संजय उवाच । (१।१)

विमुखीकृत्य तान् सर्वांस्तावकान् युधि राक्षसः । (१।२)

जिघांसुर् भरतश्रेष्ठ दुर्योधनम् उपाद्रवत् ॥ (१।३)

तम् आपतन्तं सम्प्रेक्ष्य राजानं प्रति वेगितम् । (२।१)

अभ्यधावज्जिघांसन्तस्तावका युद्धदुर्मदाः ॥ (२।२)

तालमात्राणि चापानि विकर्षन्तो महाबलाः । (३।१)

तम् एकम् अभ्यधावन्त नदन्तः सिंहसंघवत् ॥ (३।२)

अथैनं शरवर्षेण समन्तात् पर्यवारयन् । (४।१)

पर्वतं वारिधाराभिः शरदीव बलाहकाः ॥ (४।२)

स गाढविद्धो व्यथितस्तोत्त्रार्दित इव द्विपः । (५।१)

उत्पपात तदाकाशं समन्ताद् वैनतेयवत् ॥ (५।२)

व्यनदत् सुमहानादं जीमूत इव शारदः । (६।१)

दिशः खं प्रदिशश्चैव नादयन् भैरवस्वनः ॥ (६।२)

राक्षसस्य तु तं शब्दं श्रुत्वा राजा युधिष्ठिरः । (७।१)

उवाच भरतश्रेष्ठो भीमसेनम् इदं वचः ॥ (७।२)

युध्यते राक्षसो नूनं धार्तराष्ट्रैर् महारथैः । (८।१)

यथास्य श्रूयते शब्दो नदतो भैरवं स्वनम् । (८।२)

अतिभारं च पश्यामि तत्र तात समाहितम् ॥ (८।३)

पितामहश्च संक्रुद्धः पाञ्चालान् हन्तुम् उद्यतः । (९।१)

तेषां च रक्षणार्थाय युध्यते फल्गुनः परैः ॥ (९।२)

एतच्छ्रुत्वा महाबाहो कार्यद्वयम् उपस्थितम् । (१०।१)

गच्छ रक्षस्व हैडिम्बं संशयं परमं गतम् ॥ (१०।२)

भ्रातुर् वचनम् आज्ञाय त्वरमाणो वृकोदरः । (११।१)

प्रययौ सिंहनादेन त्रासयन् सर्वपार्थिवान् । (११।२)

वेगेन महता राजन् पर्वकाले यथोदधिः ॥ (११।३)

तम् अन्वयात् सत्यधृतिः सौचित्तिर् युद्धदुर्मदः । (१२।१)

श्रेणिमान् वसुदानश्च पुत्रः काश्यस्य चाभिभूः ॥ (१२।२)

अभिमन्युमुखाश्चैव द्रौपदेया महारथाः । (१३।१)

क्षत्रदेवश्च विक्रान्तः क्षत्रधर्मा तथैव च ॥ (१३।२)

अनूपाधिपतिश्चैव नीलः स्वबलम् आस्थितः । (१४।१)

महता रथवंशेन हैडिम्बं पर्यवारयन् ॥ (१४।२)

कुञ्जरैश्च सदा मत्तैः षट्सहस्रैः प्रहारिभिः । (१५।१)

अभ्यरक्षन्त सहिता राक्षसेन्द्रं घटोत्कचम् ॥ (१५।२)

सिंहनादेन महता नेमिघोषेण चैव हि । (१६।१)

खुरशब्दनिनादैश्च कम्पयन्तो वसुंधराम् ॥ (१६।२)

तेषाम् आपततां श्रुत्वा शब्दं तं तावकं बलम् । (१७।१)

भीमसेनभयोद्विग्नं विवर्णवदनं तथा । (१७।२)

परिवृत्तं महाराज परित्यज्य घटोत्कचम् ॥ (१७।३)

ततः प्रववृते युद्धं तत्र तत्र महात्मनाम् । (१८।१)

तावकानां परेषां च संग्रामेष्वनिवर्तिनाम् ॥ (१८।२)

नानारूपाणि शस्त्राणि विसृजन्तो महारथाः । (१९।१)

अन्योन्यम् अभिधावन्तः संप्रहारं प्रचक्रिरे । (१९।२)

व्यतिषक्तं महारौद्रं युद्धं भीरुभयावहम् ॥ (१९।३)

हया गजैः समाजग्मुः पादाता रथिभिः सह । (२०।१)

अन्योन्यं समरे राजन् प्रार्थयाना महद् यशः ॥ (२०।२)

सहसा चाभवत् तीव्रं संनिपातान्महद् रजः । (२१।१)

रथाश्वगजपत्तीनां पदनेमिसमुद्धतम् ॥ (२१।२)

धूम्रारुणं रजस्तीव्रं रणभूमिं समावृणोत् । (२२।१)

नैव स्वे न परे राजन् समजानन् परस्परम् ॥ (२२।२)

पिता पुत्रं न जानीते पुत्रो वा पितरं तथा । (२३।१)

निर्मर्यादे तथा भूते वैशसे लोमहर्षणे ॥ (२३।२)

शस्त्राणां भरतश्रेष्ठ मनुष्याणां च गर्जताम् । (२४।१)

सुमहान् अभवच्छब्दो वंशानाम् इव दह्यताम् ॥ (२४।२)

गजवाजिमनुष्याणां शोणितान्त्रतरङ्गिणी । (२५।१)

प्रावर्तत नदी तत्र केशशैवलशाद्वला ॥ (२५।२)

नराणां चैव कायेभ्यः शिरसां पततां रणे । (२६।१)

शुश्रुवे सुमहाञ् शब्दः पतताम् अश्मनाम् इव ॥ (२६।२)

विशिरस्कैर् मनुष्यैश्च छिन्नगात्रैश्च वारणैः । (२७।१)

अश्वैः संभिन्नदेहैश्च संकीर्णाभूद् वसुंधरा ॥ (२७।२)

नानाविधानि शस्त्राणि विसृजन्तो महारथाः । (२८।१)

अन्योन्यम् अभिधावन्तः संप्रहारं प्रचक्रिरे ॥ (२८।२)

हया हयान् समासाद्य प्रेषिता हयसादिभिः । (२९।१)

समाहत्य रणे ऽन्योन्यं निपेतुर् गतजीविताः ॥ (२९।२)

नरा नरान् समासाद्य क्रोधरक्तेक्षणा भृशम् । (३०।१)

उरांस्युरोभिर् अन्योन्यं समाश्लिष्य निजघ्निरे ॥ (३०।२)

प्रेषिताश्च महामात्रैर् वारणाः परवारणाः । (३१।१)

अभिघ्नन्ति विषाणाग्रैर् वारणान् एव संयुगे ॥ (३१।२)

ते जातरुधिरापीडाः पताकाभिर् अलंकृताः । (३२।१)

संसक्ताः प्रत्यदृश्यन्त मेघा इव सविद्युतः ॥ (३२।२)

केचिद् भिन्ना विषाणाग्रैर् भिन्नकुम्भाश्च तोमरैः । (३३।१)

विनदन्तो ऽभ्यधावन्त गर्जन्तो जलदा इव ॥ (३३।२)

केचिद्धस्तैर् द्विधा छिन्नैश्छिन्नगात्रास्तथापरे । (३४।१)

निपेतुस्तुमुले तस्मिंश्छिन्नपक्षा इवाद्रयः ॥ (३४।२)

पार्श्वैस्तु दारितैर् अन्ये वारणैर् वरवारणाः । (३५।१)

मुमुचुः शोणितं भूरि धातून् इव महीधराः ॥ (३५।२)

नाराचाभिहतास्त्वन्ये तथा विद्धाश्च तोमरैः । (३६।१)

हतारोहा व्यदृश्यन्त विशृङ्गा इव पर्वताः ॥ (३६।२)

केचित् क्रोधसमाविष्टा मदान्धा निरवग्रहाः । (३७।१)

रथान् हयान् पदातांश्च ममृदुः शतशो रणे ॥ (३७।२)

तथा हया हयारोहैस्ताडिताः प्रासतोमरैः । (३८।१)

तेन तेनाभ्यवर्तन्त कुर्वन्तो व्याकुला दिशः ॥ (३८।२)

रथिनो रथिभिः सार्धं कुलपुत्रास्तनुत्यजः । (३९।१)

परां शक्तिं समास्थाय चक्रुः कर्माण्यभीतवत् ॥ (३९।२)

स्वयंवर इवामर्दे प्रजह्रुर् इतरेतरम् । (४०।१)

प्रार्थयाना यशो राजन् स्वर्गं वा युद्धशालिनः ॥ (४०।२)

तस्मिंस्तथा वर्तमाने संग्रामे लोमहर्षणे । (४१।१)

धार्तराष्ट्रं महत् सैन्यं प्रायशो विमुखीकृतम् ॥ (४१।२)