MBh, 1, 11
Select a line for its word-by-word analysis.
सखा बभूव मे पूर्वं खगमो नाम वै द्विजः । (१।२)
sakhā babhūva me pūrvaṃ khagamo nāma vai dvijaḥ |
स मया क्रीडता बाल्ये कृत्वा तार्णम् अथोरगम् । (२।१)
sa mayā krīḍatā bālye kṛtvā tārṇam athoragam |
अग्निहोत्रे प्रसक्तः सन् भीषितः प्रमुमोह वै ॥ (२।२)
agnihotre prasaktaḥ san bhīṣitaḥ pramumoha vai ||
लब्ध्वा च स पुनः संज्ञां माम् उवाच तपोधनः । (३।१)
labdhvā ca sa punaḥ saṃjñāṃ mām uvāca tapodhanaḥ |
मैवं सर्पेण बाधेथाः सखे भीर् आविशन् मम । (३।२)
maivaṃ sarpeṇa bādhethāḥ sakhe bhīr āviśan mama |
तेनैव बहुशोक्तो ऽहं सर्पके त्वात्मणै द्विज । (३।४)
tenaiva bahuśokto 'haṃ sarpake tvātmaṇai dvija |
यथावीर्यस्त्वया सर्पः कृतो ऽयं मद्विभीषया । (४।१)
yathāvīryastvayā sarpaḥ kṛto 'yaṃ madvibhīṣayā |
तथावीर्यो भुजंगस्त्वं मम कोपाद् भविष्यसि ॥ (४।२)
tathāvīryo bhujaṃgastvaṃ mama kopād bhaviṣyasi ||
मुहुर् उष्णं च निःश्वस्य सुसंभ्रान्तस्तपोधनः । (५।२)
muhur uṣṇaṃ ca niḥśvasya susaṃbhrāntastapodhanaḥ |
प्रयतः संभ्रमाच्चैव प्राञ्जलिः प्रणतः स्थितः । (६।१)
prayataḥ saṃbhramāccaiva prāñjaliḥ praṇataḥ sthitaḥ |
सखेति हसतेदं ते नर्मार्थं वै कृतं मया ॥ (६।२)
sakheti hasatedaṃ te narmārthaṃ vai kṛtaṃ mayā ||
क्षन्तुम् अर्हसि मे ब्रह्मञ्शापो ऽयं विनिवर्त्यताम् । (७।१)
kṣantum arhasi me brahmañśāpo 'yaṃ vinivartyatām |
सो ऽथ माम् अब्रवीद् दृष्ट्वा भृशम् उद्विग्नचेतसम् ॥ (७।२)
so 'tha mām abravīd dṛṣṭvā bhṛśam udvignacetasam ||
मुहुर् उष्णं विनिःश्वस्य सुसंभ्रान्तस्तपोधनः । (८।१)
muhur uṣṇaṃ viniḥśvasya susaṃbhrāntastapodhanaḥ |
यत् तु वक्ष्यामि ते वाक्यं शृणु तन् मे धृतव्रत । (९।१)
yat tu vakṣyāmi te vākyaṃ śṛṇu tan me dhṛtavrata |
श्रुत्वा च हृदि ते वाक्यम् इदम् अस्तु तपोधन । (९।२)
śrutvā ca hṛdi te vākyam idam astu tapodhana |
यं समाभाष्य दृष्ट्वा च शापाद् अस्माद् विमोक्ष्यसे ॥ (९।३)
yaṃ samābhāṣya dṛṣṭvā ca śāpād asmād vimokṣyase ||
उत्पत्स्यति रुरुर् नाम प्रमतेर् आत्मजः शुचिः । (१०।१)
utpatsyati rurur nāma pramater ātmajaḥ śuciḥ |
तं दृष्ट्वा शापमोक्षस्ते भविता नचिराद् इव । (१०।२)
taṃ dṛṣṭvā śāpamokṣaste bhavitā nacirād iva |
एवम् उक्तस्तु तेनाहम् उरगत्वम् अवाप्तवान् ॥ (१०।३)
evam uktastu tenāham uragatvam avāptavān ||
स त्वं रुरुर् इति ख्यातः प्रमतेर् आत्मजः शुचिः । (११।१)
sa tvaṃ rurur iti khyātaḥ pramater ātmajaḥ śuciḥ |
स्वरूपं प्रतिलभ्याहम् अद्य वक्ष्यामि ते हितम् । (११।३)
svarūpaṃ pratilabhyāham adya vakṣyāmi te hitam |
स डौण्डुभं परित्यज्य रूपं विप्रर्षभस्तदा । (११।४)
sa ḍauṇḍubhaṃ parityajya rūpaṃ viprarṣabhastadā |
स्वरूपं भास्वरं भूयः प्रतिपेदे महायशाः । (११।५)
svarūpaṃ bhāsvaraṃ bhūyaḥ pratipede mahāyaśāḥ |
इति स्वरूपं गृह्याशु तम् ऋषिं वाक्यम् अब्रवीत् ॥ (११।८)
iti svarūpaṃ gṛhyāśu tam ṛṣiṃ vākyam abravīt ||
अहिंसा परमो धर्मः सर्वप्राणभृतां स्मृतः । (१२।१)
ahiṃsā paramo dharmaḥ sarvaprāṇabhṛtāṃ smṛtaḥ |
तस्मात् प्राणभृतः सर्वान् न हिंस्याद् ब्राह्मणः क्वचित् ॥ (१२।२)
tasmāt prāṇabhṛtaḥ sarvān na hiṃsyād brāhmaṇaḥ kvacit ||
ब्राह्मणः सौम्य एवेह जायतेति परा श्रुतिः । (१३।१)
brāhmaṇaḥ saumya eveha jāyateti parā śrutiḥ |
ब्राह्मणस्य परो धर्मो वेदानां धरणाद् अपि ॥ (१४।२)
brāhmaṇasya paro dharmo vedānāṃ dharaṇād api ||
क्षत्रियस्य तु यो धर्मः स नेहेष्यति वै तव । (१५।१)
kṣatriyasya tu yo dharmaḥ sa neheṣyati vai tava |
क्षत्रियस्य तु यो धर्मः स ते नार्हति वै द्विज । (१५।२)
kṣatriyasya tu yo dharmaḥ sa te nārhati vai dvija |
दण्डधारणम् उग्रत्वं प्रजानां परिपालनम् ॥ (१५।३)
daṇḍadhāraṇam ugratvaṃ prajānāṃ paripālanam ||
तद् इदं क्षत्रियस्यासीत् कर्म वै शृणु मे रुरो । (१६।१)
tad idaṃ kṣatriyasyāsīt karma vai śṛṇu me ruro |
जनमेजयस्य धर्मात्मन् सर्पाणां हिंसनं पुरा ॥ (१६।२)
janamejayasya dharmātman sarpāṇāṃ hiṃsanaṃ purā ||
परित्राणं च भीतानां सर्पाणां ब्राह्मणाद् अपि । (१७।१)
paritrāṇaṃ ca bhītānāṃ sarpāṇāṃ brāhmaṇād api |
आस्तीकाद् द्विजमुख्याद् वै सर्पसत्रे द्विजोत्तम ॥ (१७।३)
āstīkād dvijamukhyād vai sarpasatre dvijottama ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.