संजय उवाच । (१।१)

ततः क्रुद्धा महाराज सौबलस्य पदानुगाः । (१।२)

त्यक्त्वा जीवितम् आक्रन्दे पाण्डवान् पर्यवारयन् ॥ (१।३)

तान् अर्जुनः प्रत्यगृह्णात् सहदेवजये धृतः । (२।१)

भीमसेनश्च तेजस्वी क्रुद्धाशीविषदर्शनः ॥ (२।२)

शक्त्यृष्टिप्रासहस्तानां सहदेवं जिघांसताम् । (३।१)

संकल्पम् अकरोन्मोघं गाण्डीवेन धनंजयः ॥ (३।२)

प्रगृहीतायुधान् बाहून् योधानाम् अभिधावताम् । (४।१)

भल्लैश्चिछेद बीभत्सुः शिरांस्यपि हयान् अपि ॥ (४।२)

ते हताः प्रत्यपद्यन्त वसुधां विगतासवः । (५।१)

त्वरिता लोकवीरेण प्रहताः सव्यसाचिना ॥ (५।२)

ततो दुर्योधनो राजा दृष्ट्वा स्वबलसंक्षयम् । (६।१)

हतशेषान् समानीय क्रुद्धो रथशतान् विभो ॥ (६।२)

कुञ्जरांश्च हयांश्चैव पादातांश्च परंतप । (७।१)

उवाच सहितान् सर्वान् धार्तराष्ट्र इदं वचः ॥ (७।२)

समासाद्य रणे सर्वान् पाण्डवान् ससुहृद्गणान् । (८।१)

पाञ्चाल्यं चापि सबलं हत्वा शीघ्रं निवर्तत ॥ (८।२)

तस्य ते शिरसा गृह्य वचनं युद्धदुर्मदाः । (९।१)

प्रत्युद्ययू रणे पार्थांस्तव पुत्रस्य शासनात् ॥ (९।२)

तान् अभ्यापततः शीघ्रं हतशेषान्महारणे । (१०।१)

शरैर् आशीविषाकारैः पाण्डवाः समवाकिरन् ॥ (१०।२)

तत् सैन्यं भरतश्रेष्ठ मुहूर्तेन महात्मभिः । (११।१)

अवध्यत रणं प्राप्य त्रातारं नाभ्यविन्दत । (११।२)

प्रतिष्ठमानं तु भयान्नावतिष्ठत दंशितम् ॥ (११।३)

अश्वैर् विपरिधावद्भिः सैन्येन रजसा वृते । (१२।१)

न प्राज्ञायन्त समरे दिशश्च प्रदिशस्तथा ॥ (१२।२)

ततस्तु पाण्डवानीकान्निःसृत्य बहवो जनाः । (१३।१)

अभ्यघ्नंस्तावकान् युद्धे मुहूर्ताद् इव भारत । (१३।२)

ततो निःशेषम् अभवत् तत् सैन्यं तव भारत ॥ (१३।३)

अक्षौहिण्यः समेतास्तु तव पुत्रस्य भारत । (१४।१)

एकादश हता युद्धे ताः प्रभो पाण्डुसृञ्जयैः ॥ (१४।२)

तेषु राजसहस्रेषु तावकेषु महात्मसु । (१५।१)

एको दुर्योधनो राजन्न् अदृश्यत भृशं क्षतः ॥ (१५।२)

ततो वीक्ष्य दिशः सर्वा दृष्ट्वा शून्यां च मेदिनीम् । (१६।१)

विहीनः सर्वयोधैश्च पाण्डवान् वीक्ष्य संयुगे ॥ (१६।२)

मुदितान् सर्वसिद्धार्थान्नर्दमानान् समन्ततः । (१७।१)

बाणशब्दरवांश्चैव श्रुत्वा तेषां महात्मनाम् ॥ (१७।२)

दुर्योधनो महाराज कश्मलेनाभिसंवृतः । (१८।१)

अपयाने मनश्चक्रे विहीनबलवाहनः ॥ (१८।२)

धृतराष्ट्र उवाच । (१९।१)

निहते मामके सैन्ये निःशेषे शिबिरे कृते । (१९।२)

पाण्डवानां बलं सूत किं नु शेषम् अभूत् तदा । (१९।३)

एतन्मे पृच्छतो ब्रूहि कुशलो ह्यसि संजय ॥ (१९।४)

यच्च दुर्योधनो मन्दः कृतवांस्तनयो मम । (२०।१)

बलक्षयं तथा दृष्ट्वा स एकः पृथिवीपतिः ॥ (२०।२)

संजय उवाच । (२१।१)

रथानां द्वे सहस्रे तु सप्त नागशतानि च । (२१।२)

पञ्च चाश्वसहस्राणि पत्तीनां च शतं शताः ॥ (२१।३)

एतच्छेषम् अभूद् राजन् पाण्डवानां महद् बलम् । (२२।१)

परिगृह्य हि यद् युद्धे धृष्टद्युम्नो व्यवस्थितः ॥ (२२।२)

एकाकी भरतश्रेष्ठ ततो दुर्योधनो नृपः । (२३।१)

नापश्यत् समरे कंचित् सहायं रथिनां वरः ॥ (२३।२)

नर्दमानान् परांश्चैव स्वबलस्य च संक्षयम् । (२४।१)

हतं स्वहयम् उत्सृज्य प्राङ्मुखः प्राद्रवद् भयात् ॥ (२४।२)

एकादशचमूभर्ता पुत्रो दुर्योधनस्तव । (२५।१)

गदाम् आदाय तेजस्वी पदातिः प्रस्थितो ह्रदम् ॥ (२५।२)

नातिदूरं ततो गत्वा पद्भ्याम् एव नराधिपः । (२६।१)

सस्मार वचनं क्षत्तुर् धर्मशीलस्य धीमतः ॥ (२६।२)

इदं नूनं महाप्राज्ञो विदुरो दृष्टवान् पुरा । (२७।१)

महद् वैशसम् अस्माकं क्षत्रियाणां च संयुगे ॥ (२७।२)

एवं विचिन्तयानस्तु प्रविविक्षुर् ह्रदं नृपः । (२८।१)

दुःखसंतप्तहृदयो दृष्ट्वा राजन् बलक्षयम् ॥ (२८।२)

पाण्डवाश्च महाराज धृष्टद्युम्नपुरोगमाः । (२९।१)

अभ्यधावन्त संक्रुद्धास्तव राजन् बलं प्रति ॥ (२९।२)

शक्त्यृष्टिप्रासहस्तानां बलानाम् अभिगर्जताम् । (३०।१)

संकल्पम् अकरोन्मोघं गाण्डीवेन धनंजयः ॥ (३०।२)

तान् हत्वा निशितैर् बाणैः सामात्यान् सह बन्धुभिः । (३१।१)

रथे श्वेतहये तिष्ठन्न् अर्जुनो बह्वशोभत ॥ (३१।२)

सुबलस्य हते पुत्रे सवाजिरथकुञ्जरे । (३२।१)

महावनम् इव छिन्नम् अभवत् तावकं बलम् ॥ (३२।२)

अनेकशतसाहस्रे बले दुर्योधनस्य ह । (३३।१)

नान्यो महारथो राजञ् जीवमानो व्यदृश्यत ॥ (३३।२)

द्रोणपुत्राद् ऋते वीरात् तथैव कृतवर्मणः । (३४।१)

कृपाच्च गौतमाद् राजन् पार्थिवाच्च तवात्मजात् ॥ (३४।२)

धृष्टद्युम्नस्तु मां दृष्ट्वा हसन् सात्यकिम् अब्रवीत् । (३५।१)

किम् अनेन गृहीतेन नानेनार्थो ऽस्ति जीवता ॥ (३५।२)

धृष्टद्युम्नवचः श्रुत्वा शिनेर् नप्ता महारथः । (३६।१)

उद्यम्य निशितं खड्गं हन्तुं माम् उद्यतस्तदा ॥ (३६।२)

तम् आगम्य महाप्राज्ञः कृष्णद्वैपायनो ऽब्रवीत् । (३७।१)

मुच्यतां संजयो जीवन्न हन्तव्यः कथंचन ॥ (३७।२)

द्वैपायनवचः श्रुत्वा शिनेर् नप्ता कृताञ्जलिः । (३८।१)

ततो माम् अब्रवीन्मुक्त्वा स्वस्ति संजय साधय ॥ (३८।२)

अनुज्ञातस्त्वहं तेन न्यस्तवर्मा निरायुधः । (३९।१)

प्रातिष्ठं येन नगरं सायाह्ने रुधिरोक्षितः ॥ (३९।२)

क्रोशमात्रम् अपक्रान्तं गदापाणिम् अवस्थितम् । (४०।१)

एकं दुर्योधनं राजन्न् अपश्यं भृशविक्षतम् ॥ (४०।२)

स तु माम् अश्रुपूर्णाक्षो नाशक्नोद् अभिवीक्षितुम् । (४१।१)

उपप्रैक्षत मां दृष्ट्वा तदा दीनम् अवस्थितम् ॥ (४१।२)

तं चाहम् अपि शोचन्तं दृष्ट्वैकाकिनम् आहवे । (४२।१)

मुहूर्तं नाशकं वक्तुं किंचिद् दुःखपरिप्लुतः ॥ (४२।२)

ततो ऽस्मै तद् अहं सर्वम् उक्तवान् ग्रहणं तदा । (४३।१)

द्वैपायनप्रसादाच्च जीवतो मोक्षम् आहवे ॥ (४३।२)

मुहूर्तम् इव च ध्यात्वा प्रतिलभ्य च चेतनाम् । (४४।१)

भ्रातॄंश्च सर्वसैन्यानि पर्यपृच्छत मां ततः ॥ (४४।२)

तस्मै तद् अहम् आचक्षं सर्वं प्रत्यक्षदर्शिवान् । (४५।१)

भ्रातॄंश्च निहतान् सर्वान् सैन्यं च विनिपातितम् ॥ (४५।२)

त्रयः किल रथाः शिष्टास्तावकानां नराधिप । (४६।१)

इति प्रस्थानकाले मां कृष्णद्वैपायनो ऽब्रवीत् ॥ (४६।२)

स दीर्घम् इव निःश्वस्य विप्रेक्ष्य च पुनः पुनः । (४७।१)

अंसे मां पाणिना स्पृष्ट्वा पुत्रस्ते पर्यभाषत ॥ (४७।२)

त्वद् अन्यो नेह संग्रामे कश्चिज्जीवति संजय । (४८।१)

द्वितीयं नेह पश्यामि ससहायाश्च पाण्डवाः ॥ (४८।२)

ब्रूयाः संजय राजानं प्रज्ञाचक्षुषम् ईश्वरम् । (४९।१)

दुर्योधनस्तव सुतः प्रविष्टो ह्रदम् इत्युत ॥ (४९।२)

सुहृद्भिस्तादृशैर् हीनः पुत्रैर् भ्रातृभिर् एव च । (५०।१)

पाण्डवैश्च हृते राज्ये को नु जीवति मादृशः ॥ (५०।२)

आचक्षेथाः सर्वम् इदं मां च मुक्तं महाहवात् । (५१।१)

अस्मिंस्तोयह्रदे सुप्तं जीवन्तं भृशविक्षतम् ॥ (५१।२)

एवम् उक्त्वा महाराज प्राविशत् तं ह्रदं नृपः । (५२।१)

अस्तम्भयत तोयं च मायया मनुजाधिपः ॥ (५२।२)

तस्मिन् ह्रदं प्रविष्टे तु त्रीन् रथाञ् श्रान्तवाहनान् । (५३।१)

अपश्यं सहितान् एकस्तं देशं समुपेयुषः ॥ (५३।२)

कृपं शारद्वतं वीरं द्रौणिं च रथिनां वरम् । (५४।१)

भोजं च कृतवर्माणं सहिताञ् शरविक्षतान् ॥ (५४।२)

ते सर्वे माम् अभिप्रेक्ष्य तूर्णम् अश्वान् अचोदयन् । (५५।१)

उपयाय च माम् ऊचुर् दिष्ट्या जीवसि संजय ॥ (५५।२)

अपृच्छंश्चैव मां सर्वे पुत्रं तव जनाधिपम् । (५६।१)

कच्चिद् दुर्योधनो राजा स नो जीवति संजय ॥ (५६।२)

आख्यातवान् अहं तेभ्यस्तदा कुशलिनं नृपम् । (५७।१)

तच्चैव सर्वम् आचक्षं यन्मां दुर्योधनो ऽब्रवीत् । (५७।२)

ह्रदं चैवाहम् आचष्ट यं प्रविष्टो नराधिपः ॥ (५७।३)

अश्वत्थामा तु तद् राजन्निशम्य वचनं मम । (५८।१)

तं ह्रदं विपुलं प्रेक्ष्य करुणं पर्यदेवयत् ॥ (५८।२)

अहो धिङ् न स जानाति जीवतो ऽस्मान्नराधिपः । (५९।१)

पर्याप्ता हि वयं तेन सह योधयितुं परान् ॥ (५९।२)

ते तु तत्र चिरं कालं विलप्य च महारथाः । (६०।१)

प्राद्रवन् रथिनां श्रेष्ठा दृष्ट्वा पाण्डुसुतान् रणे ॥ (६०।२)

ते तु मां रथम् आरोप्य कृपस्य सुपरिष्कृतम् । (६१।१)

सेनानिवेशम् आजग्मुर् हतशेषास्त्रयो रथाः ॥ (६१।२)

तत्र गुल्माः परित्रस्ताः सूर्ये चास्तम् इते सति । (६२।१)

सर्वे विचुक्रुशुः श्रुत्वा पुत्राणां तव संक्षयम् ॥ (६२।२)

ततो वृद्धा महाराज योषितां रक्षणो नराः । (६३।१)

राजदारान् उपादाय प्रययुर् नगरं प्रति ॥ (६३।२)

तत्र विक्रोशतीनां च रुदतीनां च सर्वशः । (६४।१)

प्रादुरासीन्महाञ् शब्दः श्रुत्वा तद् बलसंक्षयम् ॥ (६४।२)

ततस्ता योषितो राजन् क्रन्दन्त्यो वै मुहुर् मुहुः । (६५।१)

कुरर्य इव शब्देन नादयन्त्यो महीतलम् ॥ (६५।२)

आजघ्नुः करजैश्चापि पाणिभिश्च शिरांस्युत । (६६।१)

लुलुवुश्च तदा केशान् क्रोशन्त्यस्तत्र तत्र ह ॥ (६६।२)

हाहाकारविनादिन्यो विनिघ्नन्त्य उरांसि च । (६७।१)

क्रोशन्त्यस्तत्र रुरुदुः क्रन्दमाना विशां पते ॥ (६७।२)

ततो दुर्योधनामात्याः साश्रुकण्ठा भृशातुराः । (६८।१)

राजदारान् उपादाय प्रययुर् नगरं प्रति ॥ (६८।२)

वेत्रझर्झरहस्ताश्च द्वाराध्यक्षा विशां पते । (६९।१)

शयनीयानि शुभ्राणि स्पर्ध्यास्तरणवन्ति च । (६९।२)

समादाय ययुस्तूर्णं नगरं दाररक्षिणः ॥ (६९।३)

आस्थायाश्वतरीयुक्तान् स्यन्दनान् अपरे जनाः । (७०।१)

स्वान् स्वान् दारान् उपादाय प्रययुर् नगरं प्रति ॥ (७०।२)

अदृष्टपूर्वा या नार्यो भास्करेणापि वेश्मसु । (७१।१)

ददृशुस्ता महाराज जना यान्तीः पुरं प्रति ॥ (७१।२)

ताः स्त्रियो भरतश्रेष्ठ सौकुमार्यसमन्विताः । (७२।१)

प्रययुर् नगरं तूर्णं हतस्वजनबान्धवाः ॥ (७२।२)

आ गोपालाविपालेभ्यो द्रवन्तो नगरं प्रति । (७३।१)

ययुर् मनुष्याः संभ्रान्ता भीमसेनभयार्दिताः ॥ (७३।२)

अपि चैषां भयं तीव्रं पार्थेभ्यो ऽभूत् सुदारुणम् । (७४।१)

प्रेक्षमाणास्तदान्योन्यम् आधावन्नगरं प्रति ॥ (७४।२)

तस्मिंस्तदा वर्तमाने विद्रवे भृशदारुणे । (७५।१)

युयुत्सुः शोकसंमूढः प्राप्तकालम् अचिन्तयत् ॥ (७५।२)

जितो दुर्योधनः संख्ये पाण्डवैर् भीमविक्रमैः । (७६।१)

एकादशचमूभर्ता भ्रातरश्चास्य सूदिताः । (७६।२)

हताश्च कुरवः सर्वे भीष्मद्रोणपुरःसराः ॥ (७६।३)

अहम् एको विमुक्तस्तु भाग्ययोगाद् यदृच्छया । (७७।१)

विद्रुतानि च सर्वाणि शिबिराणि समन्ततः ॥ (७७।२)

दुर्योधनस्य सचिवा ये केचिद् अवशेषिताः । (७८।१)

राजदारान् उपादाय व्यधावन्नगरं प्रति ॥ (७८।२)

प्राप्तकालम् अहं मन्ये प्रवेशं तैः सहाभिभो । (७९।१)

युधिष्ठिरम् अनुज्ञाप्य भीमसेनं तथैव च ॥ (७९।२)

एतम् अर्थं महाबाहुर् उभयोः स न्यवेदयत् । (८०।१)

तस्य प्रीतो ऽभवद् राजा नित्यं करुणवेदिता । (८०।२)

परिष्वज्य महाबाहुर् वैश्यापुत्रं व्यसर्जयत् ॥ (८०।३)

ततः स रथम् आस्थाय द्रुतम् अश्वान् अचोदयत् । (८१।१)

असंभावितवांश्चापि राजदारान् पुरं प्रति ॥ (८१।२)

तैश्चैव सहितः क्षिप्रम् अस्तं गच्छति भास्करे । (८२।१)

प्रविष्टो हास्तिनपुरं बाष्पकण्ठो ऽश्रुलोचनः ॥ (८२।२)

अपश्यत महाप्राज्ञं विदुरं साश्रुलोचनम् । (८३।१)

राज्ञः समीपान्निष्क्रान्तं शोकोपहतचेतसम् ॥ (८३।२)

तम् अब्रवीत् सत्यधृतिः प्रणतं त्वग्रतः स्थितम् । (८४।१)

अस्मिन् कुरुक्षये वृत्ते दिष्ट्या त्वं पुत्र जीवसि ॥ (८४।२)

विना राज्ञः प्रवेशाद् वै किम् असि त्वम् इहागतः । (८५।१)

एतन्मे कारणं सर्वं विस्तरेण निवेदय ॥ (८५।२)

युयुत्सुर् उवाच । (८६।१)

निहते शकुनौ तात सज्ञातिसुतबान्धवे । (८६।२)

हतशेषपरीवारो राजा दुर्योधनस्ततः । (८६।३)

स्वकं स हयम् उत्सृज्य प्राङ्मुखः प्राद्रवद् भयात् ॥ (८६।४)

अपक्रान्ते तु नृपतौ स्कन्धावारनिवेशनात् । (८७।१)

भयव्याकुलितं सर्वं प्राद्रवन्नगरं प्रति ॥ (८७।२)

ततो राज्ञः कलत्राणि भ्रातॄणां चास्य सर्वशः । (८८।१)

वाहनेषु समारोप्य स्त्र्यध्यक्षाः प्राद्रवन् भयात् ॥ (८८।२)

ततो ऽहं समनुज्ञाप्य राजानं सहकेशवम् । (८९।१)

प्रविष्टो हास्तिनपुरं रक्षंल्लोकाद्धि वाच्यताम् ॥ (८९।२)

एतच्छ्रुत्वा तु वचनं वैश्यापुत्रेण भाषितम् । (९०।१)

प्राप्तकालम् इति ज्ञात्वा विदुरः सर्वधर्मवित् । (९०।२)

अपूजयद् अमेयात्मा युयुत्सुं वाक्यकोविदम् ॥ (९०।३)

प्राप्तकालम् इदं सर्वं भवतो भरतक्षये । (९१।१)

अद्य त्वम् इह विश्रान्तः श्वो ऽभिगन्ता युधिष्ठिरम् ॥ (९१।२)

एतावद् उक्त्वा वचनं विदुरः सर्वधर्मवित् । (९२।१)

युयुत्सुं समनुज्ञाप्य प्रविवेश नृपक्षयम् । (९२।२)

युयुत्सुर् अपि तां रात्रिं स्वगृहे न्यवसत् तदा ॥ (९२।३)