वैशम्पायन उवाच । (१।१)

प्रभातायां तु शर्वर्यां तेषाम् अक्लिष्टकर्मणाम् । (१।२)

वनं यियासतां विप्रास् तस्थुर् भिक्षाभुजो ऽग्रतः । (१।३)

तान् उवाच ततो राजा कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः ॥ (१।४)

वयं हि हृतसर्वस्वा हृतराज्या हृतश्रियः । (२।१)

फलमूलामिषाहारा वनं यास्याम दुःखिताः ॥ (२।२)

वनं च दोषबहुलं बहुव्यालसरीसृपम् । (३।१)

परिक्लेशश् च वो मन्ये ध्रुवं तत्र भविष्यति ॥ (३।२)

ब्राह्मणानां परिक्लेशो दैवतान्यपि सादयेत् । (४।१)

किं पुनर् माम् इतो विप्रा निवर्तध्वं यथेष्टतः ॥ (४।२)

ब्राह्मणा ऊचुः । (५।१)

गतिर् या भवतां राजंस् तां वयं गन्तुम् उद्यताः । (५।२)

नार्हथास्मान् परित्यक्तुं भक्तान् सद्धर्मदर्शिनः ॥ (५।३)

अनुकम्पां हि भक्तेषु दैवतान्य् अपि कुर्वते । (६।१)

विशेषतो ब्राह्मणेषु सदाचारावलम्बिषु ॥ (६।२)

युधिष्ठिर उवाच । (७।१)

ममापि परमा भक्तिर् ब्राह्मणेषु सदा द्विजाः । (७।२)

सहायविपरिभ्रंशस् त्व् अयं सादयतीव माम् ॥ (७।३)

आहरेयुर् हि मे ये ऽपि फलमूलमृगांस् तथा । (८।१)

त इमे शोकजैर् दुःखैर् भ्रातरो मे विमोहिताः ॥ (८।२)

द्रौपद्या विप्रकर्षेण राज्यापहरणेन च । (९।१)

दुःखान्वितान् इमान् क्लेशैर् नाहं योक्तुम् इहोत्सहे ॥ (९।२)

ब्राह्मणा ऊचुः । (१०।१)

अस्मत्पोषणजा चिन्ता मा भूत् ते हृदि पार्थिव । (१०।२)

स्वयम् आहृत्य वन्यानि अनुयास्यामहे वयम् ॥ (१०।३)

अनुध्यानेन जप्येन विधास्यामः शिवं तव । (११।१)

कथाभिश् चानुकूलाभिः सह रंस्यामहे वने ॥ (११।२)

युधिष्ठिर उवाच । (१२।१)

एवम् एतन् न संदेहो रमेयं ब्राह्मणैः सह । (१२।२)

न्यूनभावात् तु पश्यामि प्रत्यादेशम् इवात्मनः ॥ (१२।३)

कथं द्रक्ष्यामि वः सर्वान् स्वयम् आहृतभोजनान् । (१३।१)

मद्भक्त्या क्लिश्यतो ऽनर्हान् धिक् पापान् धृतराष्ट्रजान् ॥ (१३।२)

वैशम्पायन उवाच । (१४।१)

इत्य् उक्त्वा स नृपः शोचन् निषसाद महीतले । (१४।२)

तम् अध्यात्मरतिर् विद्वाञ् शौनको नाम वै द्विजः । (१४।३)

योगे सांख्ये च कुशलो राजानम् इदम् अब्रवीत् ॥ (१४।४)

शोकस्थानसहस्राणि भयस्थानशतानि च । (१५।१)

दिवसे दिवसे मूढम् आविशन्ति न पण्डितम् ॥ (१५।२)

न हि ज्ञानविरुद्धेषु बहुदोषेषु कर्मसु । (१६।१)

श्रेयोघातिषु सज्जन्ते बुद्धिमन्तो भवद्विधाः ॥ (१६।२)

अष्टाङ्गां बुद्धिम् आहुर् यां सर्वाश्रेयोविघातिनीम् । (१७।१)

श्रुतिस्मृतिसमायुक्तां सा राजंस् त्वय्य् अवस्थिता ॥ (१७।२)

अर्थकृच्छ्रेषु दुर्गेषु व्यापत्सु स्वजनस्य च । (१८।१)

शारीरमानसैर् दुःखैर् न सीदन्ति भवद्विधाः ॥ (१८।२)

श्रूयतां चाभिधास्यामि जनकेन यथा पुरा । (१९।१)

आत्मव्यवस्थानकरा गीताः श्लोका महात्मना ॥ (१९।२)

मनोदेहसमुत्थाभ्यां दुःखाभ्याम् अर्दितं जगत् । (२०।१)

तयोर् व्याससमासाभ्यां शमोपायम् इमं शृणु ॥ (२०।२)

व्याधेर् अनिष्टसंस्पर्शाच् छ्रमाद् इष्टविवर्जनात् । (२१।१)

दुःखं चतुर्भिः शारीरं कारणैः सम्प्रवर्तते ॥ (२१।२)

तद् आशुप्रतिकाराच् च सततं चाविचिन्तनात् । (२२।१)

आधिव्याधिप्रशमनं क्रियायोगद्वयेन तु ॥ (२२।२)

मतिमन्तो ह्यतो वैद्याः शमं प्राग् एव कुर्वते । (२३।१)

मानसस्य प्रियाख्यानैः सम्भोगोपनयैर् नृणाम् ॥ (२३।२)

मानसेन हि दुःखेन शरीरम् उपतप्यते । (२४।१)

अयःपिण्डेन तप्तेन कुम्भसंस्थम् इवोदकम् ॥ (२४।२)

मानसं शमयेत् तस्माज् ज्ञानेनाग्निम् इवाम्बुना । (२५।१)

प्रशान्ते मानसे दुःखे शारीरम् उपशाम्यति ॥ (२५।२)

मनसो दुःखमूलं तु स्नेह इत्य् उपलभ्यते । (२६।१)

स्नेहात् तु सज्जते जन्तुर् दुःखयोगम् उपैति च ॥ (२६।२)

स्नेहमूलानि दुःखानि स्नेहजानि भयानि च । (२७।१)

शोकहर्षौ तथायासः सर्वं स्नेहात् प्रवर्तते ॥ (२७।२)

स्नेहात् करणरागश् च प्रजज्ञे वैषयस् तथा । (२८।१)

अश्रेयस्काव् उभाव् एतौ पूर्वस् तत्र गुरुः स्मृतः ॥ (२८।२)

कोटराग्निर् यथाशेषं समूलं पादपं दहेत् । (२९।१)

धर्मार्थिनं तथाल्पो ऽपि रागदोषो विनाशयेत् ॥ (२९।२)

विप्रयोगे न तु त्यागी दोषदर्शी समागमात् । (३०।१)

विरागं भजते जन्तुर् निर्वैरो निष्परिग्रहः ॥ (३०।२)

तस्मात् स्नेहं स्वपक्षेभ्यो मित्रेभ्यो धनसंचयात् । (३१।१)

स्वशरीरसमुत्थं तु ज्ञानेन विनिवर्तयेत् ॥ (३१।२)

ज्ञानान्वितेषु मुख्येषु शास्त्रज्ञेषु कृतात्मसु । (३२।१)

न तेषु सज्जते स्नेहः पद्मपत्त्रेष्व् इवोदकम् ॥ (३२।२)

रागाभिभूतः पुरुषः कामेन परिकृष्यते । (३३।१)

इच्छा संजायते तस्य ततस् तृष्णा प्रवर्तते ॥ (३३।२)

तृष्णा हि सर्वपापिष्ठा नित्योद्वेगकरी नृणाम् । (३४।१)

अधर्मबहुला चैव घोरा पापानुबन्धिनी ॥ (३४।२)

या दुस्त्यजा दुर्मतिभिर् या न जीर्यति जीर्यतः । (३५।१)

यो ऽसौ प्राणान्तिको रोगस् तां तृष्णां त्यजतः सुखम् ॥ (३५।२)

अनाद्यन्ता तु सा तृष्णा अन्तर्देहगता नृणाम् । (३६।१)

विनाशयति सम्भूता अयोनिज इवानलः ॥ (३६।२)

यथैधः स्वसमुत्थेन वह्निना नाशम् ऋच्छति । (३७।१)

तथाकृतात्मा लोभेन सहजेन विनश्यति ॥ (३७।२)

राजतः सलिलाद् अग्नेश् चोरतः स्वजनाद् अपि । (३८।१)

भयम् अर्थवतां नित्यं मृत्योः प्राणभृताम् इव ॥ (३८।२)

यथा ह्य् आमिषम् आकाशे पक्षिभिः श्वापदैर् भुवि । (३९।१)

भक्ष्यते सलिले मत्स्यैस् तथा सर्वेण वित्तवान् ॥ (३९।२)

अर्थ एव हि केषांचिद् अनर्थो भविता नृणाम् । (४०।१)

अर्थश्रेयसि चासक्तो न श्रेयो विन्दते नरः । (४०।२)

तस्माद् अर्थागमाः सर्वे मनोमोहविवर्धनाः ॥ (४०।३)

कार्पण्यं दर्पमानौ च भयम् उद्वेग एव च । (४१।१)

अर्थजानि विदुः प्राज्ञा दुःखान्य् एतानि देहिनाम् ॥ (४१।२)

अर्थस्योपार्जने दुःखं पालने च क्षये तथा । (४२।१)

नाशे दुःखं व्यये दुःखं घ्नन्ति चैवार्थकारणात् ॥ (४२।२)

अर्था दुःखं परित्यक्तुं पालिताश् चापि ते ऽसुखाः । (४३।१)

दुःखेन चाधिगम्यन्ते तेषां नाशं न चिन्तयेत् ॥ (४३।२)

असंतोषपरा मूढाः संतोषं यान्ति पण्डिताः । (४४।१)

अन्तो नास्ति पिपासायाः संतोषः परमं सुखम् ॥ (४४।२)

तस्मात् संतोषम् एवेह धनं पश्यन्ति पण्डिताः । (४५।१)

अनित्यं यौवनं रूपं जीवितं द्रव्यसंचयः । (४५।२)

ऐश्वर्यं प्रियसंवासो गृध्येद् एषु न पण्डितः ॥ (४५।३)

त्यजेत संचयांस् तस्मात् तज्जं क्लेशं सहेत कः । (४६।१)

न हि संचयवान् कश्चिद् दृश्यते निरुपद्रवः ॥ (४६।२)

अतश् च धर्मिभिः पुंभिर् अनीहार्थः प्रशस्यते । (४७।१)

प्रक्षालनाद्धि पङ्कस्य दूराद् अस्पर्शनं वरम् ॥ (४७।२)

युधिष्ठिरैवम् अर्थेषु न स्पृहां कर्तुम् अर्हसि । (४८।१)

धर्मेण यदि ते कार्यं विमुक्तेच्छो भवार्थतः ॥ (४८।२)

युधिष्ठिर उवाच । (४९।१)

नार्थोपभोगलिप्सार्थम् इयम् अर्थेप्सुता मम । (४९।२)

भरणार्थं तु विप्राणां ब्रह्मन् काङ्क्षे न लोभतः ॥ (४९।३)

कथं ह्य् अस्मद्विधो ब्रह्मन् वर्तमानो गृहाश्रमे । (५०।१)

भरणं पालनं चापि न कुर्याद् अनुयायिनाम् ॥ (५०।२)

संविभागो हि भूतानां सर्वेषाम् एव शिष्यते । (५१।१)

तथैवापचमानेभ्यः प्रदेयं गृहमेधिना ॥ (५१।२)

तृणानि भूमिर् उदकं वाक् चतुर्थी च सूनृता । (५२।१)

सताम् एतानि गेहेषु नोच्छिद्यन्ते कदाचन ॥ (५२।२)

देयम् आर्तस्य शयनं स्थितश्रान्तस्य चासनम् । (५३।१)

तृषितस्य च पानीयं क्षुधितस्य च भोजनम् ॥ (५३।२)

चक्षुर् दद्यान् मनो दद्याद् वाचं दद्याच् च सूनृताम् । (५४।१)

प्रत्युद्गम्याभिगमनं कुर्यान् न्यायेन चार्चनम् ॥ (५४।२)

अग्निहोत्रम् अनड्वांश् च ज्ञातयो ऽतिथिबान्धवाः । (५५।१)

पुत्रदारभृताश् चैव निर्दहेयुर् अपूजिताः ॥ (५५।२)

नात्मार्थं पाचयेद् अन्नं न वृथा घातयेत् पशून् । (५६।१)

न च तत् स्वयम् अश्नीयाद् विधिवद् यन् न निर्वपेत् ॥ (५६।२)

श्वभ्यश् च श्वपचेभ्यश् च वयोभ्यश् चावपेद् भुवि । (५७।१)

वैश्वदेवं हि नामैतत् सायंप्रातर् विधीयते ॥ (५७।२)

विघसाशी भवेत् तस्मान् नित्यं चामृतभोजनः । (५८।१)

विघसं भृत्यशेषं तु यज्ञशेषं तथामृतम् ॥ (५८।२)

एतां यो वर्तते वृत्तिं वर्तमानो गृहाश्रमे । (५९।१)

तस्य धर्मं परं प्राहुः कथं वा विप्र मन्यसे ॥ (५९।२)

शौनक उवाच । (६०।१)

अहो बत महत् कष्टं विपरीतम् इदं जगत् । (६०।२)

येनापत्रपते साधुर् असाधुस् तेन तुष्यति ॥ (६०।३)

शिश्नोदरकृते ऽप्राज्ञः करोति विघसं बहु । (६१।१)

मोहरागसमाक्रान्त इन्द्रियार्थवशानुगः ॥ (६१।२)

ह्रियते बुध्यमानो ऽपि नरो हारिभिर् इन्द्रियैः । (६२।१)

विमूढसंज्ञो दुष्टाश्वैर् उद्भ्रान्तैर् इव सारथिः ॥ (६२।२)

षडिन्द्रियाणि विषयं समागच्छन्ति वै यदा । (६३।१)

तदा प्रादुर्भवत्य् एषां पूर्वसंकल्पजं मनः ॥ (६३।२)

मनो यस्येन्द्रियग्रामविषयं प्रति चोदितम् । (६४।१)

तस्यौत्सुक्यं सम्भवति प्रवृत्तिश् चोपजायते ॥ (६४।२)

ततः संकल्पवीर्येण कामेन विषयेषुभिः । (६५।१)

विद्धः पतति लोभाग्नौ ज्योतिर् लोभात् पतंगवत् ॥ (६५।२)

ततो विहारैर् आहारैर् मोहितश् च विशांपते । (६६।१)

महामोहमुखे मग्नो नात्मानम् अवबुध्यते ॥ (६६।२)

एवं पतति संसारे तासु तास्विह योनिषु । (६७।१)

अविद्याकर्मतृष्णाभिर् भ्राम्यमाणो ऽथ चक्रवत् ॥ (६७।२)

ब्रह्मादिषु तृणान्तेषु भूतेषु परिवर्तते । (६८।१)

जले भुवि तथाकाशे जायमानः पुनः पुनः ॥ (६८।२)

अबुधानां गतिस् त्वेषा बुधानाम् अपि मे शृणु । (६९।१)

ये धर्मे श्रेयसि रता विमोक्षरतयो जनाः ॥ (६९।२)

यद् इदं वेदवचनं कुरु कर्म त्यजेति च । (७०।१)

तस्माद् धर्मान् इमान् सर्वान् नाभिमानात् समाचरेत् ॥ (७०।२)

इज्याध्ययनदानानि तपः सत्यं क्षमा दमः । (७१।१)

अलोभ इति मार्गो ऽयं धर्मस्याष्टविधः स्मृतः ॥ (७१।२)

तत्र पूर्वश् चतुर्वर्गः पितृयानपथे स्थितः । (७२।१)

कर्तव्यम् इति यत् कार्यं नाभिमानात् समाचरेत् ॥ (७२।२)

उत्तरो देवयानस् तु सद्भिर् आचरितः सदा । (७३।१)

अष्टाङ्गेनैव मार्गेण विशुद्धात्मा समाचरेत् ॥ (७३।२)

सम्यक् संकल्पसम्बन्धात् सम्यक् चेन्द्रियनिग्रहात् । (७४।१)

सम्यग् व्रतविशेषाच् च सम्यक् च गुरुसेवनात् ॥ (७४।२)

सम्यग् आहारयोगाच् च सम्यक् चाध्ययनागमात् । (७५।१)

सम्यक् कर्मोपसंन्यासात् सम्यक् चित्तनिरोधनात् । (७५।२)

एवं कर्माणि कुर्वन्ति संसारविजिगीषवः ॥ (७५।३)

रागद्वेषविनिर्मुक्ता ऐश्वर्यं देवता गताः । (७६।१)

रुद्राः साध्यास् तथादित्या वसवो ऽथाश्विनावपि । (७६।२)

योगैश्वर्येण संयुक्ता धारयन्ति प्रजा इमाः ॥ (७६।३)

तथा त्वम् अपि कौन्तेय शमम् आस्थाय पुष्कलम् । (७७।१)

तपसा सिद्धिम् अन्विच्छ योगसिद्धिं च भारत ॥ (७७।२)

पितृमातृमयी सिद्धिः प्राप्ता कर्ममयी च ते । (७८।१)

तपसा सिद्धिम् अन्विच्छ द्विजानां भरणाय वै ॥ (७८।२)

सिद्धा हि यद् यद् इच्छन्ति कुर्वते तद् अनुग्रहात् । (७९।१)

तस्मात् तपः समास्थाय कुरुष्वात्ममनोरथम् ॥ (७९।२)