MBh, 6, 27
Select a line for its word-by-word analysis.
संन्यासं कर्मणां कृष्ण पुनर्योगं च शंससि । (१।२)
saṃnyāsaṃ karmaṇāṃ kṛṣṇa punaryogaṃ ca śaṃsasi |
यच्छ्रेय एतयोरेकं तन्मे ब्रूहि सुनिश्चितम् ॥ (१।३)
yacchreya etayorekaṃ tanme brūhi suniścitam ||
ज्ञेयः स नित्यसंन्यासी यो न द्वेष्टि न काङ्क्षति । (३।१)
jñeyaḥ sa nityasaṃnyāsī yo na dveṣṭi na kāṅkṣati |
निर्द्वंद्वो हि महाबाहो सुखं बन्धात्प्रमुच्यते ॥ (३।२)
nirdvaṃdvo hi mahābāho sukhaṃ bandhātpramucyate ||
सांख्ययोगौ पृथग्बालाः प्रवदन्ति न पण्डिताः । (४।१)
sāṃkhyayogau pṛthagbālāḥ pravadanti na paṇḍitāḥ |
यत्सांख्यैः प्राप्यते स्थानं तद्योगैरपि गम्यते । (५।१)
yatsāṃkhyaiḥ prāpyate sthānaṃ tadyogairapi gamyate |
एकं सांख्यं च योगं च यः पश्यति स पश्यति ॥ (५।२)
ekaṃ sāṃkhyaṃ ca yogaṃ ca yaḥ paśyati sa paśyati ||
योगयुक्तो विशुद्धात्मा विजितात्मा जितेन्द्रियः । (७।१)
yogayukto viśuddhātmā vijitātmā jitendriyaḥ |
सर्वभूतात्मभूतात्मा कुर्वन्नपि न लिप्यते ॥ (७।२)
sarvabhūtātmabhūtātmā kurvannapi na lipyate ||
नैव किंचित्करोमीति युक्तो मन्येत तत्त्ववित् । (८।१)
naiva kiṃcitkaromīti yukto manyeta tattvavit |
पश्यञ्शृण्वन्स्पृशञ्जिघ्रन्नश्नन्गच्छन्स्वपञ्श्वसन् ॥ (८।२)
paśyañśṛṇvanspṛśañjighrannaśnangacchansvapañśvasan ||
इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेषु वर्तन्त इति धारयन् ॥ (९।२)
indriyāṇīndriyārtheṣu vartanta iti dhārayan ||
ब्रह्मण्याधाय कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा करोति यः । (१०।१)
brahmaṇyādhāya karmāṇi saṅgaṃ tyaktvā karoti yaḥ |
योगिनः कर्म कुर्वन्ति सङ्गं त्यक्त्वात्मशुद्धये ॥ (११।२)
yoginaḥ karma kurvanti saṅgaṃ tyaktvātmaśuddhaye ||
युक्तः कर्मफलं त्यक्त्वा शान्तिमाप्नोति नैष्ठिकीम् । (१२।१)
yuktaḥ karmaphalaṃ tyaktvā śāntimāpnoti naiṣṭhikīm |
सर्वकर्माणि मनसा संन्यस्यास्ते सुखं वशी । (१३।१)
sarvakarmāṇi manasā saṃnyasyāste sukhaṃ vaśī |
नवद्वारे पुरे देही नैव कुर्वन्न कारयन् ॥ (१३।२)
navadvāre pure dehī naiva kurvanna kārayan ||
न कर्तृत्वं न कर्माणि लोकस्य सृजति प्रभुः । (१४।१)
na kartṛtvaṃ na karmāṇi lokasya sṛjati prabhuḥ |
नादत्ते कस्यचित्पापं न चैव सुकृतं विभुः । (१५।१)
nādatte kasyacitpāpaṃ na caiva sukṛtaṃ vibhuḥ |
अज्ञानेनावृतं ज्ञानं तेन मुह्यन्ति जन्तवः ॥ (१५।२)
ajñānenāvṛtaṃ jñānaṃ tena muhyanti jantavaḥ ||
तद्बुद्धयस्तदात्मानस्तन्निष्ठास्तत्परायणाः । (१७।१)
tadbuddhayastadātmānastanniṣṭhāstatparāyaṇāḥ |
गच्छन्त्यपुनरावृत्तिं ज्ञाननिर्धूतकल्मषाः ॥ (१७।२)
gacchantyapunarāvṛttiṃ jñānanirdhūtakalmaṣāḥ ||
विद्याविनयसम्पन्ने ब्राह्मणे गवि हस्तिनि । (१८।१)
vidyāvinayasampanne brāhmaṇe gavi hastini |
शुनि चैव श्वपाके च पण्डिताः समदर्शिनः ॥ (१८।२)
śuni caiva śvapāke ca paṇḍitāḥ samadarśinaḥ ||
इहैव तैर्जितः सर्गो येषां साम्ये स्थितं मनः । (१९।१)
ihaiva tairjitaḥ sargo yeṣāṃ sāmye sthitaṃ manaḥ |
निर्दोषं हि समं ब्रह्म तस्माद्ब्रह्मणि ते स्थिताः ॥ (१९।२)
nirdoṣaṃ hi samaṃ brahma tasmādbrahmaṇi te sthitāḥ ||
न प्रहृष्येत्प्रियं प्राप्य नोद्विजेत्प्राप्य चाप्रियम् । (२०।१)
na prahṛṣyetpriyaṃ prāpya nodvijetprāpya cāpriyam |
स्थिरबुद्धिरसंमूढो ब्रह्मविद्ब्रह्मणि स्थितः ॥ (२०।२)
sthirabuddhirasaṃmūḍho brahmavidbrahmaṇi sthitaḥ ||
बाह्यस्पर्शेष्वसक्तात्मा विन्दत्यात्मनि यत्सुखम् । (२१।१)
bāhyasparśeṣvasaktātmā vindatyātmani yatsukham |
आद्यन्तवन्तः कौन्तेय न तेषु रमते बुधः ॥ (२२।२)
ādyantavantaḥ kaunteya na teṣu ramate budhaḥ ||
शक्नोतीहैव यः सोढुं प्राक्शरीरविमोक्षणात् । (२३।१)
śaknotīhaiva yaḥ soḍhuṃ prākśarīravimokṣaṇāt |
कामक्रोधोद्भवं वेगं स युक्तः स सुखी नरः ॥ (२३।२)
kāmakrodhodbhavaṃ vegaṃ sa yuktaḥ sa sukhī naraḥ ||
यो ऽन्तःसुखो ऽन्तरारामस्तथान्तर्ज्योतिरेव यः । (२४।१)
yo 'ntaḥsukho 'ntarārāmastathāntarjyotireva yaḥ |
स योगी ब्रह्मनिर्वाणं ब्रह्मभूतो ऽधिगच्छति ॥ (२४।२)
sa yogī brahmanirvāṇaṃ brahmabhūto 'dhigacchati ||
लभन्ते ब्रह्मनिर्वाणमृषयः क्षीणकल्मषाः । (२५।१)
labhante brahmanirvāṇamṛṣayaḥ kṣīṇakalmaṣāḥ |
छिन्नद्वैधा यतात्मानः सर्वभूतहिते रताः ॥ (२५।२)
chinnadvaidhā yatātmānaḥ sarvabhūtahite ratāḥ ||
अभितो ब्रह्मनिर्वाणं वर्तते विदितात्मनाम् ॥ (२६।२)
abhito brahmanirvāṇaṃ vartate viditātmanām ||
स्पर्शान्कृत्वा बहिर्बाह्यांश्चक्षुश्चैवान्तरे भ्रुवोः । (२७।१)
sparśānkṛtvā bahirbāhyāṃścakṣuścaivāntare bhruvoḥ |
प्राणापानौ समौ कृत्वा नासाभ्यन्तरचारिणौ ॥ (२७।२)
prāṇāpānau samau kṛtvā nāsābhyantaracāriṇau ||
विगतेच्छाभयक्रोधो यः सदा मुक्त एव सः ॥ (२८।२)
vigatecchābhayakrodho yaḥ sadā mukta eva saḥ ||
सुहृदं सर्वभूतानां ज्ञात्वा मां शान्तिमृच्छति ॥ (२९।२)
suhṛdaṃ sarvabhūtānāṃ jñātvā māṃ śāntimṛcchati ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.