MBh, 1, 54
Select a line for its word-by-word analysis.
ब्राह्मणानां पुरस्तात् स नृपेणैवं प्रणोदितः । (१।३)
brāhmaṇānāṃ purastāt sa nṛpeṇaivaṃ praṇoditaḥ |
अभ्यागच्छद् ऋषिर् विद्वान् कृष्णद्वैपायनस्तदा ॥ (१।४)
abhyāgacchad ṛṣir vidvān kṛṣṇadvaipāyanastadā ||
जातमात्रश्च यः सद्य इष्ट्या देहम् अवीवृधत् । (३।१)
jātamātraśca yaḥ sadya iṣṭyā deham avīvṛdhat |
वेदांश्चाधिजगे साङ्गान् सेतिहासान् महायशाः ॥ (३।२)
vedāṃścādhijage sāṅgān setihāsān mahāyaśāḥ ||
न व्रतैर् नोपवासैश्च न प्रसूत्या न मन्युना ॥ (४।२)
na vratair nopavāsaiśca na prasūtyā na manyunā ||
विव्यासैकं चतुर्धा यो वेदं वेदविदां वरः । (५।१)
vivyāsaikaṃ caturdhā yo vedaṃ vedavidāṃ varaḥ |
परावरज्ञो ब्रह्मर्षिः कविः सत्यव्रतः शुचिः ॥ (५।२)
parāvarajño brahmarṣiḥ kaviḥ satyavrataḥ śuciḥ ||
यः पाण्डुं धृतराष्ट्रं च विदुरं चाप्यजीजनत् । (६।१)
yaḥ pāṇḍuṃ dhṛtarāṣṭraṃ ca viduraṃ cāpyajījanat |
शंतनोः संततिं तन्वन् पुण्यकीर्तिर् महायशाः ॥ (६।२)
śaṃtanoḥ saṃtatiṃ tanvan puṇyakīrtir mahāyaśāḥ ||
वृतं सदस्यैर् बहुभिर् देवैर् इव पुरंदरम् ॥ (८।२)
vṛtaṃ sadasyair bahubhir devair iva puraṃdaram ||
ऋत्विग्भिर् देवकल्पैश्च कुशलैर् यज्ञसंस्तरे ॥ (९।२)
ṛtvigbhir devakalpaiśca kuśalair yajñasaṃstare ||
जनमेजयस्तु राजर्षिर् दृष्ट्वा तम् ऋषिम् आगतम् । (१०।१)
janamejayastu rājarṣir dṛṣṭvā tam ṛṣim āgatam |
सगणो ऽभ्युद्ययौ तूर्णं प्रीत्या भरतसत्तमः ॥ (१०।२)
sagaṇo 'bhyudyayau tūrṇaṃ prītyā bharatasattamaḥ ||
काञ्चनं विष्टरं तस्मै सदस्यानुमते प्रभुः । (११।१)
kāñcanaṃ viṣṭaraṃ tasmai sadasyānumate prabhuḥ |
पूजयामास राजेन्द्रः शास्त्रदृष्टेन कर्मणा ॥ (१२।२)
pūjayāmāsa rājendraḥ śāstradṛṣṭena karmaṇā ||
पाद्यम् आचमनीयं च अर्घ्यं गां च विधानतः । (१३।१)
pādyam ācamanīyaṃ ca arghyaṃ gāṃ ca vidhānataḥ |
प्रतिगृह्य च तां पूजां पाण्डवाज्जनमेजयात् । (१४।१)
pratigṛhya ca tāṃ pūjāṃ pāṇḍavājjanamejayāt |
गां चैव समनुज्ञाय व्यासः प्रीतो ऽभवत् तदा ॥ (१४।२)
gāṃ caiva samanujñāya vyāsaḥ prīto 'bhavat tadā ||
तथा सम्पूजयित्वा तं यत्नेन प्रपितामहम् । (१५।१)
tathā sampūjayitvā taṃ yatnena prapitāmaham |
उपोपविश्य प्रीतात्मा पर्यपृच्छद् अनामयम् ॥ (१५।२)
upopaviśya prītātmā paryapṛcchad anāmayam ||
भगवान् अपि तं दृष्ट्वा कुशलं प्रतिवेद्य च । (१६।१)
bhagavān api taṃ dṛṣṭvā kuśalaṃ prativedya ca |
सदस्यैः पूजितः सर्वैः सदस्यान् अभ्यपूजयत् ॥ (१६।२)
sadasyaiḥ pūjitaḥ sarvaiḥ sadasyān abhyapūjayat ||
ततस्तं सत्कृतं सर्वैः सदस्यैर् जनमेजयः । (१७।१)
tatastaṃ satkṛtaṃ sarvaiḥ sadasyair janamejayaḥ |
इदं पश्चाद् द्विजश्रेष्ठं पर्यपृच्छत् कृताञ्जलिः ॥ (१७।२)
idaṃ paścād dvijaśreṣṭhaṃ paryapṛcchat kṛtāñjaliḥ ||
कुरूणां पाण्डवानां च भवान् प्रत्यक्षदर्शिवान् । (१८।१)
kurūṇāṃ pāṇḍavānāṃ ca bhavān pratyakṣadarśivān |
तेषां चरितम् इच्छामि कथ्यमानं त्वया द्विज ॥ (१८।२)
teṣāṃ caritam icchāmi kathyamānaṃ tvayā dvija ||
कथं समभवद् भेदस्तेषाम् अक्लिष्टकर्मणाम् । (१९।१)
kathaṃ samabhavad bhedasteṣām akliṣṭakarmaṇām |
तच्च युद्धं कथं वृत्तं भूतान्तकरणं महत् ॥ (१९।२)
tacca yuddhaṃ kathaṃ vṛttaṃ bhūtāntakaraṇaṃ mahat ||
कार्त्स्न्येनैतत् समाचक्ष्व भगवन् कुशलो ह्यसि ॥ (२०।२)
kārtsnyenaitat samācakṣva bhagavan kuśalo hyasi ||
तस्य तद् वचनं श्रुत्वा कृष्णद्वैपायनस्तदा । (२१।१)
tasya tad vacanaṃ śrutvā kṛṣṇadvaipāyanastadā |
कुरूणां पाण्डवानां च यथा भेदो ऽभवत् पुरा । (२२।१)
kurūṇāṃ pāṇḍavānāṃ ca yathā bhedo 'bhavat purā |
तद् अस्मै सर्वम् आचक्ष्व यन् मत्तः श्रुतवान् असि ॥ (२२।२)
tad asmai sarvam ācakṣva yan mattaḥ śrutavān asi ||
गुरोर् वचनम् आज्ञाय स तु विप्रर्षभस्तदा । (२३।१)
guror vacanam ājñāya sa tu viprarṣabhastadā |
तस्मै राज्ञे सदस्येभ्यः क्षत्रियेभ्यश्च सर्वशः । (२४।१)
tasmai rājñe sadasyebhyaḥ kṣatriyebhyaśca sarvaśaḥ |
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.