नकुल उवाच । (१।१)

हन्त वो वर्तयिष्यामि दानस्य परमं फलम् । (१।२)

न्यायलब्धस्य सूक्ष्मस्य विप्रदत्तस्य यद् द्विजाः ॥ (१।३)

धर्मक्षेत्रे कुरुक्षेत्रे धर्मज्ञैर् बहुभिर् वृते । (२।१)

उञ्छवृत्तिर् द्विजः कश्चित् कापोतिर् अभवत् पुरा ॥ (२।२)

सभार्यः सह पुत्रेण सस्नुषस्तपसि स्थितः । (३।१)

वधूचतुर्थो वृद्धः स धर्मात्मा नियतेन्द्रियः ॥ (३।२)

षष्ठे काले तदा विप्रो भुङ्क्ते तैः सह सुव्रतः । (४।१)

षष्ठे काले कदाचिच्च तस्याहारो न विद्यते । (४।२)

भुङ्क्ते ऽन्यस्मिन् कदाचित् स षष्ठे काले द्विजोत्तमः ॥ (४।३)

कपोतधर्मिणस्तस्य दुर्भिक्षे सति दारुणे । (५।१)

नाविद्यत तदा विप्राः संचयस्तान्निबोधत । (५।२)

क्षीणौषधिसमावायो द्रव्यहीनो ऽभवत् तदा ॥ (५।३)

काले काले ऽस्य सम्प्राप्ते नैव विद्येत भोजनम् । (६।१)

क्षुधापरिगताः सर्वे प्रातिष्ठन्त तदा तु ते ॥ (६।२)

उञ्छंस्तदा शुक्लपक्षे मध्यं तपति भास्करे । (७।१)

उष्णार्तश्च क्षुधार्तश्च स विप्रस्तपसि स्थितः । (७।२)

उञ्छम् अप्राप्तवान् एव सार्धं परिजनेन ह ॥ (७।३)

स तथैव क्षुधाविष्टः स्पृष्ट्वा तोयं यथाविधि । (८।१)

क्षपयामास तं कालं कृच्छ्रप्राणो द्विजोत्तमः ॥ (८।२)

अथ षष्ठे गते काले यवप्रस्थम् उपार्जयत् । (९।१)

यवप्रस्थं च ते सक्तून् अकुर्वन्त तपस्विनः ॥ (९।२)

कृतजप्याह्विकास्ते तु हुत्वा वह्निं यथाविधि । (१०।१)

कुडवं कुडवं सर्वे व्यभजन्त तपस्विनः ॥ (१०।२)

अथागच्छद् द्विजः कश्चिद् अतिथिर् भुञ्जतां तदा । (११।१)

ते तं दृष्ट्वातिथिं तत्र प्रहृष्टमनसो ऽभवन् ॥ (११।२)

ते ऽभिवाद्य सुखप्रश्नं पृष्ट्वा तम् अतिथिं तदा । (१२।१)

विशुद्धमनसो दान्ताः श्रद्धादमसमन्विताः ॥ (१२।२)

अनसूयवो गतक्रोधाः साधवो गतमत्सराः । (१३।१)

त्यक्तमाना जितक्रोधा धर्मज्ञा द्विजसत्तमाः ॥ (१३।२)

सब्रह्मचर्यं स्वं गोत्रं समाख्याय परस्परम् । (१४।१)

कुटीं प्रवेशयामासुः क्षुधार्तम् अतिथिं तदा ॥ (१४।२)

इदम् अर्घ्यं च पाद्यं च बृसी चेयं तवानघ । (१५।१)

शुचयः सक्तवश्चेमे नियमोपार्जिताः प्रभो । (१५।२)

प्रतिगृह्णीष्व भद्रं ते मया दत्ता द्विजोत्तम ॥ (१५।३)

इत्युक्तः प्रतिगृह्याथ सक्तूनां कुडवं द्विजः । (१६।१)

भक्षयामास राजेन्द्र न च तुष्टिं जगाम सः ॥ (१६।२)

स उञ्छवृत्तिः तं प्रेक्ष्य क्षुधापरिगतं द्विजम् । (१७।१)

आहारं चिन्तयामास कथं तुष्टो भवेद् इति ॥ (१७।२)

तस्य भार्याब्रवीद् राजन्मद्भागो दीयताम् इति । (१८।१)

गच्छत्वेष यथाकामं संतुष्टो द्विजसत्तमः ॥ (१८।२)

इति ब्रुवन्तीं तां साध्वीं धर्मात्मा स द्विजर्षभः । (१९।१)

क्षुधापरिगतां ज्ञात्वा सक्तूंस्तान्नाभ्यनन्दत ॥ (१९।२)

जानन् वृद्धां क्षुधार्तां च श्रान्तां ग्लानां तपस्विनीम् । (२०।१)

त्वगस्थिभूतां वेपन्तीं ततो भार्याम् उवाच ताम् ॥ (२०।२)

अपि कीटपतंगानां मृगाणां चैव शोभने । (२१।१)

स्त्रियो रक्ष्याश्च पोष्याश्च नैवं त्वं वक्तुम् अर्हसि ॥ (२१।२)

अनुकम्पितो नरो नार्या पुष्टो रक्षित एव च । (२२।१)

प्रपतेद् यशसो दीप्तान्न च लोकान् अवाप्नुयात् ॥ (२२।२)

इत्युक्ता सा ततः प्राह धर्मार्थौ नौ समौ द्विज । (२३।१)

सक्तुप्रस्थचतुर्भागं गृहाणेमं प्रसीद मे ॥ (२३।२)

सत्यं रतिश्च धर्मश्च स्वर्गश्च गुणनिर्जितः । (२४।१)

स्त्रीणां पतिसमाधीनं काङ्क्षितं च द्विजोत्तम ॥ (२४।२)

ऋतुर् मातुः पितुर् बीजं दैवतं परमं पतिः । (२५।१)

भर्तुः प्रसादात् स्त्रीणां वै रतिः पुत्रफलं तथा ॥ (२५।२)

पालनाद्धि पतिस्त्वं मे भर्तासि भरणान्मम । (२६।१)

पुत्रप्रदानाद् वरदस्तस्मात् सक्तून् गृहाण मे ॥ (२६।२)

जरापरिगतो वृद्धः क्षुधार्तो दुर्बलो भृशम् । (२७।१)

उपवासपरिश्रान्तो यदा त्वम् अपि कर्शितः ॥ (२७।२)

इत्युक्तः स तया सक्तून् प्रगृह्येदं वचो ऽब्रवीत् । (२८।१)

द्विज सक्तून् इमान् भूयः प्रतिगृह्णीष्व सत्तम ॥ (२८।२)

स तान् प्रगृह्य भुक्त्वा च न तुष्टिम् अगमद् द्विजः । (२९।१)

तम् उञ्छवृत्तिर् आलक्ष्य ततश्चिन्तापरो ऽभवत् ॥ (२९।२)

पुत्र उवाच । (३०।१)

सक्तून् इमान् प्रगृह्य त्वं देहि विप्राय सत्तम । (३०।२)

इत्येवं सुकृतं मन्ये तस्माद् एतत् करोम्यहम् ॥ (३०।३)

भवान् हि परिपाल्यो मे सर्वयत्नैर् द्विजोत्तम । (३१।१)

साधूनां काङ्क्षितं ह्येतत् पितुर् वृद्धस्य पोषणम् ॥ (३१।२)

पुत्रार्थो विहितो ह्येष स्थाविर्ये परिपालनम् । (३२।१)

श्रुतिर् एषा हि विप्रर्षे त्रिषु लोकेषु विश्रुता ॥ (३२।२)

प्राणधारणमात्रेण शक्यं कर्तुं तपस्त्वया । (३३।१)

प्राणो हि परमो धर्मः स्थितो देहेषु देहिनाम् ॥ (३३।२)

पितोवाच । (३४।१)

अपि वर्षसहस्री त्वं बाल एव मतो मम । (३४।२)

उत्पाद्य पुत्रं हि पिता कृतकृत्यो भवत्युत ॥ (३४।३)

बालानां क्षुद् बलवती जानाम्येतद् अहं विभो । (३५।१)

वृद्धो ऽहं धारयिष्यामि त्वं बली भव पुत्रक ॥ (३५।२)

जीर्णेन वयसा पुत्र न मा क्षुद् बाधते ऽपि च । (३६।१)

दीर्घकालं तपस्तप्तं न मे मरणतो भयम् ॥ (३६।२)

पुत्र उवाच । (३७।१)

अपत्यम् अस्मि ते पुत्रस्त्राणात् पुत्रो हि विश्रुतः । (३७।२)

आत्मा पुत्रः स्मृतस्तस्मात् त्राह्यात्मानम् इहात्मना ॥ (३७।३)

पितोवाच । (३८।१)

रूपेण सदृशस्त्वं मे शीलेन च दमेन च । (३८।२)

परीक्षितश्च बहुधा सक्तून् आदद्मि ते ततः ॥ (३८।३)

इत्युक्त्वादाय तान् सक्तून् प्रीतात्मा द्विजसत्तमः । (३९।१)

प्रहसन्न् इव विप्राय स तस्मै प्रददौ तदा ॥ (३९।२)

भुक्त्वा तान् अपि सक्तून् स नैव तुष्टो बभूव ह । (४०।१)

उञ्छवृत्तिस्तु सव्रीडो बभूव द्विजसत्तमः ॥ (४०।२)

तं वै वधूः स्थिता साध्वी ब्राह्मणप्रियकाम्यया । (४१।१)

सक्तून् आदाय संहृष्टा गुरुं तं वाक्यम् अब्रवीत् ॥ (४१।२)

संतानात् तव संतानं मम विप्र भविष्यति । (४२।१)

सक्तून् इमान् अतिथये गृहीत्वा त्वं प्रयच्छ मे ॥ (४२।२)

तव प्रसवनिर्वृत्या मम लोकाः किलाक्षयाः । (४३।१)

पौत्रेण तान् अवाप्नोति यत्र गत्वा न शोचति ॥ (४३।२)

धर्माद्या हि यथा त्रेता वह्नित्रेता तथैव च । (४४।१)

तथैव पुत्रपौत्राणां स्वर्गे त्रेता किलाक्षया ॥ (४४।२)

पितॄंस्त्राणात् तारयति पुत्र इत्यनुशुश्रुम । (४५।१)

पुत्रपौत्रैश्च नियतं साधुलोकान् उपाश्नुते ॥ (४५।२)

श्वशुर उवाच । (४६।१)

वातातपविशीर्णाङ्गीं त्वां विवर्णां निरीक्ष्य वै । (४६।२)

कर्शितां सुव्रताचारे क्षुधाविह्वलचेतसम् ॥ (४६।३)

कथं सक्तून् ग्रहीष्यामि भूत्वा धर्मोपघातकः । (४७।१)

कल्याणवृत्ते कल्याणि नैवं त्वं वक्तुम् अर्हसि ॥ (४७।२)

षष्ठे काले व्रतवतीं शीलशौचसमन्विताम् । (४८।१)

कृच्छ्रवृत्तिं निराहारां द्रक्ष्यामि त्वां कथं न्वहम् ॥ (४८।२)

बाला क्षुधार्ता नारी च रक्ष्या त्वं सततं मया । (४९।१)

उपवासपरिश्रान्ता त्वं हि बान्धवनन्दिनी ॥ (४९।२)

स्नुषोवाच । (५०।१)

गुरोर् मम गुरुस्त्वं वै यतो दैवतदैवतम् । (५०।२)

देवातिदेवस्तस्मात् त्वं सक्तून् आदत्स्व मे विभो ॥ (५०।३)

देहः प्राणश्च धर्मश्च शुश्रूषार्थम् इदं गुरोः । (५१।१)

तव विप्र प्रसादेन लोकान् प्राप्स्याम्यभीप्सितान् ॥ (५१।२)

अवेक्ष्या इति कृत्वा त्वं दृढभक्त्येति वा द्विज । (५२।१)

चिन्त्या ममेयम् इति वा सक्तून् आदातुम् अर्हसि ॥ (५२।२)

श्वशुर उवाच । (५३।१)

अनेन नित्यं साध्वी त्वं शीलवृत्तेन शोभसे । (५३।२)

या त्वं धर्मव्रतोपेता गुरुवृत्तिम् अवेक्षसे ॥ (५३।३)

तस्मात् सक्तून् ग्रहीष्यामि वधूर् नार्हसि वञ्चनाम् । (५४।१)

गणयित्वा महाभागे त्वं हि धर्मभृतां वरा ॥ (५४।२)

इत्युक्त्वा तान् उपादाय सक्तून् प्रादाद् द्विजातये । (५५।१)

ततस्तुष्टो ऽभवद् विप्रस्तस्य साधोर् महात्मनः ॥ (५५।२)

प्रीतात्मा स तु तं वाक्यम् इदम् आह द्विजर्षभम् । (५६।१)

वाग्मी तदा द्विजश्रेष्ठो धर्मः पुरुषविग्रहः ॥ (५६।२)

शुद्धेन तव दानेन न्यायोपात्तेन यत्नतः । (५७।१)

यथाशक्ति विमुक्तेन प्रीतो ऽस्मि द्विजसत्तम ॥ (५७।२)

अहो दानं घुष्यते ते स्वर्गे स्वर्गनिवासिभिः । (५८।१)

गगनात् पुष्पवर्षं च पश्यस्व पतितं भुवि ॥ (५८।२)

सुरर्षिदेवगन्धर्वा ये च देवपुरःसराः । (५९।१)

स्तुवन्तो देवदूताश्च स्थिता दानेन विस्मिताः ॥ (५९।२)

ब्रह्मर्षयो विमानस्था ब्रह्मलोकगताश्च ये । (६०।१)

काङ्क्षन्ते दर्शनं तुभ्यं दिवं गच्छ द्विजर्षभ ॥ (६०।२)

पितृलोकगताः सर्वे तारिताः पितरस्त्वया । (६१।१)

अनागताश्च बहवः सुबहूनि युगानि च ॥ (६१।२)

ब्रह्मचर्येण यज्ञेन दानेन तपसा तथा । (६२।१)

अगह्वरेण धर्मेण तस्माद् गच्छ दिवं द्विज ॥ (६२।२)

श्रद्धया परया यस्त्वं तपश्चरसि सुव्रत । (६३।१)

तस्माद् देवास्तवानेन प्रीता द्विजवरोत्तम ॥ (६३।२)

सर्वस्वम् एतद् यस्मात् ते त्यक्तं शुद्धेन चेतसा । (६४।१)

कृच्छ्रकाले ततः स्वर्गो जितो ऽयं तव कर्मणा ॥ (६४।२)

क्षुधा निर्णुदति प्रज्ञां धर्म्यां बुद्धिं व्यपोहति । (६५।१)

क्षुधापरिगतज्ञानो धृतिं त्यजति चैव ह ॥ (६५।२)

बुभुक्षां जयते यस्तु स स्वर्गं जयते ध्रुवम् । (६६।१)

यदा दानरुचिर् भवति तदा धर्मो न सीदति ॥ (६६।२)

अनवेक्ष्य सुतस्नेहं कलत्रस्नेहम् एव च । (६७।१)

धर्मम् एव गुरुं ज्ञात्वा तृष्णा न गणिता त्वया ॥ (६७।२)

द्रव्यागमो नृणां सूक्ष्मः पात्रे दानं ततः परम् । (६८।१)

कालः परतरो दानाच्छ्रद्धा चापि ततः परा ॥ (६८।२)

स्वर्गद्वारं सुसूक्ष्मं हि नरैर् मोहान्न दृश्यते । (६९।१)

स्वर्गार्गलं लोभबीजं रागगुप्तं दुरासदम् ॥ (६९।२)

तत् तु पश्यन्ति पुरुषा जितक्रोधा जितेन्द्रियाः । (७०।१)

ब्राह्मणास्तपसा युक्ता यथाशक्तिप्रदायिनः ॥ (७०।२)

सहस्रशक्तिश्च शतं शतशक्तिर् दशापि च । (७१।१)

दद्याद् अपश्च यः शक्त्या सर्वे तुल्यफलाः स्मृताः ॥ (७१।२)

रन्तिदेवो हि नृपतिर् अपः प्रादाद् अकिंचनः । (७२।१)

शुद्धेन मनसा विप्र नाकपृष्ठं ततो गतः ॥ (७२।२)

न धर्मः प्रीयते तात दानैर् दत्तैर् महाफलैः । (७३।१)

न्यायलब्धैर् यथा सूक्ष्मैः श्रद्धापूतैः स तुष्यति ॥ (७३।२)

गोप्रदानसहस्राणि द्विजेभ्यो ऽदान्नृगो नृपः । (७४।१)

एकां दत्त्वा स पारक्यां नरकं समवाप्तवान् ॥ (७४।२)

आत्ममांसप्रदानेन शिबिर् औशीनरो नृपः । (७५।१)

प्राप्य पुण्यकृतांल् लोकान्मोदते दिवि सुव्रतः ॥ (७५।२)

विभवे न नृणां पुण्यं स्वशक्त्या स्वर्जितं सताम् । (७६।१)

न यज्ञैर् विविधैर् विप्र यथान्यायेन संचितैः ॥ (७६।२)

क्रोधो दानफलं हन्ति लोभात् स्वर्गं न गच्छति । (७७।१)

न्यायवृत्तिर् हि तपसा दानवित् स्वर्गम् अश्नुते ॥ (७७।२)

न राजसूयैर् बहुभिर् इष्ट्वा विपुलदक्षिणैः । (७८।१)

न चाश्वमेधैर् बहुभिः फलं समम् इदं तव ॥ (७८।२)

सक्तुप्रस्थेन हि जितो ब्रह्मलोकस्त्वयानघ । (७९।१)

विरजो ब्रह्मभवनं गच्छ विप्र यथेच्छकम् ॥ (७९।२)

सर्वेषां वो द्विजश्रेष्ठ दिव्यं यानम् उपस्थितम् । (८०।१)

आरोहत यथाकामं धर्मो ऽस्मि द्विज पश्य माम् ॥ (८०।२)

पावितो हि त्वया देहो लोके कीर्तिः स्थिरा च ते । (८१।१)

सभार्यः सहपुत्रश्च सस्नुषश्च दिवं व्रज ॥ (८१।२)

इत्युक्तवाक्यो धर्मेण यानम् आरुह्य स द्विजः । (८२।१)

सभार्यः ससुतश्चापि सस्नुषश्च दिवं ययौ ॥ (८२।२)

तस्मिन् विप्रे गते स्वर्गं ससुते सस्नुषे तदा । (८३।१)

भार्याचतुर्थे धर्मज्ञे ततो ऽहं निःसृतो बिलात् ॥ (८३।२)

ततस्तु सक्तुगन्धेन क्लेदेन सलिलस्य च । (८४।१)

दिव्यपुष्पावमर्दाच्च साधोर् दानलवैश्च तैः । (८४।२)

विप्रस्य तपसा तस्य शिरो मे काञ्चनीकृतम् ॥ (८४।३)

तस्य सत्याभिसंधस्य सूक्ष्मदानेन चैव ह । (८५।१)

शरीरार्धं च मे विप्राः शातकुम्भमयं कृतम् । (८५।२)

पश्यतेदं सुविपुलं तपसा तस्य धीमतः ॥ (८५।३)

कथम् एवंविधं मे स्याद् अन्यत् पार्श्वम् इति द्विजाः । (८६।१)

तपोवनानि यज्ञांश्च हृष्टो ऽभ्येमि पुनः पुनः ॥ (८६।२)

यज्ञं त्वहम् इमं श्रुत्वा कुरुराजस्य धीमतः । (८७।१)

आशया परया प्राप्तो न चाहं काञ्चनीकृतः ॥ (८७।२)

ततो मयोक्तं तद् वाक्यं प्रहस्य द्विजसत्तमाः । (८८।१)

सक्तुप्रस्थेन यज्ञो ऽयं संमितो नेति सर्वथा ॥ (८८।२)

सक्तुप्रस्थलवैस्तैर् हि तदाहं काञ्चनीकृतः । (८९।१)

न हि यज्ञो महान् एष सदृशस्तैर् मतो मम ॥ (८९।२)

वैशंपायन उवाच । (९०।१)

इत्युक्त्वा नकुलः सर्वान् यज्ञे द्विजवरांस्तदा । (९०।२)

जगामादर्शनं राजन् विप्रास्ते च ययुर् गृहान् ॥ (९०।३)

एतत् ते सर्वम् आख्यातं मया परपुरंजय । (९१।१)

यद् आश्चर्यम् अभूत् तस्मिन् वाजिमेधे महाक्रतौ ॥ (९१।२)

न विस्मयस्ते नृपते यज्ञे कार्यः कथंचन । (९२।१)

ऋषिकोटिसहस्राणि तपोभिर् ये दिवं गताः ॥ (९२।२)

अद्रोहः सर्वभूतेषु संतोषः शीलम् आर्जवम् । (९३।१)

तपो दमश्च सत्यं च दानं चेति समं मतम् ॥ (९३।२)