जनमेजय उवाच । (१।१)

श्रुतं भगवतस्तस्य माहात्म्यं परमात्मनः । (१।२)

जन्म धर्मगृहे चैव नरनारायणात्मकम् । (१।३)

महावराहसृष्टा च पिण्डोत्पत्तिः पुरातनी ॥ (१।४)

प्रवृत्तौ च निवृत्तौ च यो यथा परिकल्पितः । (२।१)

स तथा नः श्रुतो ब्रह्मन् कथ्यमानस्त्वयानघ ॥ (२।२)

यच्च तत् कथितं पूर्वं त्वया हयशिरो महत् । (३।१)

हव्यकव्यभुजो विष्णोर् उदक्पूर्वे महोदधौ । (३।२)

तच्च दृष्टं भगवता ब्रह्मणा परमेष्ठिना ॥ (३।३)

किं तद् उत्पादितं पूर्वं हरिणा लोकधारिणा । (४।१)

रूपं प्रभावमहताम् अपूर्वं धीमतां वर ॥ (४।२)

दृष्ट्वा हि विबुधश्रेष्ठम् अपूर्वम् अमितौजसम् । (५।१)

तद् अश्वशिरसं पुण्यं ब्रह्मा किम् अकरोन्मुने ॥ (५।२)

एतन्नः संशयं ब्रह्मन् पुराणज्ञानसंभवम् । (६।१)

कथयस्वोत्तममते महापुरुषनिर्मितम् । (६।२)

पाविताः स्म त्वया ब्रह्मन् पुण्यां कथयता कथाम् ॥ (६।३)

वैशंपायन उवाच । (७।१)

कथयिष्यामि ते सर्वं पुराणं वेदसंमितम् । (७।२)

जगौ यद् भगवान् व्यासो राज्ञो धर्मसुतस्य वै ॥ (७।३)

श्रुत्वाश्वशिरसो मूर्तिं देवस्य हरिमेधसः । (८।१)

उत्पन्नसंशयो राजा तम् एव समचोदयत् ॥ (८।२)

युधिष्ठिर उवाच । (९।१)

यत् तद् दर्शितवान् ब्रह्मा देवं हयशिरोधरम् । (९।२)

किमर्थं तत् समभवद् वपुर् देवोपकल्पितम् ॥ (९।३)

व्यास उवाच । (१०।१)

यत् किंचिद् इह लोके वै देहबद्धं विशां पते । (१०।२)

सर्वं पञ्चभिर् आविष्टं भूतैर् ईश्वरबुद्धिजैः ॥ (१०।३)

ईश्वरो हि जगत्स्रष्टा प्रभुर् नारायणो विराट् । (११।१)

भूतान्तरात्मा वरदः सगुणो निर्गुणो ऽपि च । (११।२)

भूतप्रलयम् अव्यक्तं शृणुष्व नृपसत्तम ॥ (११।३)

धरण्याम् अथ लीनायाम् अप्सु चैकार्णवे पुरा । (१२।१)

ज्योतिर्भूते जले चापि लीने ज्योतिषि चानिले ॥ (१२।२)

वायौ चाकाशसंलीने आकाशे च मनोऽनुगे । (१३।१)

व्यक्ते मनसि संलीने व्यक्ते चाव्यक्ततां गते ॥ (१३।२)

अव्यक्ते पुरुषं याते पुंसि सर्वगते ऽपि च । (१४।१)

तम एवाभवत् सर्वं न प्राज्ञायत किंचन ॥ (१४।२)

तमसो ब्रह्म सम्भूतं तमोमूलम् ऋतात्मकम् । (१५।१)

तद् विश्वभावसंज्ञान्तं पौरुषीं तनुम् आस्थितम् ॥ (१५।२)

सो ऽनिरुद्ध इति प्रोक्तस् तत् प्रधानं प्रचक्षते । (१६।१)

तद् अव्यक्तम् इति ज्ञेयं त्रिगुणं नृपसत्तम ॥ (१६।२)

विद्यासहायवान् देवो विष्वक्सेनो हरिः प्रभुः । (१७।१)

अप्स्वेव शयनं चक्रे निद्रायोगम् उपागतः । (१७।२)

जगतश्चिन्तयन् सृष्टिं चित्रां बहुगुणोद्भवाम् ॥ (१७।३)

तस्य चिन्तयतः सृष्टिं महान् आत्मगुणः स्मृतः । (१८।१)

अहंकारस्ततो जातो ब्रह्मा शुभचतुर्मुखः । (१८।२)

हिरण्यगर्भो भगवान् सर्वलोकपितामहः ॥ (१८।३)

पद्मे ऽनिरुद्धात् सम्भूतस्तदा पद्मनिभेक्षणः । (१९।१)

सहस्रपत्रे द्युतिमान् उपविष्टः सनातनः ॥ (१९।२)

ददृशे ऽद्भुतसंकाशे लोकान् आपोमयान् प्रभुः । (२०।१)

सत्त्वस्थः परमेष्ठी स ततो भूतगणान् सृजत् ॥ (२०।२)

पूर्वम् एव च पद्मस्य पत्रे सूर्यांशुसप्रभे । (२१।१)

नारायणकृतौ बिन्दू अपाम् आस्तां गुणोत्तरौ ॥ (२१।२)

तावपश्यत् स भगवान् अनादिनिधनो ऽच्युतः । (२२।१)

एकस्तत्राभवद् बिन्दुर् मध्वाभो रुचिरप्रभः ॥ (२२।२)

स तामसो मधुर् जातस्तदा नारायणाज्ञया । (२३।१)

कठिनस्त्वपरो बिन्दुः कैटभो राजसस्तु सः ॥ (२३।२)

तावभ्यधावतां श्रेष्ठौ तमोरजगुणान्वितौ । (२४।१)

बलवन्तौ गदाहस्तौ पद्मनालानुसारिणौ ॥ (२४।२)

ददृशाते ऽरविन्दस्थं ब्रह्माणम् अमितप्रभम् । (२५।१)

सृजन्तं प्रथमं वेदांश्चतुरश्चारुविग्रहान् ॥ (२५।२)

ततो विग्रहवन्तौ तौ वेदान् दृष्ट्वासुरोत्तमौ । (२६।१)

सहसा जगृहतुर् वेदान् ब्रह्मणः पश्यतस्तदा ॥ (२६।२)

अथ तौ दानवश्रेष्ठौ वेदान् गृह्य सनातनान् । (२७।१)

रसां विविशतुस्तूर्णम् उदक्पूर्वे महोदधौ ॥ (२७।२)

ततो हृतेषु वेदेषु ब्रह्मा कश्मलम् आविशत् । (२८।१)

ततो वचनम् ईशानं प्राह वेदैर् विनाकृतः ॥ (२८।२)

वेदा मे परमं चक्षुर् वेदा मे परमं बलम् । (२९।१)

वेदा मे परमं धाम वेदा मे ब्रह्म चोत्तमम् ॥ (२९।२)

मम वेदा हृताः सर्वे दानवाभ्यां बलाद् इतः । (३०।१)

अन्धकारा हि मे लोका जाता वेदैर् विनाकृताः । (३०।२)

वेदान् ऋते हि किं कुर्यां लोकान् वै स्रष्टुम् उद्यतः ॥ (३०।३)

अहो बत महद् दुःखं वेदनाशनजं मम । (३१।१)

प्राप्तं दुनोति हृदयं तीव्रशोकाय रन्धयन् ॥ (३१।२)

को हि शोकार्णवे मग्नं माम् इतो ऽद्य समुद्धरेत् । (३२।१)

वेदांस्तान् आनयेन्नष्टान् कस्य चाहं प्रियो भवे ॥ (३२।२)

इत्येवं भाषमाणस्य ब्रह्मणो नृपसत्तम । (३३।१)

हरेः स्तोत्रार्थम् उद्भूता बुद्धिर् बुद्धिमतां वर । (३३।२)

ततो जगौ परं जप्यं साञ्जलिप्रग्रहः प्रभुः ॥ (३३।३)

नमस्ते ब्रह्महृदय नमस्ते मम पूर्वज । (३४।१)

लोकाद्य भुवनश्रेष्ठ सांख्ययोगनिधे विभो ॥ (३४।२)

व्यक्ताव्यक्तकराचिन्त्य क्षेमं पन्थानम् आस्थित । (३५।१)

विश्वभुक् सर्वभूतानाम् अन्तरात्मन्न् अयोनिज ॥ (३५।२)

अहं प्रसादजस्तुभ्यं लोकधाम्ने स्वयंभुवे । (३६।१)

त्वत्तो मे मानसं जन्म प्रथमं द्विजपूजितम् ॥ (३६।२)

चाक्षुषं वै द्वितीयं मे जन्म चासीत् पुरातनम् । (३७।१)

त्वत्प्रसादाच्च मे जन्म तृतीयं वाचिकं महत् ॥ (३७।२)

त्वत्तः श्रवणजं चापि चतुर्थं जन्म मे विभो । (३८।१)

नासिक्यं चापि मे जन्म त्वत्तः पञ्चमम् उच्यते ॥ (३८।२)

अण्डजं चापि मे जन्म त्वत्तः षष्ठं विनिर्मितम् । (३९।१)

इदं च सप्तमं जन्म पद्मजं मे ऽमितप्रभ ॥ (३९।२)

सर्गे सर्गे ह्यहं पुत्रस्तव त्रिगुणवर्जितः । (४०।१)

प्रथितः पुण्डरीकाक्ष प्रधानगुणकल्पितः ॥ (४०।२)

त्वम् ईश्वरस्वभावश्च स्वयंभूः पुरुषोत्तमः । (४१।१)

त्वया विनिर्मितो ऽहं वै वेदचक्षुर् वयोतिगः ॥ (४१।२)

ते मे वेदा हृताश्चक्षुर् अन्धो जातो ऽस्मि जागृहि । (४२।१)

ददस्व चक्षुषी मह्यं प्रियो ऽहं ते प्रियो ऽसि मे ॥ (४२।२)

एवं स्तुतः स भगवान् पुरुषः सर्वतोमुखः । (४३।१)

जहौ निद्राम् अथ तदा वेदकार्यार्थम् उद्यतः । (४३।२)

ऐश्वरेण प्रयोगेण द्वितीयां तनुम् आस्थितः ॥ (४३।३)

सुनासिकेन कायेन भूत्वा चन्द्रप्रभस्तदा । (४४।१)

कृत्वा हयशिरः शुभ्रं वेदानाम् आलयं प्रभुः ॥ (४४।२)

तस्य मूर्धा समभवद् द्यौः सनक्षत्रतारका । (४५।१)

केशाश्चास्याभवन् दीर्घा रवेर् अंशुसमप्रभाः ॥ (४५।२)

कर्णावाकाशपाताले ललाटं भूतधारिणी । (४६।१)

गङ्गा सरस्वती पुण्या भ्रुवावास्तां महानदी ॥ (४६।२)

चक्षुषी सोमसूर्यौ ते नासा संध्या पुनः स्मृता । (४७।१)

ॐकारस्त्वथ संस्कारो विद्युज्जिह्वा च निर्मिता ॥ (४७।२)

दन्ताश्च पितरो राजन् सोमपा इति विश्रुताः । (४८।१)

गोलोको ब्रह्मलोकश्च ओष्ठावास्तां महात्मनः । (४८।२)

ग्रीवा चास्याभवद् राजन् कालरात्रिर् गुणोत्तरा ॥ (४८।३)

एतद्धयशिरः कृत्वा नानामूर्तिभिर् आवृतम् । (४९।१)

अन्तर्दधे स विश्वेशो विवेश च रसां प्रभुः ॥ (४९।२)

रसां पुनः प्रविष्टश्च योगं परमम् आस्थितः । (५०।१)

शैक्षं स्वरं समास्थाय ओम् इति प्रासृजत् स्वरम् ॥ (५०।२)

स स्वरः सानुनादी च सर्वगः स्निग्ध एव च । (५१।१)

बभूवान्तर्महीभूतः सर्वभूतगुणोदितः ॥ (५१।२)

ततस्तावसुरौ कृत्वा वेदान् समयबन्धनान् । (५२।१)

रसातले विनिक्षिप्य यतः शब्दस्ततो द्रुतौ ॥ (५२।२)

एतस्मिन्न् अन्तरे राजन् देवो हयशिरोधरः । (५३।१)

जग्राह वेदान् अखिलान् रसातलगतान् हरिः । (५३।२)

प्रादाच्च ब्रह्मणे भूयस्ततः स्वां प्रकृतिं गतः ॥ (५३।३)

स्थापयित्वा हयशिर उदक्पूर्वे महोदधौ । (५४।१)

वेदानाम् आलयश्चापि बभूवाश्वशिरास्ततः ॥ (५४।२)

अथ किंचिद् अपश्यन्तौ दानवौ मधुकैटभौ । (५५।१)

पुनर् आजग्मतुस्तत्र वेगितौ पश्यतां च तौ । (५५।२)

यत्र वेदा विनिक्षिप्तास्तत् स्थानं शून्यम् एव च ॥ (५५।३)

तत उत्तमम् आस्थाय वेगं बलवतां वरौ । (५६।१)

पुनर् उत्तस्थतुः शीघ्रं रसानाम् आलयात् तदा । (५६।२)

ददृशाते च पुरुषं तम् एवादिकरं प्रभुम् ॥ (५६।३)

श्वेतं चन्द्रविशुद्धाभम् अनिरुद्धतनौ स्थितम् । (५७।१)

भूयो ऽप्यमितविक्रान्तं निद्रायोगम् उपागतम् ॥ (५७।२)

आत्मप्रमाणरचिते अपाम् उपरि कल्पिते । (५८।१)

शयने नागभोगाढ्ये ज्वालामालासमावृते ॥ (५८।२)

निष्कल्मषेण सत्त्वेन सम्पन्नं रुचिरप्रभम् । (५९।१)

तं दृष्ट्वा दानवेन्द्रौ तौ महाहासम् अमुञ्चताम् ॥ (५९।२)

ऊचतुश्च समाविष्टौ रजसा तमसा च तौ । (६०।१)

अयं स पुरुषः श्वेतः शेते निद्राम् उपागतः ॥ (६०।२)

अनेन नूनं वेदानां कृतम् आहरणं रसात् । (६१।१)

कस्यैष को नु खल्वेष किं च स्वपिति भोगवान् ॥ (६१।२)

इत्युच्चारितवाक्यौ तौ बोधयामासतुर् हरिम् । (६२।१)

युद्धार्थिनौ तु विज्ञाय विबुद्धः पुरुषोत्तमः ॥ (६२।२)

निरीक्ष्य चासुरेन्द्रौ तौ ततो युद्धे मनो दधे । (६३।१)

अथ युद्धं समभवत् तयोर् नारायणस्य च ॥ (६३।२)

रजस्तमोविष्टतनू तावुभौ मधुकैटभौ । (६४।१)

ब्रह्मणोपचितिं कुर्वञ् जघान मधुसूदनः ॥ (६४।२)

ततस्तयोर् वधेनाशु वेदापहरणेन च । (६५।१)

शोकापनयनं चक्रे ब्रह्मणः पुरुषोत्तमः ॥ (६५।२)

ततः परिवृतो ब्रह्मा हतारिर् वेदसत्कृतः । (६६।१)

निर्ममे स तदा लोकान् कृत्स्नान् स्थावरजङ्गमान् ॥ (६६।२)

दत्त्वा पितामहायाग्र्यां बुद्धिं लोकविसर्गिकीम् । (६७।१)

तत्रैवान्तर्दधे देवो यत एवागतो हरिः ॥ (६७।२)

तौ दानवौ हरिर् हत्वा कृत्वा हयशिरस्तनुम् । (६८।१)

पुनः प्रवृत्तिधर्मार्थं ताम् एव विदधे तनुम् ॥ (६८।२)

एवम् एष महाभागो बभूवाश्वशिरा हरिः । (६९।१)

पौराणम् एतद् आख्यातं रूपं वरदम् ऐश्वरम् ॥ (६९।२)

यो ह्येतद् ब्राह्मणो नित्यं शृणुयाद् धारयेत वा । (७०।१)

न तस्याध्ययनं नाशम् उपगच्छेत् कदाचन ॥ (७०।२)

आराध्य तपसोग्रेण देवं हयशिरोधरम् । (७१।१)

पाञ्चालेन क्रमः प्राप्तो रामेण पथि देशिते ॥ (७१।२)

एतद्धयशिरो राजन्न् आख्यानं तव कीर्तितम् । (७२।१)

पुराणं वेदसमितं यन्मां त्वं परिपृच्छसि ॥ (७२।२)

यां याम् इच्छेत् तनुं देवः कर्तुं कार्यविधौ क्वचित् । (७३।१)

तां तां कुर्याद् विकुर्वाणः स्वयम् आत्मानम् आत्मना ॥ (७३।२)

एष वेदनिधिः श्रीमान् एष वै तपसो निधिः । (७४।१)

एष योगश्च सांख्यं च ब्रह्म चाग्र्यं हरिर् विभुः ॥ (७४।२)

नारायणपरा वेदा यज्ञा नारायणात्मकाः । (७५।१)

तपो नारायणपरं नारायणपरा गतिः ॥ (७५।२)

नारायणपरं सत्यम् ऋतं नारायणात्मकम् । (७६।१)

नारायणपरो धर्मः पुनरावृत्तिदुर्लभः ॥ (७६।२)

प्रवृत्तिलक्षणश्चैव धर्मो नारायणात्मकः । (७७।१)

नारायणात्मको गन्धो भूमौ श्रेष्ठतमः स्मृतः ॥ (७७।२)

अपां चैव गुणो राजन् रसो नारायणात्मकः । (७८।१)

ज्योतिषां च गुणो रूपं स्मृतं नारायणात्मकम् ॥ (७८।२)

नारायणात्मकश्चापि स्पर्शो वायुगुणः स्मृतः । (७९।१)

नारायणात्मकश्चापि शब्द आकाशसंभवः ॥ (७९।२)

मनश्चापि ततो भूतम् अव्यक्तगुणलक्षणम् । (८०।१)

नारायणपरः कालो ज्योतिषाम् अयनं च यत् ॥ (८०।२)

नारायणपरा कीर्तिः श्रीश्च लक्ष्मीश्च देवताः । (८१।१)

नारायणपरं सांख्यं योगो नारायणात्मकः ॥ (८१।२)

कारणं पुरुषो येषां प्रधानं चापि कारणम् । (८२।१)

स्वभावश्चैव कर्माणि दैवं येषां च कारणम् ॥ (८२।२)

पञ्चकारणसंख्यातो निष्ठा सर्वत्र वै हरिः । (८३।१)

तत्त्वं जिज्ञासमानानां हेतुभिः सर्वतोमुखैः ॥ (८३।२)

तत्त्वम् एको महायोगी हरिर् नारायणः प्रभुः । (८४।१)

सब्रह्मकानां लोकानाम् ऋषीणां च महात्मनाम् ॥ (८४।२)

सांख्यानां योगिनां चापि यतीनाम् आत्मवेदिनाम् । (८५।१)

मनीषितं विजानाति केशवो न तु तस्य ते ॥ (८५।२)

ये केचित् सर्वलोकेषु दैवं पित्र्यं च कुर्वते । (८६।१)

दानानि च प्रयच्छन्ति तप्यन्ति च तपो महत् ॥ (८६।२)

सर्वेषाम् आश्रयो विष्णुर् ऐश्वरं विधिम् आस्थितः । (८७।१)

सर्वभूतकृतावासो वासुदेवेति चोच्यते ॥ (८७।२)

अयं हि नित्यः परमो महर्षिर् महाविभूतिर् गुणवान्निर्गुणाख्यः । (८८।१)

गुणैश्च संयोगम् उपैति शीघ्रं कालो यथर्ताव् ऋतुसम्प्रयुक्तः ॥ (८८।२)

नैवास्य विन्दन्ति गतिं महात्मनो न चागतिं कश्चिद् इहानुपस्यति । (८९।१)

ज्ञानात्मकाः संयमिनो महर्षयः पश्यन्ति नित्यं पुरुषं गुणाधिकम् ॥ (८९।२)