संजय उवाच । (१।१)

पुत्रं तु निहतं श्रुत्वा इरावन्तं धनंजयः । (१।२)

दुःखेन महताविष्टो निःश्वसन् पन्नगो यथा ॥ (१।३)

अब्रवीत् समरे राजन् वासुदेवम् इदं वचः । (२।१)

इदं नूनं महाप्राज्ञो विदुरो दृष्टवान् पुरा ॥ (२।२)

कुरूणां पाण्डवानां च क्षयं घोरं महामतिः । (३।१)

ततो निवारयितवान् धृतराष्ट्रं जनेश्वरम् ॥ (३।२)

अवध्या बहवो वीराः संग्रामे मधुसूदन । (४।१)

निहताः कौरवैः संख्ये तथास्माभिश्च ते हताः ॥ (४।२)

अर्थहेतोर् नरश्रेष्ठ क्रियते कर्म कुत्सितम् । (५।१)

धिग् अर्थान् यत्कृते ह्येवं क्रियते ज्ञातिसंक्षयः ॥ (५।२)

अधनस्य मृतं श्रेयो न च ज्ञातिवधाद् धनम् । (६।१)

किं नु प्राप्स्यामहे कृष्ण हत्वा ज्ञातीन् समागतान् ॥ (६।२)

दुर्योधनापराधेन शकुनेः सौबलस्य च । (७।१)

क्षत्रिया निधनं यान्ति कर्णदुर्मन्त्रितेन च ॥ (७।२)

इदानीं च विजानामि सुकृतं मधुसूदन । (८।१)

कृतं राज्ञा महाबाहो याचता स्म सुयोधनम् । (८।२)

राज्यार्धं पञ्च वा ग्रामान्नाकार्षीत् स च दुर्मतिः ॥ (८।३)

दृष्ट्वा हि क्षत्रियाञ् शूराञ् शयानान् धरणीतले । (९।१)

निन्दामि भृशम् आत्मानं धिग् अस्तु क्षत्रजीविकाम् ॥ (९।२)

अशक्तम् इति माम् एते ज्ञास्यन्ति क्षत्रिया रणे । (१०।१)

युद्धं ममैभिरुचितं ज्ञातिभिर् मधुसूदन ॥ (१०।२)

संचोदय हयान् क्षिप्रं धार्तराष्ट्रचमूं प्रति । (११।१)

प्रतरिष्ये महापारं भुजाभ्यां समरोदधिम् । (११।२)

नायं क्लीबयितुं कालो विद्यते माधव क्वचित् ॥ (११।३)

एवम् उक्तस्तु पार्थेन केशवः परवीरहा । (१२।१)

चोदयामास तान् अश्वान् पाण्डुरान् वातरंहसः ॥ (१२।२)

अथ शब्दो महान् आसीत् तव सैन्यस्य भारत । (१३।१)

मारुतोद्धूतवेगस्य सागरस्येव पर्वणि ॥ (१३।२)

अपराह्णे महाराज संग्रामः समपद्यत । (१४।१)

पर्जन्यसमनिर्घोषो भीष्मस्य सह पाण्डवैः ॥ (१४।२)

ततो राजंस्तव सुता भीमसेनम् उपाद्रवन् । (१५।१)

परिवार्य रणे द्रोणं वसवो वासवं यथा ॥ (१५।२)

ततः शांतनवो भीष्मः कृपश्च रथिनां वरः । (१६।१)

भगदत्तः सुशर्मा च धनंजयम् उपाद्रवन् ॥ (१६।२)

हार्दिक्यो बाह्लिकश्चैव सात्यकिं समभिद्रुतौ । (१७।१)

अम्बष्ठकस्तु नृपतिर् अभिमन्युम् अवारयत् ॥ (१७।२)

शेषास्त्वन्ये महाराज शेषान् एव महारथान् । (१८।१)

ततः प्रववृते युद्धं घोररूपं भयावहम् ॥ (१८।२)

भीमसेनस्तु सम्प्रेक्ष्य पुत्रांस्तव जनेश्वर । (१९।१)

प्रजज्वाल रणे क्रुद्धो हविषा हव्यवाड् इव ॥ (१९।२)

पुत्रास्तु तव कौन्तेयं छादयांचक्रिरे शरैः । (२०।१)

प्रावृषीव महाराज जलदाः पर्वतं यथा ॥ (२०।२)

स छाद्यमानो बहुधा पुत्रैस्तव विशां पते । (२१।१)

सृक्किणी विलिहन् वीरः शार्दूल इव दर्पितः ॥ (२१।२)

व्यूढोरस्कं ततो भीमः पातयामास पार्थिव । (२२।१)

क्षुरप्रेण सुतीक्ष्णेन सो ऽभवद् गतजीवितः ॥ (२२।२)

अपरेण तु भल्लेन पीतेन निशितेन च । (२३।१)

अपातयत् कुण्डलिनं सिंहः क्षुद्रमृगं यथा ॥ (२३।२)

ततः सुनिशितान् पीतान् समादत्त शिलीमुखान् । (२४।१)

स सप्त त्वरया युक्तः पुत्रांस्ते प्राप्य मारिष ॥ (२४।२)

प्रेषिता भीमसेनेन शरास्ते दृढधन्वना । (२५।१)

अपातयन्त पुत्रांस्ते रथेभ्यः सुमहारथान् ॥ (२५।२)

अनाधृष्टिं कुण्डभेदं वैराटं दीर्घलोचनम् । (२६।१)

दीर्घबाहुं सुबाहुं च तथैव कनकध्वजम् ॥ (२६।२)

प्रपतन्त स्म ते वीरा विरेजुर् भरतर्षभ । (२७।१)

वसन्ते पुष्पशबलाश्चूताः प्रपतिता इव ॥ (२७।२)

ततः प्रदुद्रुवुः शेषाः पुत्रास्तव विशां पते । (२८।१)

तं कालम् इव मन्यन्तो भीमसेनं महाबलम् ॥ (२८।२)

द्रोणस्तु समरे वीरं निर्दहन्तं सुतांस्तव । (२९।१)

यथाद्रिं वारिधाराभिः समन्ताद् व्यकिरच्छरैः ॥ (२९।२)

तत्राद्भुतम् अपश्याम कुन्तीपुत्रस्य पौरुषम् । (३०।१)

द्रोणेन वार्यमाणो ऽपि निजघ्ने यत् सुतांस्तव ॥ (३०।२)

यथा हि गोवृषो वर्षं संधारयति खात् पतत् । (३१।१)

भीमस्तथा द्रोणमुक्तं शरवर्षम् अदीधरत् ॥ (३१।२)

अद्भुतं च महाराज तत्र चक्रे वृकोदरः । (३२।१)

यत् पुत्रांस्ते ऽवधीत् संख्ये द्रोणं चैव न्ययोधयत् ॥ (३२।२)

पुत्रेषु तव वीरेषु चिक्रीडार्जुनपूर्वजः । (३३।१)

मृगेष्विव महाराज चरन् व्याघ्रो महाबलः ॥ (३३।२)

यथा वा पशुमध्यस्थो द्रावयेत पशून् वृकः । (३४।१)

वृकोदरस्तव सुतांस्तथा व्यद्रावयद् रणे ॥ (३४।२)

गाङ्गेयो भगदत्तश्च गौतमश्च महारथः । (३५।१)

पाण्डवं रभसं युद्धे वारयामासुर् अर्जुनम् ॥ (३५।२)

अस्त्रैर् अस्त्राणि संवार्य तेषां सो ऽतिरथो रणे । (३६।१)

प्रवीरांस्तव सैन्येषु प्रेषयामास मृत्यवे ॥ (३६।२)

अभिमन्युश्च राजानम् अम्बष्ठं लोकविश्रुतम् । (३७।१)

विरथं रथिनां श्रेष्ठं कारयामास सायकैः ॥ (३७।२)

विरथो वध्यमानः स सौभद्रेण यशस्विना । (३८।१)

अवप्लुत्य रथात् तूर्णं सव्रीडो मनुजाधिपः ॥ (३८।२)

असिं चिक्षेप समरे सौभद्रस्य महात्मनः । (३९।१)

आरुरोह रथं चैव हार्दिक्यस्य महात्मनः ॥ (३९।२)

आपतन्तं तु निस्त्रिंशं युद्धमार्गविशारदः । (४०।१)

लाघवाद् व्यंसयामास सौभद्रः परवीरहा ॥ (४०।२)

व्यंसितं वीक्ष्य निस्त्रिंशं सौभद्रेण रणे तदा । (४१।१)

साधु साध्विति सैन्यानां प्रणादो ऽभूद् विशां पते ॥ (४१।२)

धृष्टद्युम्नमुखास्त्वन्ये तव सैन्यम् अयोधयन् । (४२।१)

तथैव तावकाः सर्वे पाण्डुसैन्यम् अयोधयन् ॥ (४२।२)

तत्राक्रन्दो महान् आसीत् तव तेषां च भारत । (४३।१)

निघ्नतां भृशम् अन्योन्यं कुर्वतां कर्म दुष्करम् ॥ (४३।२)

अन्योन्यं हि रणे शूराः केशेष्वाक्षिप्य मारिष । (४४।१)

नखैर् दन्तैर् अयुध्यन्त मुष्टिभिर् जानुभिस्तथा ॥ (४४।२)

बाहुभिश्च तलैश्चैव निस्त्रिंशैश्च सुसंशितैः । (४५।१)

विवरं प्राप्य चान्योन्यम् अनयन् यमसादनम् ॥ (४५।२)

न्यहनच्च पिता पुत्रं पुत्रश्च पितरं रणे । (४६।१)

व्याकुलीकृतसंकल्पा युयुधुस्तत्र मानवाः ॥ (४६।२)

रणे चारूणि चापानि हेमपृष्ठानि भारत । (४७।१)

हतानाम् अपविद्धानि कलापाश्च महाधनाः ॥ (४७।२)

जातरूपमयैः पुङ्खै राजतैश्च शिताः शराः । (४८।१)

तैलधौता व्यराजन्त निर्मुक्तभुजगोपमाः ॥ (४८।२)

हस्तिदन्तत्सरून् खड्गाञ् जातरूपपरिष्कृतान् । (४९।१)

चर्माणि चापविद्धानि रुक्मपृष्ठानि धन्विनाम् ॥ (४९।२)

सुवर्णविकृतप्रासान् पट्टिशान् हेमभूषितान् । (५०।१)

जातरूपमयाश्चर्ष्टीः शक्त्यश्च कनकोज्ज्वलाः ॥ (५०।२)

अपकृत्ताश्च पतिता मुसलानि गुरूणि च । (५१।१)

परिघान् पट्टिशांश्चैव भिण्डिपालांश्च मारिष ॥ (५१।२)

पतितांस्तोमरांश्चापि चित्रा हेमपरिष्कृताः । (५२।१)

कुथाश्च बहुधाकाराश्चामरव्यजनानि च ॥ (५२।२)

नानाविधानि शस्त्राणि विसृज्य पतिता नराः । (५३।१)

जीवन्त इव दृश्यन्ते गतसत्त्वा महारथाः ॥ (५३।२)

गदाविमथितैर् गात्रैर् मुसलैर् भिन्नमस्तकाः । (५४।१)

गजवाजिरथक्षुण्णाः शेरते स्म नराः क्षितौ ॥ (५४।२)

तथैवाश्वनृनागानां शरीरैर् आबभौ तदा । (५५।१)

संछन्ना वसुधा राजन् पर्वतैर् इव सर्वतः ॥ (५५।२)

समरे पतितैश्चैव शक्त्यृष्टिशरतोमरैः । (५६।१)

निस्त्रिंशैः पट्टिशैः प्रासैर् अयस्कुन्तैः परश्वधैः ॥ (५६।२)

परिघैर् भिण्डिपालैश्च शतघ्नीभिस्तथैव च । (५७।१)

शरीरैः शस्त्रभिन्नैश्च समास्तीर्यत मेदिनी ॥ (५७।२)

निःशब्दैर् अल्पशब्दैश्च शोणितौघपरिप्लुतैः । (५८।१)

गतासुभिर् अमित्रघ्न विबभौ संवृता मही ॥ (५८।२)

सतलत्रैः सकेयूरैर् बाहुभिश्चन्दनोक्षितैः । (५९।१)

हस्तिहस्तोपमैश्छिन्नैर् ऊरुभिश्च तरस्विनाम् ॥ (५९।२)

बद्धचूडामणिधरैः शिरोभिश्च सकुण्डलैः । (६०।१)

पतितैर् वृषभाक्षाणां बभौ भारत मेदिनी ॥ (६०।२)

कवचैः शोणितादिग्धैर् विप्रकीर्णैश्च काञ्चनैः । (६१।१)

रराज सुभृशं भूमिः शान्तार्चिभिर् इवानलैः ॥ (६१।२)

विप्रविद्धैः कलापैश्च पतितैश्च शरासनैः । (६२।१)

विप्रकीर्णैः शरैश्चापि रुक्मपुङ्खैः समन्ततः ॥ (६२।२)

रथैश्च बहुभिर् भग्नैः किङ्किणीजालमालिभिः । (६३।१)

वाजिभिश्च हतैः कीर्णैः स्रस्तजिह्वैः सशोणितैः ॥ (६३।२)

अनुकर्षैः पताकाभिर् उपासङ्गैर् ध्वजैर् अपि । (६४।१)

प्रवीराणां महाशङ्खैर् विप्रकीर्णैश्च पाण्डुरैः ॥ (६४।२)

स्रस्तहस्तैश्च मातङ्गैः शयानैर् विबभौ मही । (६५।१)

नानारूपैर् अलंकारैः प्रमदेवाभ्यलंकृता ॥ (६५।२)

दन्तिभिश्चापरैस्तत्र सप्रासैर् गाढवेदनैः । (६६।१)

करैः शब्दं विमुञ्चद्भिः शीकरं च मुहुर् मुहुः । (६६।२)

विबभौ तद् रणस्थानं धम्यमानैर् इवाचलैः ॥ (६६।३)

नानारागैः कम्बलैश्च परिस्तोमैश्च दन्तिनाम् । (६७।१)

वैडूर्यमणिदण्डैश्च पतितैर् अङ्कुशैः शुभैः ॥ (६७।२)

घण्टाभिश्च गजेन्द्राणां पतिताभिः समन्ततः । (६८।१)

विघाटितविचित्राभिः कुथाभी राङ्कवैस्तथा ॥ (६८।२)

ग्रैवेयैश्चित्ररूपैश्च रुक्मकक्ष्याभिर् एव च । (६९।१)

यन्त्रैश्च बहुधा छिन्नैस्तोमरैश्च सकम्पनैः ॥ (६९।२)

अश्वानां रेणुकपिलै रुक्मच्छन्नैर् उरश्छदैः । (७०।१)

सादिनां च भुजैश्छिन्नैः पतितैः साङ्गदैस्तथा ॥ (७०।२)

प्रासैश्च विमलैस्तीक्ष्णैर् विमलाभिस्तथर्ष्टिभिः । (७१।१)

उष्णीषैश्च तथा छिन्नैः प्रविद्धैश्च ततस्ततः ॥ (७१।२)

विचित्रैर् अर्धचन्द्रैश्च जातरूपपरिष्कृतैः । (७२।१)

अश्वास्तरपरिस्तोमै राङ्कवैर् मृदितैस्तथा ॥ (७२।२)

नरेन्द्रचूडामणिभिर् विचित्रैश्च महाधनैः । (७३।१)

छत्रैस्तथापविद्धैश्च चामरव्यजनैर् अपि ॥ (७३।२)

पद्मेन्दुद्युतिभिश्चैव वदनैश्चारुकुण्डलैः । (७४।१)

कॢप्तश्मश्रुभिर् अत्यर्थं वीराणां समलंकृतैः ॥ (७४।२)

अपविद्धैर् महाराज सुवर्णोज्ज्वलकुण्डलैः । (७५।१)

ग्रहनक्षत्रशबला द्यौर् इवासीद् वसुंधरा ॥ (७५।२)

एवम् एते महासेने मृदिते तत्र भारत । (७६।१)

परस्परं समासाद्य तव तेषां च संयुगे ॥ (७६।२)

तेषु श्रान्तेषु भग्नेषु मृदितेषु च भारत । (७७।१)

रात्रिः समभवद् घोरा नापश्याम ततो रणम् ॥ (७७।२)

ततो ऽवहारं सैन्यानां प्रचक्रुः कुरुपाण्डवाः । (७८।१)

घोरे निशामुखे रौद्रे वर्तमाने सुदारुणे ॥ (७८।२)

अवहारं ततः कृत्वा सहिताः कुरुपाण्डवाः । (७९।१)

न्यविशन्त यथाकालं गत्वा स्वशिबिरं तदा ॥ (७९।२)