युधिष्ठिर उवाच । (१।१)

पार्थिवेन विशेषेण किं कार्यम् अवशिष्यते । (१।२)

कथं रक्ष्यो जनपदः कथं रक्ष्याश्च शत्रवः ॥ (१।३)

कथं चारं प्रयुञ्जीत वर्णान् विश्वासयेत् कथम् । (२।१)

कथं भृत्यान् कथं दारान् कथं पुत्रांश्च भारत ॥ (२।२)

भीष्म उवाच । (३।१)

राजवृत्तं महाराज शृणुष्वावहितो ऽखिलम् । (३।२)

यत् कार्यं पार्थिवेनादौ पार्थिवप्रकृतेन वा ॥ (३।३)

आत्मा जेयः सदा राज्ञा ततो जेयाश्च शत्रवः । (४।१)

अजितात्मा नरपतिर् विजयेत कथं रिपून् ॥ (४।२)

एतावान् आत्मविजयः पञ्चवर्गविनिग्रहः । (५।१)

जितेन्द्रियो नरपतिर् बाधितुं शक्नुयाद् अरीन् ॥ (५।२)

न्यसेत गुल्मान् दुर्गेषु संधौ च कुरुनन्दन । (६।१)

नगरोपवने चैव पुरोद्यानेषु चैव ह ॥ (६।२)

संस्थानेषु च सर्वेषु पुरेषु नगरस्य च । (७।१)

मध्ये च नरशार्दूल तथा राजनिवेशने ॥ (७।२)

प्रणिधींश्च ततः कुर्याज्जडान्धबधिराकृतीन् । (८।१)

पुंसः परीक्षितान् प्राज्ञान् क्षुत्पिपासातपक्षमान् ॥ (८।२)

अमात्येषु च सर्वेषु मित्रेषु त्रिविधेषु च । (९।१)

पुत्रेषु च महाराज प्रणिदध्यात् समाहितः ॥ (९।२)

पुरे जनपदे चैव तथा सामन्तराजसु । (१०।१)

यथा न विद्युर् अन्योन्यं प्रणिधेयास्तथा हि ते ॥ (१०।२)

चारांश्च विद्यात् प्रहितान् परेण भरतर्षभ । (११।१)

आपणेषु विहारेषु समवायेषु भिक्षुषु ॥ (११।२)

आरामेषु तथोद्याने पण्डितानां समागमे । (१२।१)

वेशेषु चत्वरे चैव सभास्वावसथेषु च ॥ (१२।२)

एवं विहन्याच्चारेण परचारं विचक्षणः । (१३।१)

चारेण विहतं सर्वं हतं भवति पाण्डव ॥ (१३।२)

यदा तु हीनं नृपतिर् विद्याद् आत्मानम् आत्मना । (१४।१)

अमात्यैः सह संमन्त्र्य कुर्यात् संधिं बलीयसा ॥ (१४।२)

अज्ञायमानो हीनत्वे कुर्यात् संधिं परेण वै । (१५।१)

लिप्सुर् वा कंचिद् एवार्थं त्वरमाणो विचक्षणः ॥ (१५।२)

गुणवन्तो महोत्साहा धर्मज्ञाः साधवश्च ये । (१६।१)

संदधीत नृपस्तैश्च राष्ट्रं धर्मेण पालयन् ॥ (१६।२)

उच्छिद्यमानम् आत्मानं ज्ञात्वा राजा महामतिः । (१७।१)

पूर्वापकारिणो हन्याल् लोकद्विष्टांश्च सर्वशः ॥ (१७।२)

यो नोपकर्तुं शक्नोति नापकर्तुं महीपतिः । (१८।१)

अशक्यरूपश्चोद्धर्तुम् उपेक्ष्यस्तादृशो भवेत् ॥ (१८।२)

यात्रां यायाद् अविज्ञातम् अनाक्रन्दम् अनन्तरम् । (१९।१)

व्यासक्तं च प्रमत्तं च दुर्बलं च विचक्षणः ॥ (१९।२)

यात्राम् आज्ञापयेद् वीरः कल्यपुष्टबलः सुखी । (२०।१)

पूर्वं कृत्वा विधानं च यात्रायां नगरे तथा ॥ (२०।२)

न च वश्यो भवेद् अस्य नृपो यद्यपि वीर्यवान् । (२१।१)

हीनश्च बलवीर्याभ्यां कर्शयंस्तं परावसेत् ॥ (२१।२)

राष्ट्रं च पीडयेत् तस्य शस्त्राग्निविषमूर्छनैः । (२२।१)

अमात्यवल्लभानां च विवादांस्तस्य कारयेत् । (२२।२)

वर्जनीयं सदा युद्धं राज्यकामेन धीमता ॥ (२२।३)

उपायैस्त्रिभिर् आदानम् अर्थस्याह बृहस्पतिः । (२३।१)

सान्त्वेनानुप्रदानेन भेदेन च नराधिप । (२३।२)

यम् अर्थं शक्नुयात् प्राप्तुं तेन तुष्येद्धि पण्डितः ॥ (२३।३)

आददीत बलिं चैव प्रजाभ्यः कुरुनन्दन । (२४।१)

षड्भागम् अमितप्रज्ञस्तासाम् एवाभिगुप्तये ॥ (२४।२)

दशधर्मगतेभ्यो यद् वसु बह्वल्पम् एव च । (२५।१)

तन्नाददीत सहसा पौराणां रक्षणाय वै ॥ (२५।२)

यथा पुत्रास्तथा पौरा द्रष्टव्यास्ते न संशयः । (२६।१)

भक्तिश्चैषां प्रकर्तव्या व्यवहारे प्रदर्शिते ॥ (२६।२)

सुतं च स्थापयेद् राजा प्राज्ञं सर्वार्थदर्शिनम् । (२७।१)

व्यवहारेषु सततं तत्र राज्यं व्यवस्थितम् ॥ (२७।२)

आकरे लवणे शुल्के तरे नागवने तथा । (२८।१)

न्यसेद् अमात्यान्नृपतिः स्वाप्तान् वा पुरुषान् हितान् ॥ (२८।२)

सम्यग् दण्डधरो नित्यं राजा धर्मम् अवाप्नुयात् । (२९।१)

नृपस्य सततं दण्डः सम्यग् धर्मे प्रशस्यते ॥ (२९।२)

वेदवेदाङ्गवित् प्राज्ञः सुतपस्वी नृपो भवेत् । (३०।१)

दानशीलश्च सततं यज्ञशीलश्च भारत ॥ (३०।२)

एते गुणाः समस्ताः स्युर् नृपस्य सततं स्थिराः । (३१।१)

क्रियालोपे तु नृपतेः कुतः स्वर्गः कुतो यशः ॥ (३१।२)

यदा तु पीडितो राजा भवेद् राज्ञा बलीयसा । (३२।१)

त्रिधा त्वाक्रन्द्य मित्राणि विधानम् उपकल्पयेत् ॥ (३२।२)

घोषान्न्यसेत मार्गेषु ग्रामान् उत्थापयेद् अपि । (३३।१)

प्रवेशयेच्च तान् सर्वाञ् शाखानगरकेष्वपि ॥ (३३।२)

ये गुप्ताश्चैव दुर्गाश्च देशास्तेषु प्रवेशयेत् । (३४।१)

धनिनो बलमुख्यांश्च सान्त्वयित्वा पुनः पुनः ॥ (३४।२)

सस्याभिहारं कुर्याच्च स्वयम् एव नराधिपः । (३५।१)

असंभवे प्रवेशस्य दाहयेद् अग्निना भृशम् ॥ (३५।२)

क्षेत्रस्थेषु च सस्येषु शत्रोर् उपजपेन्नरान् । (३६।१)

विनाशयेद् वा सर्वस्वं बलेनाथ स्वकेन वै ॥ (३६।२)

नदीषु मार्गेषु सदा संक्रमान् अवसादयेत् । (३७।१)

जलं निस्रावयेत् सर्वम् अनिस्राव्यं च दूषयेत् ॥ (३७।२)

तदात्वेनायतीभिश्च विवदन् भूम्यनन्तरम् । (३८।१)

प्रतीघातः परस्याजौ मित्रकाले ऽप्युपस्थिते ॥ (३८।२)

दुर्गाणां चाभितो राजा मूलच्छेदं प्रकारयेत् । (३९।१)

सर्वेषां क्षुद्रवृक्षाणां चैत्यवृक्षान् विवर्जयेत् ॥ (३९।२)

प्रवृद्धानां च वृक्षाणां शाखाः प्रच्छेदयेत् तथा । (४०।१)

चैत्यानां सर्वथा वर्ज्यम् अपि पत्रस्य पातनम् ॥ (४०।२)

प्रकण्ठीः कारयेत् सम्यग् आकाशजननीस्तथा । (४१।१)

आपूरयेच्च परिखाः स्थाणुनक्रझषाकुलाः ॥ (४१।२)

कडङ्गद्वारकाणि स्युर् उच्छ्वासार्थे पुरस्य ह । (४२।१)

तेषां च द्वारवद् गुप्तिः कार्या सर्वात्मना भवेत् ॥ (४२।२)

द्वारेषु च गुरूण्येव यन्त्राणि स्थापयेत् सदा । (४३।१)

आरोपयेच्छतघ्नीश्च स्वाधीनानि च कारयेत् ॥ (४३।२)

काष्ठानि चाभिहार्याणि तथा कूपांश्च खानयेत् । (४४।१)

संशोधयेत् तथा कूपान् कृतान् पूर्वं पयोऽर्थिभिः ॥ (४४।२)

तृणच्छन्नानि वेश्मानि पङ्केनापि प्रलेपयेत् । (४५।१)

निर्हरेच्च तृणं मासे चैत्रे वह्निभयात् पुरः ॥ (४५।२)

नक्तम् एव च भक्तानि पाचयेत नराधिपः । (४६।१)

न दिवाग्निर् ज्वलेद् गेहे वर्जयित्वाग्निहोत्रिकम् ॥ (४६।२)

कर्मारारिष्टशालासु ज्वलेद् अग्निः समाहितः । (४७।१)

गृहाणि च प्रविश्याथ विधेयः स्याद्धुताशनः ॥ (४७।२)

महादण्डश्च तस्य स्याद् यस्याग्निर् वै दिवा भवेत् । (४८।१)

प्रघोषयेद् अथैवं च रक्षणार्थं पुरस्य वै ॥ (४८।२)

भिक्षुकांश्चाक्रिकांश्चैव क्षीबोन्मत्तान् कुशीलवान् । (४९।१)

बाह्यान् कुर्यान्नरश्रेष्ठ दोषाय स्युर् हि ते ऽन्यथा ॥ (४९।२)

चत्वरेषु च तीर्थेषु सभास्वावसथेषु च । (५०।१)

यथार्हवर्णं प्रणिधिं कुर्यात् सर्वत्र पार्थिवः ॥ (५०।२)

विशालान् राजमार्गांश्च कारयेत नराधिपः । (५१।१)

प्रपाश्च विपणीश्चैव यथोद्देशं समादिशेत् ॥ (५१।२)

भाण्डागारायुधागारान् धान्यागारांश्च सर्वशः । (५२।१)

अश्वागारान् गजागारान् बलाधिकरणानि च ॥ (५२।२)

परिखाश्चैव कौरव्य प्रतोलीः संकटानि च । (५३।१)

न जातु कश्चित् पश्येत् तु गुह्यम् एतद् युधिष्ठिर ॥ (५३।२)

अथ संनिचयं कुर्याद् राजा परबलार्दितः । (५४।१)

तैलं मधु घृतं सस्यम् औषधानि च सर्वशः ॥ (५४।२)

अङ्गारकुशमुञ्जानां पलाशशरपर्णिनाम् । (५५।१)

यवसेन्धनदिग्धानां कारयेत च संचयान् ॥ (५५।२)

आयुधानां च सर्वेषां शक्त्यृष्टिप्रासवर्मणाम् । (५६।१)

संचयान् एवमादीनां कारयेत नराधिपः ॥ (५६।२)

औषधानि च सर्वाणि मूलानि च फलानि च । (५७।१)

चतुर्विधांश्च वैद्यान् वै संगृह्णीयाद् विशेषतः ॥ (५७।२)

नटाश्च नर्तकाश्चैव मल्ला मायाविनस्तथा । (५८।१)

शोभयेयुः पुरवरं मोदयेयुश्च सर्वशः ॥ (५८।२)

यतः शङ्का भवेच्चापि भृत्यतो वापि मन्त्रितः । (५९।१)

पौरेभ्यो नृपतेर् वापि स्वाधीनान् कारयेत तान् ॥ (५९।२)

कृते कर्मणि राजेन्द्र पूजयेद् धनसंचयैः । (६०।१)

मानेन च यथार्हेण सान्त्वेन विविधेन च ॥ (६०।२)

निर्वेदयित्वा तु परं हत्वा वा कुरुनन्दन । (६१।१)

गतानृण्यो भवेद् राजा यथा शास्त्रेषु दर्शितम् ॥ (६१।२)

राज्ञा सप्तैव रक्ष्याणि तानि चापि निबोध मे । (६२।१)

आत्मामात्यश्च कोशश्च दण्डो मित्राणि चैव हि ॥ (६२।२)

तथा जनपदश्चैव पुरं च कुरुनन्दन । (६३।१)

एतत् सप्तात्मकं राज्यं परिपाल्यं प्रयत्नतः ॥ (६३।२)

षाड्गुण्यं च त्रिवर्गं च त्रिवर्गम् अपरं तथा । (६४।१)

यो वेत्ति पुरुषव्याघ्र स भुनक्ति महीम् इमाम् ॥ (६४।२)

षाड्गुण्यम् इति यत् प्रोक्तं तन्निबोध युधिष्ठिर । (६५।१)

संधायासनम् इत्येव यात्रासंधानम् एव च ॥ (६५।२)

विगृह्यासनम् इत्येव यात्रां सम्परिगृह्य च । (६६।१)

द्वैधीभावस्तथान्येषां संश्रयो ऽथ परस्य च ॥ (६६।२)

त्रिवर्गश्चापि यः प्रोक्तस्तम् इहैकमनाः शृणु । (६७।१)

क्षयः स्थानं च वृद्धिश्च त्रिवर्गम् अपरं तथा ॥ (६७।२)

धर्मश्चार्थश्च कामश्च सेवितव्यो ऽथ कालतः । (६८।१)

धर्मेण हि महीपालश्चिरं पालयते महीम् ॥ (६८।२)

अस्मिन् अर्थे च यौ श्लोकौ गीतावङ्गिरसा स्वयम् । (६९।१)

यादवीपुत्र भद्रं ते श्रोतुम् अर्हसि तावपि ॥ (६९।२)

कृत्वा सर्वाणि कार्याणि सम्यक् संपाल्य मेदिनीम् । (७०।१)

पालयित्वा तथा पौरान् परत्र सुखम् एधते ॥ (७०।२)

किं तस्य तपसा राज्ञः किं च तस्याध्वरैर् अपि । (७१।१)

अपालिताः प्रजा यस्य सर्वा धर्मविनाकृताः ॥ (७१।२)