MBh, 16, 4
Select a line for its word-by-word analysis.
काली स्त्री पाण्डुरैर् दन्तैः प्रविश्य हसती निशि । (१।२)
kālī strī pāṇḍurair dantaiḥ praviśya hasatī niśi |
स्त्रियः स्वप्नेषु मुष्णन्ती द्वारकां परिधावति ॥ (१।३)
striyaḥ svapneṣu muṣṇantī dvārakāṃ paridhāvati ||
ह्रियमाणान्यदृश्यन्त रक्षोभिः सुभयानकैः ॥ (२।२)
hriyamāṇānyadṛśyanta rakṣobhiḥ subhayānakaiḥ ||
तच्चाग्निदत्तं कृष्णस्य वज्रनाभम् अयस्मयम् । (३।१)
taccāgnidattaṃ kṛṣṇasya vajranābham ayasmayam |
दिवम् आचक्रमे चक्रं वृष्णीनां पश्यतां तदा ॥ (३।२)
divam ācakrame cakraṃ vṛṣṇīnāṃ paśyatāṃ tadā ||
युक्तं रथं दिव्यम् आदित्यवर्णं हयाहरन् पश्यतो दारुकस्य । (४।१)
yuktaṃ rathaṃ divyam ādityavarṇaṃ hayāharan paśyato dārukasya |
ते सागरस्योपरिष्ठाद् अवर्तन् मनोजवाश्चतुरो वाजिमुख्याः ॥ (४।२)
te sāgarasyopariṣṭhād avartan manojavāścaturo vājimukhyāḥ ||
तालः सुपर्णश्च महाध्वजौ तौ सुपूजितौ रामजनार्दनाभ्याम् । (५।१)
tālaḥ suparṇaśca mahādhvajau tau supūjitau rāmajanārdanābhyām |
उच्चैर् जह्रुर् अप्सरसो दिवानिशं वाचश्चोचुर् गम्यतां तीर्थयात्रा ॥ (५।२)
uccair jahrur apsaraso divāniśaṃ vācaścocur gamyatāṃ tīrthayātrā ||
सान्तःपुरास्तदा तीर्थयात्राम् ऐच्छन्नरर्षभाः ॥ (६।२)
sāntaḥpurāstadā tīrthayātrām aicchannararṣabhāḥ ||
ततो भोज्यं च भक्ष्यं च पेयं चान्धकवृष्णयः । (७।१)
tato bhojyaṃ ca bhakṣyaṃ ca peyaṃ cāndhakavṛṣṇayaḥ |
बहु नानाविधं चक्रुर् मद्यं मांसम् अनेकशः ॥ (७।२)
bahu nānāvidhaṃ cakrur madyaṃ māṃsam anekaśaḥ ||
ततः सीधुषु सक्ताश्च निर्ययुर् नगराद् बहिः । (८।१)
tataḥ sīdhuṣu saktāśca niryayur nagarād bahiḥ |
यानैर् अश्वैर् गजैश्चैव श्रीमन्तस्तिग्मतेजसः ॥ (८।२)
yānair aśvair gajaiścaiva śrīmantastigmatejasaḥ ||
ततः प्रभासे न्यवसन् यथोद्देशं यथागृहम् । (९।१)
tataḥ prabhāse nyavasan yathoddeśaṃ yathāgṛham |
निविष्टांस्तान्निशम्याथ समुद्रान्ते स योगवित् । (१०।१)
niviṣṭāṃstānniśamyātha samudrānte sa yogavit |
जगामामन्त्र्य तान् वीरान् उद्धवो ऽर्थविशारदः ॥ (१०।२)
jagāmāmantrya tān vīrān uddhavo 'rthaviśāradaḥ ||
तं प्रस्थितं महात्मानम् अभिवाद्य कृताञ्जलिम् । (११।१)
taṃ prasthitaṃ mahātmānam abhivādya kṛtāñjalim |
जानन् विनाशं वृष्णीनां नैच्छद् वारयितुं हरिः ॥ (११।२)
jānan vināśaṃ vṛṣṇīnāṃ naicchad vārayituṃ hariḥ ||
अपश्यन्न् उद्धवं यान्तं तेजसावृत्य रोदसी ॥ (१२।२)
apaśyann uddhavaṃ yāntaṃ tejasāvṛtya rodasī ||
ब्राह्मणार्थेषु यत् सिद्धम् अन्नं तेषां महात्मनाम् । (१३।१)
brāhmaṇārtheṣu yat siddham annaṃ teṣāṃ mahātmanām |
तद् वानरेभ्यः प्रददुः सुरागन्धसमन्वितम् ॥ (१३।२)
tad vānarebhyaḥ pradaduḥ surāgandhasamanvitam ||
प्रावर्तत महापानं प्रभासे तिग्मतेजसाम् ॥ (१४।२)
prāvartata mahāpānaṃ prabhāse tigmatejasām ||
कः क्षत्रियो मन्यमानः सुप्तान् हन्यान्मृतान् इव । (१७।१)
kaḥ kṣatriyo manyamānaḥ suptān hanyānmṛtān iva |
न तन्मृष्यन्ति हार्दिक्य यादवा यत् त्वया कृतम् ॥ (१७।२)
na tanmṛṣyanti hārdikya yādavā yat tvayā kṛtam ||
प्रद्युम्नो रथिनां श्रेष्ठो हार्दिक्यम् अवमन्य च ॥ (१८।२)
pradyumno rathināṃ śreṣṭho hārdikyam avamanya ca ||
ततः परमसंक्रुद्धः कृतवर्मा तम् अब्रवीत् । (१९।१)
tataḥ paramasaṃkruddhaḥ kṛtavarmā tam abravīt |
निर्दिशन्न् इव सावज्ञं तदा सव्येन पाणिना ॥ (१९।२)
nirdiśann iva sāvajñaṃ tadā savyena pāṇinā ||
भूरिश्रवाश्छिन्नबाहुर् युद्धे प्रायगतस्त्वया । (२०।१)
bhūriśravāśchinnabāhur yuddhe prāyagatastvayā |
तिर्यक् सरोषया दृष्ट्या वीक्षांचक्रे स मन्युमान् ॥ (२१।२)
tiryak saroṣayā dṛṣṭyā vīkṣāṃcakre sa manyumān ||
मणिः स्यमन्तकश्चैव यः स सत्राजितो ऽभवत् । (२२।१)
maṇiḥ syamantakaścaiva yaḥ sa satrājito 'bhavat |
तां कथां स्मारयामास सात्यकिर् मधुसूदनम् ॥ (२२।२)
tāṃ kathāṃ smārayāmāsa sātyakir madhusūdanam ||
तच्छ्रुत्वा केशवस्याङ्कम् अगमद् रुदती तदा । (२३।१)
tacchrutvā keśavasyāṅkam agamad rudatī tadā |
तत उत्थाय सक्रोधः सात्यकिर् वाक्यम् अब्रवीत् । (२४।१)
tata utthāya sakrodhaḥ sātyakir vākyam abravīt |
पञ्चानां द्रौपदेयानां धृष्टद्युम्नशिखण्डिनोः ॥ (२४।२)
pañcānāṃ draupadeyānāṃ dhṛṣṭadyumnaśikhaṇḍinoḥ ||
सौप्तिके ये च निहताः सुप्तानेन दुरात्मना ॥ (२५।२)
sauptike ye ca nihatāḥ suptānena durātmanā ||
समाप्तम् आयुर् अस्याद्य यशश्चापि सुमध्यमे ॥ (२६।२)
samāptam āyur asyādya yaśaścāpi sumadhyame ||
अभिद्रुत्य शिरः क्रुद्धश्चिछेद कृतवर्मणः ॥ (२७।२)
abhidrutya śiraḥ kruddhaścicheda kṛtavarmaṇaḥ ||
तथान्यान् अपि निघ्नन्तं युयुधानं समन्ततः । (२८।१)
tathānyān api nighnantaṃ yuyudhānaṃ samantataḥ |
तान् दृष्ट्वा पततस्तूर्णम् अभिक्रुद्धाञ्जनार्दनः । (३०।१)
tān dṛṣṭvā patatastūrṇam abhikruddhāñjanārdanaḥ |
न चुक्रोध महातेजा जानन् कालस्य पर्ययम् ॥ (३०।२)
na cukrodha mahātejā jānan kālasya paryayam ||
युयुधानम् अथाभ्यघ्नन्न् उच्छिष्टैर् भाजनैस्तदा ॥ (३१।२)
yuyudhānam athābhyaghnann ucchiṣṭair bhājanaistadā ||
हन्यमाने तु शैनेये क्रुद्धो रुक्मिणिनन्दनः । (३२।१)
hanyamāne tu śaineye kruddho rukmiṇinandanaḥ |
तदन्तरम् उपाधावन्मोक्षयिष्यञ्शिनेः सुतम् ॥ (३२।२)
tadantaram upādhāvanmokṣayiṣyañśineḥ sutam ||
स भोजैः सह संयुक्तः सात्यकिश्चान्धकैः सह । (३३।१)
sa bhojaiḥ saha saṃyuktaḥ sātyakiścāndhakaiḥ saha |
बहुत्वान्निहतौ तत्र उभौ कृष्णस्य पश्यतः ॥ (३३।२)
bahutvānnihatau tatra ubhau kṛṣṇasya paśyataḥ ||
हतं दृष्ट्वा तु शैनेयं पुत्रं च यदुनन्दनः । (३४।१)
hataṃ dṛṣṭvā tu śaineyaṃ putraṃ ca yadunandanaḥ |
तद् अभून्मुसलं घोरं वज्रकल्पम् अयोमयम् । (३५।१)
tad abhūnmusalaṃ ghoraṃ vajrakalpam ayomayam |
जघान तेन कृष्णस्तान् ये ऽस्य प्रमुखतो ऽभवन् ॥ (३५।२)
jaghāna tena kṛṣṇastān ye 'sya pramukhato 'bhavan ||
ततो ऽन्धकाश्च भोजाश्च शैनेया वृष्णयस्तथा । (३६।१)
tato 'ndhakāśca bhojāśca śaineyā vṛṣṇayastathā |
जघ्नुर् अन्योन्यम् आक्रन्दे मुसलैः कालचोदिताः ॥ (३६।२)
jaghnur anyonyam ākrande musalaiḥ kālacoditāḥ ||
यस्तेषाम् एरकां कश्चिज्जग्राह रुषितो नृप । (३७।१)
yasteṣām erakāṃ kaścijjagrāha ruṣito nṛpa |
ब्रह्मदण्डकृतं सर्वम् इति तद् विद्धि पार्थिव ॥ (३८।२)
brahmadaṇḍakṛtaṃ sarvam iti tad viddhi pārthiva ||
आविध्याविध्य ते राजन् प्रक्षिपन्ति स्म यत् तृणम् । (३९।१)
āvidhyāvidhya te rājan prakṣipanti sma yat tṛṇam |
तद् वज्रभूतं मुसलं व्यदृश्यत तदा दृढम् ॥ (३९।२)
tad vajrabhūtaṃ musalaṃ vyadṛśyata tadā dṛḍham ||
अवधीत् पितरं पुत्रः पिता पुत्रं च भारत । (४०।१)
avadhīt pitaraṃ putraḥ pitā putraṃ ca bhārata |
मत्ताः परिपतन्ति स्म पोथयन्तः परस्परम् ॥ (४०।२)
mattāḥ paripatanti sma pothayantaḥ parasparam ||
पतंगा इव चाग्नौ ते न्यपतन् कुकुरान्धकाः । (४१।१)
pataṃgā iva cāgnau te nyapatan kukurāndhakāḥ |
नासीत् पलायने बुद्धिर् वध्यमानस्य कस्यचित् ॥ (४१।२)
nāsīt palāyane buddhir vadhyamānasya kasyacit ||
तं तु पश्यन्महाबाहुर् जानन् कालस्य पर्ययम् । (४२।१)
taṃ tu paśyanmahābāhur jānan kālasya paryayam |
साम्बं च निहतं दृष्ट्वा चारुदेष्णं च माधवः । (४३।१)
sāmbaṃ ca nihataṃ dṛṣṭvā cārudeṣṇaṃ ca mādhavaḥ |
प्रद्युम्नं चानिरुद्धं च ततश्चुक्रोध भारत ॥ (४३।२)
pradyumnaṃ cāniruddhaṃ ca tataścukrodha bhārata ||
गदं वीक्ष्य शयानं च भृशं कोपसमन्वितः । (४४।१)
gadaṃ vīkṣya śayānaṃ ca bhṛśaṃ kopasamanvitaḥ |
स निःशेषं तदा चक्रे शार्ङ्गचक्रगदाधरः ॥ (४४।२)
sa niḥśeṣaṃ tadā cakre śārṅgacakragadādharaḥ ||
तं निघ्नन्तं महातेजा बभ्रुः परपुरंजयः । (४५।१)
taṃ nighnantaṃ mahātejā babhruḥ parapuraṃjayaḥ |
दारुकश्चैव दाशार्हम् ऊचतुर् यन्निबोध तत् ॥ (४५।२)
dārukaścaiva dāśārham ūcatur yannibodha tat ||
भगवन् संहृतं सर्वं त्वया भूयिष्ठम् अच्युत । (४६।१)
bhagavan saṃhṛtaṃ sarvaṃ tvayā bhūyiṣṭham acyuta |
रामस्य पदम् अन्विच्छ तत्र गच्छाम यत्र सः ॥ (४६।२)
rāmasya padam anviccha tatra gacchāma yatra saḥ ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.