादीनि च यानि च । (२८।१)

गन्धर्वनागयक्षेभ्यस्तानि दद्याद् विचक्षणः ॥ (२८।२)

ओषध्यो रक्तपुष्पाश्च कटुकाः कण्टकान्विताः । (२९।१)

शत्रूणाम् अभिचारार्थम् अथर्वसु निदर्शिताः ॥ (२९।२)

तीक्ष्णवीर्यास्तु भूतानां दुरालम्भाः सकण्टकाः । (३०।१)

रक्तभूयिष्ठवर्णाश्च कृष्णाश्चैवोपहारयेत् ॥ (३०।२)

मनोहृदयनन्दिन्यो विमर्दे मधुराश्च याः । (३१।१)

चारुरूपाः सुमनसो मानुषाणां स्मृता विभो ॥ (३१।२)

न तु श्मशानसम्भूता न देवायतनोद्भवाः । (३२।१)

संनयेत् पुष्टियुक्तेषु विवाहेषु रहःसु च ॥ (३२।२)

गिरिसानुरुहाः सौम्या देवानाम् उपपादयेत् । (३३।१)

प्रोक्षिताभ्युक्षिताः सौम्या यथायोगं यथास्मृति ॥ (३३।२)

गन्धेन देवास्तुष्यन्ति दर्शनाद् यक्षराक्षसाः । (३४।१)

नागाः समुपभोगेन त्रिभिर् एतैस्तु मानुषाः ॥ (३४।२)

सद्यः प्रीणाति देवान् वै ते प्रीता भावयन्त्युत । (३५।१)

संकल्पसिद्धा मर्त्यानाम् ईप्सितैश्च मनोरथैः ॥ (३५।२)

देवाः प्रीणन्ति सततं मानिता मानयन्ति च । (३६।१)

अवज्ञातावधूताश्च निर्दहन्त्यधमान्नरान् ॥ (३६।२)

अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि धूपदानविधौ फलम् । (३७।१)

धूपांश्च विविधान् साधून् असाधूंश्च निबोध मे ॥ (३७।२)

निर्यासः सरलश्चैव कृत्रिमश्चैव ते त्रयः । (३८।१)

इष्टानिष्टो भवेद् गन्धस्तन्मे विस्तरतः शृणु ॥ (३८।२)

निर्यासाः सल्लकीवर्ज्या देवानां दयितास्तु ते । (३९।१)

गुग्गुलुः प्रवरस्तेषां सर्वेषाम् इति निश्चयः ॥ (३९।२)

अगुरुः सारिणां श्रेष्ठो यक्षराक्षसभोगिनाम् । (४०।१)

दैत्यानां सल्लकीजश्च काङ्क्षितो यश्च तद्विधः ॥ (४०।२)

अथ सर्जरसादीनां गन्धैः पार्थिवदारवैः । (४१।१)

फाणितासवसंयुक्तैर् मनुष्याणां विधीयते ॥ (४१।२)

देवदानवभूतानां सद्यस्तुष्टिकरः स्मृतः । (४२।१)

ये ऽन्ये वैहारिकास्ते तु मानुषाणाम् इति स्मृताः ॥ (४२।२)

य एवोक्ताः सुमनसां प्रदाने गुणहेतवः । (४३।१)

धूपेष्वपि परिज्ञेयास्त एव प्रीतिवर्धनाः ॥ (४३।२)

दीपदाने प्रवक्ष्यामि फलयोगम् अनुत्तमम् । (४४।१)

यथा येन यदा चैव प्रदेया यादृशाश्च ते ॥ (४४।२)

ज्योतिस्तेजः प्रकाशश्चाप्यूर्ध्वगं चापि वर्ण्यते । (४५।१)

प्रदानं तेजसां तस्मात् तेजो वर्धयते नृणाम् ॥ (४५।२)

अन्धं तमस्तमिस्रं च दक्षिणायनम् एव च । (४६।१)

उत्तरायणम् एतस्माज्ज्योतिर्दानं प्रशस्यते ॥ (४६।२)

यस्माद् ऊर्ध्वगम् एतत् तु तमसश्चैव भेषजम् । (४७।१)

तस्माद् ऊर्ध्वगतेर् दाता भवेद् इति विनिश्चयः ॥ (४७।२)

देवास्तेजस्विनो यस्मात् प्रभावन्तः प्रकाशकाः । (४८।१)

तामसा राक्षसाश्चेति तस्माद् दीपः प्रदीयते ॥ (४८।२)

आलोकदानाच्चक्षुष्मान् प्रभायुक्तो भवेन्नरः । (४९।१)

तान् दत्त्वा नोपहिंसेत न हरेन्नोपनाशयेत् ॥ (४९।२)

दीपहर्ता भवेद् अन्धस्तमोगतिर् असुप्रभः । (५०।१)

दीपप्रदः स्वर्गलोके दीपमाली विराजते ॥ (५०।२)

हविषा प्रथमः कल्पो द्वितीयस्त्वौषधीरसैः । (५१।१)

वसामेदोऽस्थिनिर्यासैर् न कार्यः पुष्टिम् इच्छता ॥ (५१।२)

गिरिप्रपाते गहने चैत्यस्थाने चतुष्पथे । (५२।१)

दीपदाता भवेन्नित्यं य इच्छेद् भूतिम् आत्मनः ॥ (५२।२)

कुलोद्द्योतो विशुद्धात्मा प्रकाशत्वं च गच्छति । (५३।१)

ज्योतिषां चैव सालोक्यं दीपदाता नरः सदा ॥ (५३।२)

बलिकर्मसु वक्ष्यामि गुणान् कर्मफलोदयान् । (५४।१)

देवयक्षोरगनृणां भूतानाम् अथ रक्षसाम् ॥ (५४।२)

येषां नाग्रभुजो विप्रा देवतातिथिबालकाः । (५५।१)

राक्षसान् एव तान् विद्धि निर्वषट्कारमङ्गलान् ॥ (५५।२)

तस्माद् अग्रं प्रयच्छेत देवेभ्यः प्रतिपूजितम् । (५६।१)

शिरसा प्रणतश्चापि हरेद् बलिम् अतन्द्रितः ॥ (५६।२)

गृह्या हि देवता नित्यम् आशंसन्ति गृहात् सदा । (५७।१)

बाह्याश्चागन्तवो ये ऽन्ये यक्षराक्षसपन्नगाः ॥ (५७।२)

इतो दत्तेन जीवन्ति देवताः पितरस्तथा । (५८।१)

ते प्रीताः प्रीणयन्त्येतान् आयुषा यशसा धनैः ॥ (५८।२)

बलयः सह पुष्पैस्तु देवानाम् उपहारयेत् । (५९।१)

दधिद्रप्सयुताः पुण्याः सुगन्धाः प्रियदर्शनाः ॥ (५९।२)

कार्या रुधिरमांसाढ्या बलयो यक्षरक्षसाम् । (६०।१)

सुरासवपुरस्कारा लाजोल्लेपनभूषिताः ॥ (६०।२)

नागानां दयिता नित्यं पद्मोत्पलविमिश्रिताः । (६१।१)

तिलान् गुडसुसम्पन्नान् भूतानाम् उपहारयेत् ॥ (६१।२)

अग्रदाताग्रभोगी स्याद् बलवर्णसमन्वितः । (६२।१)

तस्माद् अग्रं प्रयच्छेत देवेभ्यः प्रतिपूजितम् ॥ (६२।२)

ज्वलत्यहरहो वेश्म याश्चास्य गृहदेवताः । (६३।१)

ताः पूज्या भूतिकामेन प्रसृताग्रप्रदायिना ॥ (६३।२)

इत्येतद् असुरेन्द्राय काव्यः प्रोवाच भार्गवः । (६४।१)

सुवर्णाय मनुः प्राह सुवर्णो नारदाय च ॥ (६४।२)

नारदो ऽपि मयि प्राह गुणान् एतान्महाद्युते । (६५।१)

त्वम् अप्येतद् विदित्वेह सर्वम् आचर पुत्रक ॥ (६५।२)