संजय उवाच । (१।१)

घटोत्कचे तु निहते सूतपुत्रेण तां निशाम् । (१।२)

दुःखामर्षवशं प्राप्तो धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः ॥ (१।३)

दृष्ट्वा भीमेन महतीं वार्यमाणां चमूं तव । (२।१)

धृष्टद्युम्नम् उवाचेदं कुम्भयोनिं निवारय ॥ (२।२)

त्वं हि द्रोणविनाशाय समुत्पन्नो हुताशनात् । (३।१)

सशरः कवची खड्गी धन्वी च परतापनः । (३।२)

अभिद्रव रणे हृष्टो न च ते भीः कथंचन ॥ (३।३)

जनमेजयः शिखण्डी च दौर्मुखिश्च यशोधनः । (४।१)

अभिद्रवन्तु संहृष्टाः कुम्भयोनिं समन्ततः ॥ (४।२)

नकुलः सहदेवश्च द्रौपदेयाः प्रभद्रकाः । (५।१)

द्रुपदश्च विराटश्च पुत्रभ्रातृसमन्वितौ ॥ (५।२)

सात्यकिः केकयाश्चैव पाण्डवश्च धनंजयः । (६।१)

अभिद्रवन्तु वेगेन भारद्वाजवधेप्सया ॥ (६।२)

तथैव रथिनः सर्वे हस्त्यश्वं यच्च किंचन । (७।१)

पादाताश्च रणे द्रोणं प्रापयन्तु महारथम् ॥ (७।२)

तथाज्ञप्तास्तु ते सर्वे पाण्डवेन महात्मना । (८।१)

अभ्यद्रवन्त वेगेन कुम्भयोनिं युयुत्सया ॥ (८।२)

आगच्छतस्तान् सहसा सर्वोद्योगेन पाण्डवान् । (९।१)

प्रतिजग्राह समरे द्रोणः शस्त्रभृतां वरः ॥ (९।२)

ततो दुर्योधनो राजा सर्वोद्योगेन पाण्डवान् । (१०।१)

अभ्यद्रवत् सुसंक्रुद्ध इच्छन् द्रोणस्य जीवितम् ॥ (१०।२)

ततः प्रववृते युद्धं श्रान्तवाहनसैनिकम् । (११।१)

पाण्डवानां कुरूणां च गर्जताम् इतरेतरम् ॥ (११।२)

निद्रान्धास्ते महाराज परिश्रान्ताश्च संयुगे । (१२।१)

नाभ्यपद्यन्त समरे कांचिच्चेष्टां महारथाः ॥ (१२।२)

त्रियामा रजनी चैषा घोररूपा भयानका । (१३।१)

सहस्रयामप्रतिमा बभूव प्राणहारिणी । (१३।२)

वध्यतां च तथा तेषां क्षतानां च विशेषतः ॥ (१३।३)

अहो रात्रिः समाजज्ञे निद्रान्धानां विशेषतः । (१४।१)

सर्वे ह्यासन्निरुत्साहाः क्षत्रिया दीनचेतसः । (१४।२)

तव चैव परेषां च गतास्त्रा विगतेषवः ॥ (१४।३)

ते तथा पारयन्तश्च ह्रीमन्तश्च विशेषतः । (१५।१)

स्वधर्मम् अनुपश्यन्तो न जहुः स्वाम् अनीकिनीम् ॥ (१५।२)

शस्त्राण्यन्ये समुत्सृज्य निद्रान्धाः शेरते जनाः । (१६।१)

गजेष्वन्ये रथेष्वन्ये हयेष्वन्ये च भारत ॥ (१६।२)

निद्रान्धा नो बुबुधिरे कांचिच्चेष्टां नराधिपाः । (१७।१)

ते ऽन्योन्यं समरे योधाः प्रेषयन्त यमक्षयम् ॥ (१७।२)

स्वप्नायमानास्त्वपरे परान् इति विचेतसः । (१८।१)

आत्मानं समरे जघ्नुः स्वान् एव च परान् अपि ॥ (१८।२)

नानावाचो विमुञ्चन्तो निद्रान्धास्ते महारणे । (१९।१)

योद्धव्यम् इति तिष्ठन्तो निद्रासंसक्तलोचनाः ॥ (१९।२)

संमर्द्यान्ये रणे केचिन्निद्रान्धाश्च परस्परम् । (२०।१)

जघ्नुः शूरा रणे राजंस्तस्मिंस्तमसि दारुणे ॥ (२०।२)

हन्यमानं तथात्मानं परेभ्यो बहवो जनाः । (२१।१)

नाभ्यजानन्त समरे निद्रया मोहिता भृशम् ॥ (२१।२)

तेषाम् एतादृशीं चेष्टां विज्ञाय पुरुषर्षभः । (२२।१)

उवाच वाक्यं बीभत्सुर् उच्चैः संनादयन् दिशः ॥ (२२।२)

श्रान्ता भवन्तो निद्रान्धाः सर्व एव सवाहनाः । (२३।१)

तमसा चावृते सैन्ये रजसा बहुलेन च ॥ (२३।२)

ते यूयं यदि मन्यध्वम् उपारमत सैनिकाः । (२४।१)

निमीलयत चात्रैव रणभूमौ मुहूर्तकम् ॥ (२४।२)

ततो विनिद्रा विश्रान्ताश्चन्द्रमस्युदिते पुनः । (२५।१)

संसाधयिष्यथान्योन्यं स्वर्गाय कुरुपाण्डवाः ॥ (२५।२)

तद् वचः सर्वधर्मज्ञा धार्मिकस्य निशम्य ते । (२६।१)

अरोचयन्त सैन्यानि तथा चान्योन्यम् अब्रुवन् ॥ (२६।२)

चुक्रुशुः कर्ण कर्णेति राजन् दुर्योधनेति च । (२७।१)

उपारमत पाण्डूनां विरता हि वरूथिनी ॥ (२७।२)

तथा विक्रोशमानस्य फल्गुनस्य ततस्ततः । (२८।१)

उपारमत पाण्डूनां सेना तव च भारत ॥ (२८।२)

ताम् अस्य वाचं देवाश्च ऋषयश्च महात्मनः । (२९।१)

सर्वसैन्यानि चाक्षुद्राः प्रहृष्टाः प्रत्यपूजयन् ॥ (२९।२)

तत् सम्पूज्य वचो ऽक्रूरं सर्वसैन्यानि भारत । (३०।१)

मुहूर्तम् अस्वपन् राजञ् श्रान्तानि भरतर्षभ ॥ (३०।२)

सा तु सम्प्राप्य विश्रामं ध्वजिनी तव भारत । (३१।१)

सुखम् आप्तवती वीरम् अर्जुनं प्रत्यपूजयत् ॥ (३१।२)

त्वयि वेदास्तथास्त्राणि त्वयि बुद्धिपराक्रमौ । (३२।१)

धर्मस्त्वयि महाबाहो दया भूतेषु चानघ ॥ (३२।२)

यच्चाश्वस्तास्तवेच्छामः शर्म पार्थ तद् अस्तु ते । (३३।१)

मनसश्च प्रियान् अर्थान् वीर क्षिप्रम् अवाप्नुहि ॥ (३३।२)

इति ते तं नरव्याघ्रं प्रशंसन्तो महारथाः । (३४।१)

निद्रया समवाक्षिप्तास्तूष्णीम् आसन् विशां पते ॥ (३४।२)

अश्वपृष्ठेषु चाप्यन्ये रथनीडेषु चापरे । (३५।१)

गजस्कन्धगताश्चान्ये शेरते चापरे क्षितौ ॥ (३५।२)

सायुधाः सगदाश्चैव सखड्गाः सपरश्वधाः । (३६।१)

सप्रासकवचाश्चान्ये नराः सुप्ताः पृथक् पृथक् ॥ (३६।२)

गजास्ते पन्नगाभोगैर् हस्तैर् भूरेणुरूषितैः । (३७।१)

निद्रान्धा वसुधां चक्रुर् घ्राणनिःश्वासशीतलाम् ॥ (३७।२)

गजाः शुशुभिरे तत्र निःश्वसन्तो महीतले । (३८।१)

विशीर्णा गिरयो यद्वन्निःश्वसद्भिर् महोरगैः ॥ (३८।२)

समां च विषमां चक्रुः खुराग्रैर् विक्षतां महीम् । (३९।१)

हयाः काञ्चनयोक्त्राश्च केसरालम्बिभिर् युगैः । (३९।२)

सुषुपुस्तत्र राजेन्द्र युक्ता वाहेषु सर्वशः ॥ (३९।३)

तत् तथा निद्रया भग्नम् अवाचम् अस्वपद् बलम् । (४०।१)

कुशलैर् इव विन्यस्तं पटे चित्रम् इवाद्भुतम् ॥ (४०।२)

ते क्षत्रियाः कुण्डलिनो युवानः परस्परं सायकविक्षताङ्गाः । (४१।१)

कुम्भेषु लीनाः सुषुपुर् गजानां कुचेषु लग्ना इव कामिनीनाम् ॥ (४१।२)

ततः कुमुदनाथेन कामिनीगण्डपाण्डुना । (४२।१)

नेत्रानन्देन चन्द्रेण माहेन्द्री दिग् अलंकृता ॥ (४२।२)

ततो मुहूर्ताद् भगवान् पुरस्ताच्छशलक्षणः । (४३।१)

अरुणं दर्शयामास ग्रसञ् ज्योतिःप्रभं प्रभुः ॥ (४३।२)

अरुणस्य तु तस्यानु जातरूपसमप्रभम् । (४४।१)

रश्मिजालं महच्चन्द्रो मन्दं मन्दम् अवासृजत् ॥ (४४।२)

उत्सारयन्तः प्रभया तमस्ते चन्द्ररश्मयः । (४५।१)

पर्यगच्छञ् शनैः सर्वा दिशः खं च क्षितिं तथा ॥ (४५।२)

ततो मुहूर्ताद् भुवनं ज्योतिर्भूतम् इवाभवत् । (४६।१)

अप्रख्यम् अप्रकाशं च जगामाशु तमस्तथा ॥ (४६।२)

प्रतिप्रकाशिते लोके दिवाभूते निशाकरे । (४७।१)

विचेरुर् न विचेरुश्च राजन्नक्तंचरास्ततः ॥ (४७।२)

बोध्यमानं तु तत् सैन्यं राजंश्चन्द्रस्य रश्मिभिः । (४८।१)

बुबुधे शतपत्राणां वनं महद् इवाम्भसि ॥ (४८।२)

यथा चन्द्रोदयोद्धूतः क्षुभितः सागरो भवेत् । (४९।१)

तथा चन्द्रोदयोद्धूतः स बभूव बलार्णवः ॥ (४९।२)

ततः प्रववृते युद्धं पुनर् एव विशां पते । (५०।१)

लोके लोकविनाशाय परं लोकम् अभीप्सताम् ॥ (५०।२)