ब्रह्मोवाच । (१।१)

अहंकारात् प्रसूतानि महाभूतानि पञ्च वै । (१।२)

पृथिवी वायुर् आकाशम् आपो ज्योतिश्च पञ्चमम् ॥ (१।३)

तेषु भूतानि मुह्यन्ते महाभूतेषु पञ्चसु । (२।१)

शब्दस्पर्शनरूपेषु रसगन्धक्रियासु च ॥ (२।२)

महाभूतविनाशान्ते प्रलये प्रत्युपस्थिते । (३।१)

सर्वप्राणभृतां धीरा महद् उत्पद्यते भयम् ॥ (३।२)

यद्यस्माज्जायते भूतं तत्र तत् प्रविलीयते । (४।१)

लीयन्ते प्रतिलोमानि जायन्ते चोत्तरोत्तरम् ॥ (४।२)

ततः प्रलीने सर्वस्मिन् भूते स्थावरजङ्गमे । (५।१)

स्मृतिमन्तस्तदा धीरा न लीयन्ते कदाचन ॥ (५।२)

शब्दः स्पर्शस्तथा रूपं रसो गन्धश्च पञ्चमः । (६।१)

क्रियाकारणयुक्ताः स्युर् अनित्या मोहसंज्ञिताः ॥ (६।२)

लोभप्रजनसंयुक्ता निर्विशेषा ह्यकिंचनाः । (७।१)

मांसशोणितसंघाता अन्योन्यस्योपजीविनः ॥ (७।२)

बहिर् आत्मान इत्येते दीनाः कृपणवृत्तयः । (८।१)

प्राणापानावुदानश्च समानो व्यान एव च ॥ (८।२)

अन्तरात्मेति चाप्येते नियताः पञ्च वायवः । (९।१)

वाङ्मनोबुद्धिर् इत्येभिः सार्धम् अष्टात्मकं जगत् ॥ (९।२)

त्वग्घ्राणश्रोत्रचक्षूंषि रसनं वाक् च संयता । (१०।१)

विशुद्धं च मनो यस्य बुद्धिश्चाव्यभिचारिणी ॥ (१०।२)

अष्टौ यस्याग्नयो ह्येते न दहन्ते मनः सदा । (११।१)

स तद् ब्रह्म शुभं याति यस्माद् भूयो न विद्यते ॥ (११।२)

एकादश च यान्याहुर् इन्द्रियाणि विशेषतः । (१२।१)

अहंकारप्रसूतानि तानि वक्ष्याम्यहं द्विजाः ॥ (१२।२)

श्रोत्रं त्वक् चक्षुषी जिह्वा नासिका चैव पञ्चमी । (१३।१)

पादौ पायुर् उपस्थं च हस्तौ वाग् दशमी भवेत् ॥ (१३।२)

इन्द्रियग्राम इत्येष मन एकादशं भवेत् । (१४।१)

एतं ग्रामं जयेत् पूर्वं ततो ब्रह्म प्रकाशते ॥ (१४।२)

बुद्धीन्द्रियाणि पञ्चाहुः पञ्च कर्मेन्द्रियाणि च । (१५।१)

श्रोत्रादीन्यपि पञ्चाहुर् बुद्धियुक्तानि तत्त्वतः ॥ (१५।२)

अविशेषाणि चान्यानि कर्मयुक्तानि तानि तु । (१६।१)

उभयत्र मनो ज्ञेयं बुद्धिर् द्वादशमी भवेत् ॥ (१६।२)

इत्युक्तानीन्द्रियाणीमान्येकादश मया क्रमात् । (१७।१)

मन्यन्ते कृतम् इत्येव विदित्वैतानि पण्डिताः ॥ (१७।२)

त्रीणि स्थानानि भूतानां चतुर्थं नोपपद्यते । (१८।१)

स्थलम् आपस्तथाकाशं जन्म चापि चतुर्विधम् ॥ (१८।२)

अण्डजोद्भिज्जसंस्वेदजरायुजम् अथापि च । (१९।१)

चतुर्धा जन्म इत्येतद् भूतग्रामस्य लक्ष्यते ॥ (१९।२)

अचराण्यपि भूतानि खेचराणि तथैव च । (२०।१)

अण्डजानि विजानीयात् सर्वांश्चैव सरीसृपान् ॥ (२०।२)

संस्वेदाः कृमयः प्रोक्ता जन्तवश्च तथाविधाः । (२१।१)

जन्म द्वितीयम् इत्येतज्जघन्यतरम् उच्यते ॥ (२१।२)

भित्त्वा तु पृथिवीं यानि जायन्ते कालपर्ययात् । (२२।१)

उद्भिज्जानीति तान्याहुर् भूतानि द्विजसत्तमाः ॥ (२२।२)

द्विपादबहुपादानि तिर्यग्गतिमतीनि च । (२३।१)

जरायुजानि भूतानि वित्त तान्यपि सत्तमाः ॥ (२३।२)

द्विविधापीह विज्ञेया ब्रह्मयोनिः सनातना । (२४।१)

तपः कर्म च यत् पुण्यम् इत्येष विदुषां नयः ॥ (२४।२)

द्विविधं कर्म विज्ञेयम् इज्या दानं च यन्मखे । (२५।१)

जातस्याध्ययनं पुण्यम् इति वृद्धानुशासनम् ॥ (२५।२)

एतद् यो वेद विधिवत् स मुक्तः स्याद् द्विजर्षभाः । (२६।१)

विमुक्तः सर्वपापेभ्य इति चैव निबोधत ॥ (२६।२)

आकाशं प्रथमं भूतं श्रोत्रम् अध्यात्मम् उच्यते । (२७।१)

अधिभूतं तथा शब्दो दिशस्तत्राधिदैवतम् ॥ (२७।२)

द्वितीयं मारुतो भूतं त्वग् अध्यात्मं च विश्रुतम् । (२८।१)

स्प्रष्टव्यम् अधिभूतं च विद्युत् तत्राधिदैवतम् ॥ (२८।२)

तृतीयं ज्योतिर् इत्याहुश्चक्षुर् अध्यात्मम् उच्यते । (२९।१)

अधिभूतं ततो रूपं सूर्यस्तत्राधिदैवतम् ॥ (२९।२)

चतुर्थम् आपो विज्ञेयं जिह्वा चाध्यात्मम् इष्यते । (३०।१)

अधिभूतं रसश्चात्र सोमस्तत्राधिदैवतम् ॥ (३०।२)

पृथिवी पञ्चमं भूतं घ्राणश्चाध्यात्मम् इष्यते । (३१।१)

अधिभूतं तथा गन्धो वायुस्तत्राधिदैवतम् ॥ (३१।२)

एष पञ्चसु भूतेषु चतुष्टयविधिः स्मृतः । (३२।१)

अतः परं प्रवक्ष्यामि सर्वं त्रिविधम् इन्द्रियम् ॥ (३२।२)

पादावध्यात्मम् इत्याहुर् ब्राह्मणास्तत्त्वदर्शिनः । (३३।१)

अधिभूतं तु गन्तव्यं विष्णुस्तत्राधिदैवतम् ॥ (३३।२)

अवाग्गतिर् अपानश्च पायुर् अध्यात्मम् इष्यते । (३४।१)

अधिभूतं विसर्गश्च मित्रस्तत्राधिदैवतम् ॥ (३४।२)

प्रजनः सर्वभूतानाम् उपस्थो ऽध्यात्मम् उच्यते । (३५।१)

अधिभूतं तथा शुक्रं दैवतं च प्रजापतिः ॥ (३५।२)

हस्तावध्यात्मम् इत्याहुर् अध्यात्मविदुषो जनाः । (३६।१)

अधिभूतं तु कर्माणि शक्रस्तत्राधिदैवतम् ॥ (३६।२)

वैश्वदेवी मनःपूर्वा वाग् अध्यात्मम् इहोच्यते । (३७।१)

वक्तव्यम् अधिभूतं च वह्निस्तत्राधिदैवतम् ॥ (३७।२)

अध्यात्मं मन इत्याहुः पञ्चभूतानुचारकम् । (३८।१)

अधिभूतं च मन्तव्यं चन्द्रमाश्चाधिदैवतम् ॥ (३८।२)

अध्यात्मं बुद्धिर् इत्याहुः षडिन्द्रियविचारिणी । (३९।१)

अधिभूतं तु विज्ञेयं ब्रह्मा तत्राधिदैवतम् ॥ (३९।२)

यथावद् अध्यात्मविधिर् एष वः कीर्तितो मया । (४०।१)

ज्ञानम् अस्य हि धर्मज्ञाः प्राप्तं बुद्धिमताम् इह ॥ (४०।२)

इन्द्रियाणीन्द्रियार्थाश्च महाभूतानि पञ्च च । (४१।१)

सर्वाण्येतानि संधाय मनसा सम्प्रधारयेत् ॥ (४१।२)

क्षीणे मनसि सर्वस्मिन्न जन्मसुखम् इष्यते । (४२।१)

ज्ञानसम्पन्नसत्त्वानां तत् सुखं विदुषां मतम् ॥ (४२।२)

अतः परं प्रवक्ष्यामि सूक्ष्मभावकरीं शिवाम् । (४३।१)

निवृत्तिं सर्वभूतेषु मृदुना दारुणेन वा ॥ (४३।२)

गुणागुणम् अनासङ्गम् एकचर्यम् अनन्तरम् । (४४।१)

एतद् ब्राह्मणतो वृत्तम् आहुर् एकपदं सुखम् ॥ (४४।२)

विद्वान् कूर्म इवाङ्गानि कामान् संहृत्य सर्वशः । (४५।१)

विरजाः सर्वतो मुक्तो यो नरः स सुखी सदा ॥ (४५।२)

कामान् आत्मनि संयम्य क्षीणतृष्णः समाहितः । (४६।१)

सर्वभूतसुहृन्मैत्रो ब्रह्मभूयं स गच्छति ॥ (४६।२)

इन्द्रियाणां निरोधेन सर्वेषां विषयैषिणाम् । (४७।१)

मुनेर् जनपदत्यागाद् अध्यात्माग्निः समिध्यते ॥ (४७।२)

यथाग्निर् इन्धनैर् इद्धो महाज्योतिः प्रकाशते । (४८।१)

तथेन्द्रियनिरोधेन महान् आत्मा प्रकाशते ॥ (४८।२)

यदा पश्यति भूतानि प्रसन्नात्मात्मनो हृदि । (४९।१)

स्वयंयोनिस्तदा सूक्ष्मात् सूक्ष्मम् आप्नोत्यनुत्तमम् ॥ (४९।२)

अग्नी रूपं पयः स्रोतो वायुः स्पर्शनम् एव च । (५०।१)

मही पङ्कधरं घोरम् आकाशं श्रवणं तथा ॥ (५०।२)

रागशोकसमाविष्टं पञ्चस्रोतःसमावृतम् । (५१।१)

पञ्चभूतसमायुक्तं नवद्वारं द्विदैवतम् ॥ (५१।२)

रजस्वलम् अथादृश्यं त्रिगुणं च त्रिधातुकम् । (५२।१)

संसर्गाभिरतं मूढं शरीरम् इति धारणा ॥ (५२।२)

दुश्चरं जीवलोके ऽस्मिन् सत्त्वं प्रति समाश्रितम् । (५३।१)

एतद् एव हि लोके ऽस्मिन् कालचक्रं प्रवर्तते ॥ (५३।२)

एतन्महार्णवं घोरम् अगाधं मोहसंज्ञितम् । (५४।१)

विसृजेत् संक्षिपेच्चैव बोधयेत् सामरं जगत् ॥ (५४।२)

कामक्रोधौ भयं मोहम् अभिद्रोहम् अथानृतम् । (५५।१)

इन्द्रियाणां निरोधेन स तांस्त्यजति दुस्त्यजान् ॥ (५५।२)

यस्यैते निर्जिता लोके त्रिगुणाः पञ्च धातवः । (५६।१)

व्योम्नि तस्य परं स्थानम् अनन्तम् अथ लक्ष्यते ॥ (५६।२)

कामकूलाम् अपारान्तां मनःस्रोतोभयावहाम् । (५७।१)

नदीं दुर्गह्रदां तीर्णः कामक्रोधावुभौ जयेत् ॥ (५७।२)

स सर्वदोषनिर्मुक्तस्ततः पश्यति यत् परम् । (५८।१)

मनो मनसि संधाय पश्यत्यात्मानम् आत्मनि ॥ (५८।२)

सर्ववित् सर्वभूतेषु वीक्षत्यात्मानम् आत्मनि । (५९।१)

एकधा बहुधा चैव विकुर्वाणस्ततस्ततः ॥ (५९।२)

ध्रुवं पश्यति रूपाणि दीपाद् दीपशतं यथा । (६०।१)

स वै विष्णुश्च मित्रश्च वरुणो ऽग्निः प्रजापतिः ॥ (६०।२)

स हि धाता विधाता च स प्रभुः सर्वतोमुखः । (६१।१)

हृदयं सर्वभूतानां महान् आत्मा प्रकाशते ॥ (६१।२)

तं विप्रसंघाश्च सुरासुराश्च यक्षाः पिशाचाः पितरो वयांसि । (६२।१)

रक्षोगणा भूतगणाश्च सर्वे महर्षयश्चैव सदा स्तुवन्ति ॥ (६२।२)