MBh, 12, 74
Select a line for its word-by-word analysis.
राज्ञा पुरोहितः कार्यो भवेद् विद्वान् बहुश्रुतः । (१।२)
rājñā purohitaḥ kāryo bhaved vidvān bahuśrutaḥ |
धर्मात्मा धर्मविद् येषां राज्ञां राजन् पुरोहितः । (२।१)
dharmātmā dharmavid yeṣāṃ rājñāṃ rājan purohitaḥ |
उभौ प्रजा वर्धयतो देवान् पूर्वान् परान् पितॄन् । (३।१)
ubhau prajā vardhayato devān pūrvān parān pitṝn |
यौ समेयास्थितौ धर्मे श्रद्धेयौ सुतपस्विनौ ॥ (३।२)
yau sameyāsthitau dharme śraddheyau sutapasvinau ||
ब्रह्मक्षत्रस्य संमानात् प्रजाः सुखम् अवाप्नुयुः ॥ (४।२)
brahmakṣatrasya saṃmānāt prajāḥ sukham avāpnuyuḥ ||
ब्रह्मक्षत्रं हि सर्वेषां धर्माणां मूलम् उच्यते ॥ (५।२)
brahmakṣatraṃ hi sarveṣāṃ dharmāṇāṃ mūlam ucyate ||
यदा हि ब्रह्म प्रजहाति क्षत्रं क्षत्रं यदा वा प्रजहाति ब्रह्म । (७।२)
yadā hi brahma prajahāti kṣatraṃ kṣatraṃ yadā vā prajahāti brahma |
अन्वग् बलं कतमे ऽस्मिन् भजन्ते तथाबल्यं कतमे ऽस्मिन् वियन्ति ॥ (७।३)
anvag balaṃ katame 'smin bhajante tathābalyaṃ katame 'smin viyanti ||
व्यृद्धं राष्ट्रं भवति क्षत्रियस्य ब्रह्म क्षत्रं यत्र विरुध्यते ह । (८।२)
vyṛddhaṃ rāṣṭraṃ bhavati kṣatriyasya brahma kṣatraṃ yatra virudhyate ha |
अन्वग् बलं दस्यवस्तद् भजन्ते ऽबल्यं तथा तत्र वियन्ति सन्तः ॥ (८।३)
anvag balaṃ dasyavastad bhajante 'balyaṃ tathā tatra viyanti santaḥ ||
नैषाम् उक्षा वर्धते नोत उस्रा न गर्गरो मथ्यते नो यजन्ते । (९।१)
naiṣām ukṣā vardhate nota usrā na gargaro mathyate no yajante |
नैषां पुत्रा वेदम् अधीयते च यदा ब्रह्म क्षत्रियाः संत्यजन्ति ॥ (९।२)
naiṣāṃ putrā vedam adhīyate ca yadā brahma kṣatriyāḥ saṃtyajanti ||
नैषाम् उक्षा वर्धते जातु गेहे नाधीयते सप्रजा नो यजन्ते । (१०।१)
naiṣām ukṣā vardhate jātu gehe nādhīyate saprajā no yajante |
अपध्वस्ता दस्युभूता भवन्ति ये ब्राह्मणाः क्षत्रियान् संत्यजन्ति ॥ (१०।२)
apadhvastā dasyubhūtā bhavanti ye brāhmaṇāḥ kṣatriyān saṃtyajanti ||
क्षत्रं हि ब्रह्मणो योनिर् योनिः क्षत्रस्य च द्विजाः ॥ (११।२)
kṣatraṃ hi brahmaṇo yonir yoniḥ kṣatrasya ca dvijāḥ ||
उभावेतौ नित्यम् अभिप्रपन्नौ सम्प्रापतुर् महतीं श्रीप्रतिष्ठाम् । (१२।१)
ubhāvetau nityam abhiprapannau samprāpatur mahatīṃ śrīpratiṣṭhām |
तयोः संधिर् भिद्यते चेत् पुराणस् ततः सर्वं भवति हि सम्प्रमूढम् ॥ (१२।२)
tayoḥ saṃdhir bhidyate cet purāṇas tataḥ sarvaṃ bhavati hi sampramūḍham ||
नात्र प्लवं लभते पारगामी महागाधे नौर् इव सम्प्रणुन्ना । (१३।१)
nātra plavaṃ labhate pāragāmī mahāgādhe naur iva sampraṇunnā |
चातुर्वर्ण्यं भवति च सम्प्रमूढं ततः प्रजाः क्षयसंस्था भवन्ति ॥ (१३।२)
cāturvarṇyaṃ bhavati ca sampramūḍhaṃ tataḥ prajāḥ kṣayasaṃsthā bhavanti ||
ब्रह्मवृक्षो रक्ष्यमाणो मधु हेम च वर्षति । (१४।१)
brahmavṛkṣo rakṣyamāṇo madhu hema ca varṣati |
अब्रह्मचारी चरणाद् अपेतो यदा ब्रह्मा ब्रह्मणि त्राणम् इच्छेत् । (१५।१)
abrahmacārī caraṇād apeto yadā brahmā brahmaṇi trāṇam icchet |
आश्चर्यशो वर्षति तत्र देवस् तत्राभीक्ष्णं दुःसहाश्चाविशन्ति ॥ (१५।२)
āścaryaśo varṣati tatra devas tatrābhīkṣṇaṃ duḥsahāścāviśanti ||
स्त्रियं हत्वा ब्राह्मणं वापि पापः सभायां यत्र लभते ऽनुवादम् । (१६।१)
striyaṃ hatvā brāhmaṇaṃ vāpi pāpaḥ sabhāyāṃ yatra labhate 'nuvādam |
राज्ञः सकाशे न बिभेति चापि ततो भयं जायते क्षत्रियस्य ॥ (१६।२)
rājñaḥ sakāśe na bibheti cāpi tato bhayaṃ jāyate kṣatriyasya ||
पापैः पापे क्रियमाणे ऽतिवेलं ततो रुद्रो जायते देव एषः । (१७।१)
pāpaiḥ pāpe kriyamāṇe 'tivelaṃ tato rudro jāyate deva eṣaḥ |
पापैः पापाः संजनयन्ति रुद्रं ततः सर्वान् साध्वसाधून् हिनस्ति ॥ (१७।२)
pāpaiḥ pāpāḥ saṃjanayanti rudraṃ tataḥ sarvān sādhvasādhūn hinasti ||
कुतो रुद्रः कीदृशो वापि रुद्रः सत्त्वैः सत्त्वं दृश्यते वध्यमानम् । (१८।२)
kuto rudraḥ kīdṛśo vāpi rudraḥ sattvaiḥ sattvaṃ dṛśyate vadhyamānam |
एतद् विद्वन् कश्यप मे प्रचक्ष्व यतो रुद्रो जायते देव एषः ॥ (१८।३)
etad vidvan kaśyapa me pracakṣva yato rudro jāyate deva eṣaḥ ||
आत्मा रुद्रो हृदये मानवानां स्वं स्वं देहं परदेहं च हन्ति । (१९।२)
ātmā rudro hṛdaye mānavānāṃ svaṃ svaṃ dehaṃ paradehaṃ ca hanti |
वातोत्पातैः सदृशं रुद्रम् आहुर् दावैर् जीमूतैः सदृशं रूपम् अस्य ॥ (१९।३)
vātotpātaiḥ sadṛśaṃ rudram āhur dāvair jīmūtaiḥ sadṛśaṃ rūpam asya ||
न वै वातं परिवृनोति कश्चिन् न जीमूतो वर्षति नैव दावः । (२०।२)
na vai vātaṃ parivṛnoti kaścin na jīmūto varṣati naiva dāvaḥ |
तथायुक्तो दृश्यते मानवेषु कामद्वेषाद् बध्यते मुच्यते च ॥ (२०।३)
tathāyukto dṛśyate mānaveṣu kāmadveṣād badhyate mucyate ca ||
यथैकगेहे जातवेदाः प्रदीप्तः कृत्स्नं ग्रामं प्रदहेत् स त्वरावान् । (२१।२)
yathaikagehe jātavedāḥ pradīptaḥ kṛtsnaṃ grāmaṃ pradahet sa tvarāvān |
विमोहनं कुरुते देव एष ततः सर्वं स्पृश्यते पुण्यपापैः ॥ (२१।३)
vimohanaṃ kurute deva eṣa tataḥ sarvaṃ spṛśyate puṇyapāpaiḥ ||
यदि दण्डः स्पृशते पुण्यभाजं पापैः पापे क्रियमाणे ऽविशेषात् । (२२।२)
yadi daṇḍaḥ spṛśate puṇyabhājaṃ pāpaiḥ pāpe kriyamāṇe 'viśeṣāt |
कस्य हेतोः सुकृतं नाम कुर्याद् दुष्कृतं वा कस्य हेतोर् न कुर्यात् ॥ (२२।३)
kasya hetoḥ sukṛtaṃ nāma kuryād duṣkṛtaṃ vā kasya hetor na kuryāt ||
असंत्यागात् पापकृताम् अपापांस् तुल्यो दण्डः स्पृशते मिश्रभावात् । (२३।२)
asaṃtyāgāt pāpakṛtām apāpāṃs tulyo daṇḍaḥ spṛśate miśrabhāvāt |
शुष्केणार्द्रं दह्यते मिश्रभावान् न मिश्रः स्यात् पापकृद्भिः कथंचित् ॥ (२३।३)
śuṣkeṇārdraṃ dahyate miśrabhāvān na miśraḥ syāt pāpakṛdbhiḥ kathaṃcit ||
साध्वसाधून् धारयतीह भूमिः साध्वसाधूंस्तापयतीह सूर्यः । (२४।२)
sādhvasādhūn dhārayatīha bhūmiḥ sādhvasādhūṃstāpayatīha sūryaḥ |
साध्वसाधून् वातयतीह वायुर् आपस्तथा साध्वसाधून् वहन्ति ॥ (२४।३)
sādhvasādhūn vātayatīha vāyur āpastathā sādhvasādhūn vahanti ||
एवम् अस्मिन् वर्तते लोक एव नामुत्रैवं वर्तते राजपुत्र । (२५।२)
evam asmin vartate loka eva nāmutraivaṃ vartate rājaputra |
प्रेत्यैतयोर् अन्तरवान् विशेषो यो वै पुण्यं चरते यश्च पापम् ॥ (२५।३)
pretyaitayor antaravān viśeṣo yo vai puṇyaṃ carate yaśca pāpam ||
पुण्यस्य लोको मधुमान् घृतार्चिर् हिरण्यज्योतिर् अमृतस्य नाभिः । (२६।१)
puṇyasya loko madhumān ghṛtārcir hiraṇyajyotir amṛtasya nābhiḥ |
तत्र प्रेत्य मोदते ब्रह्मचारी न तत्र मृत्युर् न जरा नोत दुःखम् ॥ (२६।२)
tatra pretya modate brahmacārī na tatra mṛtyur na jarā nota duḥkham ||
पापस्य लोको निरयो ऽप्रकाशो नित्यं दुःखः शोकभूयिष्ठ एव । (२७।१)
pāpasya loko nirayo 'prakāśo nityaṃ duḥkhaḥ śokabhūyiṣṭha eva |
तत्रात्मानं शोचते पापकर्मा बह्वीः समाः प्रपतन्न् अप्रतिष्ठः ॥ (२७।२)
tatrātmānaṃ śocate pāpakarmā bahvīḥ samāḥ prapatann apratiṣṭhaḥ ||
मिथो भेदाद् ब्राह्मणक्षत्रियाणां प्रजा दुःखं दुःसहं चाविशन्ति । (२८।१)
mitho bhedād brāhmaṇakṣatriyāṇāṃ prajā duḥkhaṃ duḥsahaṃ cāviśanti |
एवं ज्ञात्वा कार्य एवेह विद्वान् पुरोहितो नैकविद्यो नृपेण ॥ (२८।२)
evaṃ jñātvā kārya eveha vidvān purohito naikavidyo nṛpeṇa ||
तं चैवान्वभिषिच्येत तथा धर्मो विधीयते । (२९।१)
taṃ caivānvabhiṣicyeta tathā dharmo vidhīyate |
अग्र्यो हि ब्राह्मणः प्रोक्तः सर्वस्यैवेह धर्मतः ॥ (२९।२)
agryo hi brāhmaṇaḥ proktaḥ sarvasyaiveha dharmataḥ ||
पूर्वं हि ब्राह्मणाः सृष्टा इति धर्मविदो विदुः । (३०।१)
pūrvaṃ hi brāhmaṇāḥ sṛṣṭā iti dharmavido viduḥ |
ज्येष्ठेनाभिजनेनास्य प्राप्तं सर्वं यद् उत्तरम् ॥ (३०।२)
jyeṣṭhenābhijanenāsya prāptaṃ sarvaṃ yad uttaram ||
तस्मान्मान्यश्च पूज्यश्च ब्राह्मणः प्रसृताग्रभुक् । (३१।१)
tasmānmānyaśca pūjyaśca brāhmaṇaḥ prasṛtāgrabhuk |
सर्वं श्रेष्ठं वरिष्ठं च निवेद्यं तस्य धर्मतः ॥ (३१।२)
sarvaṃ śreṣṭhaṃ variṣṭhaṃ ca nivedyaṃ tasya dharmataḥ ||
अवश्यम् एतत् कर्तव्यं राज्ञा बलवतापि हि । (३२।१)
avaśyam etat kartavyaṃ rājñā balavatāpi hi |
ब्रह्म वर्धयति क्षत्रं क्षत्रतो ब्रह्म वर्धते ॥ (३२।२)
brahma vardhayati kṣatraṃ kṣatrato brahma vardhate ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.