महाभारतMahābhārata

MBh, 16, 4

1982 of 1995 · 93 verses

Select a line for its word-by-word analysis.

1.1१.१

वैशंपायन उवाच । (१।१)

vaiśaṃpāyana uvāca

1.2१.२

काली स्त्री पाण्डुरैर् दन्तैः प्रविश्य हसती निशि । (१।२)

kālī strī pāṇḍurair dantaiḥ praviśya hasatī niśi |

1.3१.३

स्त्रियः स्वप्नेषु मुष्णन्ती द्वारकां परिधावति ॥ (१।३)

striyaḥ svapneṣu muṣṇantī dvārakāṃ paridhāvati ||

2.1२.१

अलंकाराश्च छत्रं च ध्वजाश्च कवचानि च । (२।१)

alaṃkārāśca chatraṃ ca dhvajāśca kavacāni ca |

2.2२.२

ह्रियमाणान्यदृश्यन्त रक्षोभिः सुभयानकैः ॥ (२।२)

hriyamāṇānyadṛśyanta rakṣobhiḥ subhayānakaiḥ ||

3.1३.१

तच्चाग्निदत्तं कृष्णस्य वज्रनाभम् अयस्मयम् । (३।१)

taccāgnidattaṃ kṛṣṇasya vajranābham ayasmayam |

3.2३.२

दिवम् आचक्रमे चक्रं वृष्णीनां पश्यतां तदा ॥ (३।२)

divam ācakrame cakraṃ vṛṣṇīnāṃ paśyatāṃ tadā ||

4.1४.१

युक्तं रथं दिव्यम् आदित्यवर्णं हयाहरन् पश्यतो दारुकस्य । (४।१)

yuktaṃ rathaṃ divyam ādityavarṇaṃ hayāharan paśyato dārukasya |

4.2४.२

ते सागरस्योपरिष्ठाद् अवर्तन् मनोजवाश्चतुरो वाजिमुख्याः ॥ (४।२)

te sāgarasyopariṣṭhād avartan manojavāścaturo vājimukhyāḥ ||

5.1५.१

तालः सुपर्णश्च महाध्वजौ तौ सुपूजितौ रामजनार्दनाभ्याम् । (५।१)

tālaḥ suparṇaśca mahādhvajau tau supūjitau rāmajanārdanābhyām |

5.2५.२

उच्चैर् जह्रुर् अप्सरसो दिवानिशं वाचश्चोचुर् गम्यतां तीर्थयात्रा ॥ (५।२)

uccair jahrur apsaraso divāniśaṃ vācaścocur gamyatāṃ tīrthayātrā ||

6.1६.१

ततो जिगमिषन्तस्ते वृष्ण्यन्धकमहारथाः । (६।१)

tato jigamiṣantaste vṛṣṇyandhakamahārathāḥ |

6.2६.२

सान्तःपुरास्तदा तीर्थयात्राम् ऐच्छन्नरर्षभाः ॥ (६।२)

sāntaḥpurāstadā tīrthayātrām aicchannararṣabhāḥ ||

7.1७.१

ततो भोज्यं च भक्ष्यं च पेयं चान्धकवृष्णयः । (७।१)

tato bhojyaṃ ca bhakṣyaṃ ca peyaṃ cāndhakavṛṣṇayaḥ |

7.2७.२

बहु नानाविधं चक्रुर् मद्यं मांसम् अनेकशः ॥ (७।२)

bahu nānāvidhaṃ cakrur madyaṃ māṃsam anekaśaḥ ||

8.1८.१

ततः सीधुषु सक्ताश्च निर्ययुर् नगराद् बहिः । (८।१)

tataḥ sīdhuṣu saktāśca niryayur nagarād bahiḥ |

8.2८.२

यानैर् अश्वैर् गजैश्चैव श्रीमन्तस्तिग्मतेजसः ॥ (८।२)

yānair aśvair gajaiścaiva śrīmantastigmatejasaḥ ||

9.1९.१

ततः प्रभासे न्यवसन् यथोद्देशं यथागृहम् । (९।१)

tataḥ prabhāse nyavasan yathoddeśaṃ yathāgṛham |

9.2९.२

प्रभूतभक्ष्यपेयास्ते सदारा यादवास्तदा ॥ (९।२)

prabhūtabhakṣyapeyāste sadārā yādavāstadā ||

10.1१०.१

निविष्टांस्तान्निशम्याथ समुद्रान्ते स योगवित् । (१०।१)

niviṣṭāṃstānniśamyātha samudrānte sa yogavit |

10.2१०.२

जगामामन्त्र्य तान् वीरान् उद्धवो ऽर्थविशारदः ॥ (१०।२)

jagāmāmantrya tān vīrān uddhavo 'rthaviśāradaḥ ||

11.1११.१

तं प्रस्थितं महात्मानम् अभिवाद्य कृताञ्जलिम् । (११।१)

taṃ prasthitaṃ mahātmānam abhivādya kṛtāñjalim |

11.2११.२

जानन् विनाशं वृष्णीनां नैच्छद् वारयितुं हरिः ॥ (११।२)

jānan vināśaṃ vṛṣṇīnāṃ naicchad vārayituṃ hariḥ ||

12.1१२.१

ततः कालपरीतास्ते वृष्ण्यन्धकमहारथाः । (१२।१)

tataḥ kālaparītāste vṛṣṇyandhakamahārathāḥ |

12.2१२.२

अपश्यन्न् उद्धवं यान्तं तेजसावृत्य रोदसी ॥ (१२।२)

apaśyann uddhavaṃ yāntaṃ tejasāvṛtya rodasī ||

13.1१३.१

ब्राह्मणार्थेषु यत् सिद्धम् अन्नं तेषां महात्मनाम् । (१३।१)

brāhmaṇārtheṣu yat siddham annaṃ teṣāṃ mahātmanām |

13.2१३.२

तद् वानरेभ्यः प्रददुः सुरागन्धसमन्वितम् ॥ (१३।२)

tad vānarebhyaḥ pradaduḥ surāgandhasamanvitam ||

14.1१४.१

ततस्तूर्यशताकीर्णं नटनर्तकसंकुलम् । (१४।१)

tatastūryaśatākīrṇaṃ naṭanartakasaṃkulam |

14.2१४.२

प्रावर्तत महापानं प्रभासे तिग्मतेजसाम् ॥ (१४।२)

prāvartata mahāpānaṃ prabhāse tigmatejasām ||

15.1१५.१

कृष्णस्य संनिधौ रामः सहितः कृतवर्मणा । (१५।१)

kṛṣṇasya saṃnidhau rāmaḥ sahitaḥ kṛtavarmaṇā |

15.2१५.२

अपिबद् युयुधानश्च गदो बभ्रुस्तथैव च ॥ (१५।२)

apibad yuyudhānaśca gado babhrustathaiva ca ||

16.1१६.१

ततः परिषदो मध्ये युयुधानो मदोत्कटः । (१६।१)

tataḥ pariṣado madhye yuyudhāno madotkaṭaḥ |

16.2१६.२

अब्रवीत् कृतवर्माणम् अवहस्यावमन्य च ॥ (१६।२)

abravīt kṛtavarmāṇam avahasyāvamanya ca ||

17.1१७.१

कः क्षत्रियो मन्यमानः सुप्तान् हन्यान्मृतान् इव । (१७।१)

kaḥ kṣatriyo manyamānaḥ suptān hanyānmṛtān iva |

17.2१७.२

न तन्मृष्यन्ति हार्दिक्य यादवा यत् त्वया कृतम् ॥ (१७।२)

na tanmṛṣyanti hārdikya yādavā yat tvayā kṛtam ||

18.1१८.१

इत्युक्ते युयुधानेन पूजयामास तद् वचः । (१८।१)

ityukte yuyudhānena pūjayāmāsa tad vacaḥ |

18.2१८.२

प्रद्युम्नो रथिनां श्रेष्ठो हार्दिक्यम् अवमन्य च ॥ (१८।२)

pradyumno rathināṃ śreṣṭho hārdikyam avamanya ca ||

19.1१९.१

ततः परमसंक्रुद्धः कृतवर्मा तम् अब्रवीत् । (१९।१)

tataḥ paramasaṃkruddhaḥ kṛtavarmā tam abravīt |

19.2१९.२

निर्दिशन्न् इव सावज्ञं तदा सव्येन पाणिना ॥ (१९।२)

nirdiśann iva sāvajñaṃ tadā savyena pāṇinā ||

20.1२०.१

भूरिश्रवाश्छिन्नबाहुर् युद्धे प्रायगतस्त्वया । (२०।१)

bhūriśravāśchinnabāhur yuddhe prāyagatastvayā |

20.2२०.२

वधेन सुनृशंसेन कथं वीरेण पातितः ॥ (२०।२)

vadhena sunṛśaṃsena kathaṃ vīreṇa pātitaḥ ||

21.1२१.१

इति तस्य वचः श्रुत्वा केशवः परवीरहा । (२१।१)

iti tasya vacaḥ śrutvā keśavaḥ paravīrahā |

21.2२१.२

तिर्यक् सरोषया दृष्ट्या वीक्षांचक्रे स मन्युमान् ॥ (२१।२)

tiryak saroṣayā dṛṣṭyā vīkṣāṃcakre sa manyumān ||

22.1२२.१

मणिः स्यमन्तकश्चैव यः स सत्राजितो ऽभवत् । (२२।१)

maṇiḥ syamantakaścaiva yaḥ sa satrājito 'bhavat |

22.2२२.२

तां कथां स्मारयामास सात्यकिर् मधुसूदनम् ॥ (२२।२)

tāṃ kathāṃ smārayāmāsa sātyakir madhusūdanam ||

23.1२३.१

तच्छ्रुत्वा केशवस्याङ्कम् अगमद् रुदती तदा । (२३।१)

tacchrutvā keśavasyāṅkam agamad rudatī tadā |

23.2२३.२

सत्यभामा प्रकुपिता कोपयन्ती जनार्दनम् ॥ (२३।२)

satyabhāmā prakupitā kopayantī janārdanam ||

24.1२४.१

तत उत्थाय सक्रोधः सात्यकिर् वाक्यम् अब्रवीत् । (२४।१)

tata utthāya sakrodhaḥ sātyakir vākyam abravīt |

24.2२४.२

पञ्चानां द्रौपदेयानां धृष्टद्युम्नशिखण्डिनोः ॥ (२४।२)

pañcānāṃ draupadeyānāṃ dhṛṣṭadyumnaśikhaṇḍinoḥ ||

25.1२५.१

एष गच्छामि पदवीं सत्येन च तथा शपे । (२५।१)

eṣa gacchāmi padavīṃ satyena ca tathā śape |

25.2२५.२

सौप्तिके ये च निहताः सुप्तानेन दुरात्मना ॥ (२५।२)

sauptike ye ca nihatāḥ suptānena durātmanā ||

26.1२६.१

द्रोणपुत्रसहायेन पापेन कृतवर्मणा । (२६।१)

droṇaputrasahāyena pāpena kṛtavarmaṇā |

26.2२६.२

समाप्तम् आयुर् अस्याद्य यशश्चापि सुमध्यमे ॥ (२६।२)

samāptam āyur asyādya yaśaścāpi sumadhyame ||

27.1२७.१

इतीदम् उक्त्वा खड्गेन केशवस्य समीपतः । (२७।१)

itīdam uktvā khaḍgena keśavasya samīpataḥ |

27.2२७.२

अभिद्रुत्य शिरः क्रुद्धश्चिछेद कृतवर्मणः ॥ (२७।२)

abhidrutya śiraḥ kruddhaścicheda kṛtavarmaṇaḥ ||

28.1२८.१

तथान्यान् अपि निघ्नन्तं युयुधानं समन्ततः । (२८।१)

tathānyān api nighnantaṃ yuyudhānaṃ samantataḥ |

28.2२८.२

अभ्यधावद्धृषीकेशो विनिवारयिषुस्तदा ॥ (२८।२)

abhyadhāvaddhṛṣīkeśo vinivārayiṣustadā ||

29.1२९.१

एकीभूतास्ततः सर्वे कालपर्यायचोदिताः । (२९।१)

ekībhūtāstataḥ sarve kālaparyāyacoditāḥ |

29.2२९.२

भोजान्धका महाराज शैनेयं पर्यवारयन् ॥ (२९।२)

bhojāndhakā mahārāja śaineyaṃ paryavārayan ||

30.1३०.१

तान् दृष्ट्वा पततस्तूर्णम् अभिक्रुद्धाञ्जनार्दनः । (३०।१)

tān dṛṣṭvā patatastūrṇam abhikruddhāñjanārdanaḥ |

30.2३०.२

न चुक्रोध महातेजा जानन् कालस्य पर्ययम् ॥ (३०।२)

na cukrodha mahātejā jānan kālasya paryayam ||

31.1३१.१

ते तु पानमदाविष्टाश्चोदिताश्चैव मन्युना । (३१।१)

te tu pānamadāviṣṭāścoditāścaiva manyunā |

31.2३१.२

युयुधानम् अथाभ्यघ्नन्न् उच्छिष्टैर् भाजनैस्तदा ॥ (३१।२)

yuyudhānam athābhyaghnann ucchiṣṭair bhājanaistadā ||

32.1३२.१

हन्यमाने तु शैनेये क्रुद्धो रुक्मिणिनन्दनः । (३२।१)

hanyamāne tu śaineye kruddho rukmiṇinandanaḥ |

32.2३२.२

तदन्तरम् उपाधावन्मोक्षयिष्यञ्शिनेः सुतम् ॥ (३२।२)

tadantaram upādhāvanmokṣayiṣyañśineḥ sutam ||

33.1३३.१

स भोजैः सह संयुक्तः सात्यकिश्चान्धकैः सह । (३३।१)

sa bhojaiḥ saha saṃyuktaḥ sātyakiścāndhakaiḥ saha |

33.2३३.२

बहुत्वान्निहतौ तत्र उभौ कृष्णस्य पश्यतः ॥ (३३।२)

bahutvānnihatau tatra ubhau kṛṣṇasya paśyataḥ ||

34.1३४.१

हतं दृष्ट्वा तु शैनेयं पुत्रं च यदुनन्दनः । (३४।१)

hataṃ dṛṣṭvā tu śaineyaṃ putraṃ ca yadunandanaḥ |

34.2३४.२

एरकाणां तदा मुष्टिं कोपाज्जग्राह केशवः ॥ (३४।२)

erakāṇāṃ tadā muṣṭiṃ kopājjagrāha keśavaḥ ||

35.1३५.१

तद् अभून्मुसलं घोरं वज्रकल्पम् अयोमयम् । (३५।१)

tad abhūnmusalaṃ ghoraṃ vajrakalpam ayomayam |

35.2३५.२

जघान तेन कृष्णस्तान् ये ऽस्य प्रमुखतो ऽभवन् ॥ (३५।२)

jaghāna tena kṛṣṇastān ye 'sya pramukhato 'bhavan ||

36.1३६.१

ततो ऽन्धकाश्च भोजाश्च शैनेया वृष्णयस्तथा । (३६।१)

tato 'ndhakāśca bhojāśca śaineyā vṛṣṇayastathā |

36.2३६.२

जघ्नुर् अन्योन्यम् आक्रन्दे मुसलैः कालचोदिताः ॥ (३६।२)

jaghnur anyonyam ākrande musalaiḥ kālacoditāḥ ||

37.1३७.१

यस्तेषाम् एरकां कश्चिज्जग्राह रुषितो नृप । (३७।१)

yasteṣām erakāṃ kaścijjagrāha ruṣito nṛpa |

37.2३७.२

वज्रभूतेव सा राजन्न् अदृश्यत तदा विभो ॥ (३७।२)

vajrabhūteva sā rājann adṛśyata tadā vibho ||

38.1३८.१

तृणं च मुसलीभूतम् अपि तत्र व्यदृश्यत । (३८।१)

tṛṇaṃ ca musalībhūtam api tatra vyadṛśyata |

38.2३८.२

ब्रह्मदण्डकृतं सर्वम् इति तद् विद्धि पार्थिव ॥ (३८।२)

brahmadaṇḍakṛtaṃ sarvam iti tad viddhi pārthiva ||

39.1३९.१

आविध्याविध्य ते राजन् प्रक्षिपन्ति स्म यत् तृणम् । (३९।१)

āvidhyāvidhya te rājan prakṣipanti sma yat tṛṇam |

39.2३९.२

तद् वज्रभूतं मुसलं व्यदृश्यत तदा दृढम् ॥ (३९।२)

tad vajrabhūtaṃ musalaṃ vyadṛśyata tadā dṛḍham ||

40.1४०.१

अवधीत् पितरं पुत्रः पिता पुत्रं च भारत । (४०।१)

avadhīt pitaraṃ putraḥ pitā putraṃ ca bhārata |

40.2४०.२

मत्ताः परिपतन्ति स्म पोथयन्तः परस्परम् ॥ (४०।२)

mattāḥ paripatanti sma pothayantaḥ parasparam ||

41.1४१.१

पतंगा इव चाग्नौ ते न्यपतन् कुकुरान्धकाः । (४१।१)

pataṃgā iva cāgnau te nyapatan kukurāndhakāḥ |

41.2४१.२

नासीत् पलायने बुद्धिर् वध्यमानस्य कस्यचित् ॥ (४१।२)

nāsīt palāyane buddhir vadhyamānasya kasyacit ||

42.1४२.१

तं तु पश्यन्महाबाहुर् जानन् कालस्य पर्ययम् । (४२।१)

taṃ tu paśyanmahābāhur jānan kālasya paryayam |

42.2४२.२

मुसलं समवष्टभ्य तस्थौ स मधुसूदनः ॥ (४२।२)

musalaṃ samavaṣṭabhya tasthau sa madhusūdanaḥ ||

43.1४३.१

साम्बं च निहतं दृष्ट्वा चारुदेष्णं च माधवः । (४३।१)

sāmbaṃ ca nihataṃ dṛṣṭvā cārudeṣṇaṃ ca mādhavaḥ |

43.2४३.२

प्रद्युम्नं चानिरुद्धं च ततश्चुक्रोध भारत ॥ (४३।२)

pradyumnaṃ cāniruddhaṃ ca tataścukrodha bhārata ||

44.1४४.१

गदं वीक्ष्य शयानं च भृशं कोपसमन्वितः । (४४।१)

gadaṃ vīkṣya śayānaṃ ca bhṛśaṃ kopasamanvitaḥ |

44.2४४.२

स निःशेषं तदा चक्रे शार्ङ्गचक्रगदाधरः ॥ (४४।२)

sa niḥśeṣaṃ tadā cakre śārṅgacakragadādharaḥ ||

45.1४५.१

तं निघ्नन्तं महातेजा बभ्रुः परपुरंजयः । (४५।१)

taṃ nighnantaṃ mahātejā babhruḥ parapuraṃjayaḥ |

45.2४५.२

दारुकश्चैव दाशार्हम् ऊचतुर् यन्निबोध तत् ॥ (४५।२)

dārukaścaiva dāśārham ūcatur yannibodha tat ||

46.1४६.१

भगवन् संहृतं सर्वं त्वया भूयिष्ठम् अच्युत । (४६।१)

bhagavan saṃhṛtaṃ sarvaṃ tvayā bhūyiṣṭham acyuta |

46.2४६.२

रामस्य पदम् अन्विच्छ तत्र गच्छाम यत्र सः ॥ (४६।२)

rāmasya padam anviccha tatra gacchāma yatra saḥ ||

Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.

MBh, 16, 4

Word analysis

Select a line of the text

Each word appears with its dictionary form and grammar. Select a word to read its meanings in the DCS, Apte and Monier-Williams dictionaries.

j k next and previous line · ← → chapters

Analysis: Digital Corpus of Sanskrit