वैशंपायन उवाच । (१।१)

ततो विनशनं राजन्न् आजगाम हलायुधः । (१।२)

शूद्राभीरान् प्रति द्वेषाद् यत्र नष्टा सरस्वती ॥ (१।३)

यस्मात् सा भरतश्रेष्ठ द्वेषान्नष्टा सरस्वती । (२।१)

तस्मात् तद् ऋषयो नित्यं प्राहुर् विनशनेति ह ॥ (२।२)

तच्चाप्युपस्पृश्य बलः सरस्वत्यां महाबलः । (३।१)

सुभूमिकं ततो ऽगच्छत् सरस्वत्यास्तटे वरे ॥ (३।२)

तत्र चाप्सरसः शुभ्रा नित्यकालम् अतन्द्रिताः । (४।१)

क्रीडाभिर् विमलाभिश्च क्रीडन्ति विमलाननाः ॥ (४।२)

तत्र देवाः सगन्धर्वा मासि मासि जनेश्वर । (५।१)

अभिगच्छन्ति तत् तीर्थं पुण्यं ब्राह्मणसेवितम् ॥ (५।२)

तत्रादृश्यन्त गन्धर्वास्तथैवाप्सरसां गणाः । (६।१)

समेत्य सहिता राजन् यथाप्राप्तं यथासुखम् ॥ (६।२)

तत्र मोदन्ति देवाश्च पितरश्च सवीरुधः । (७।१)

पुण्यैः पुष्पैः सदा दिव्यैः कीर्यमाणाः पुनः पुनः ॥ (७।२)

आक्रीडभूमिः सा राजंस्तासाम् अप्सरसां शुभा । (८।१)

सुभूमिकेति विख्याता सरस्वत्यास्तटे वरे ॥ (८।२)

तत्र स्नात्वा च दत्त्वा च वसु विप्रेषु माधवः । (९।१)

श्रुत्वा गीतं च तद् दिव्यं वादित्राणां च निःस्वनम् ॥ (९।२)

छायाश्च विपुला दृष्ट्वा देवगन्धर्वरक्षसाम् । (१०।१)

गन्धर्वाणां ततस्तीर्थम् आगच्छद् रोहिणीसुतः ॥ (१०।२)

विश्वावसुमुखास्तत्र गन्धर्वास्तपसान्विताः । (११।१)

नृत्तवादित्रगीतं च कुर्वन्ति सुमनोरमम् ॥ (११।२)

तत्र दत्त्वा हलधरो विप्रेभ्यो विविधं वसु । (१२।१)

अजाविकं गोखरोष्ट्रं सुवर्णं रजतं तथा ॥ (१२।२)

भोजयित्वा द्विजान् कामैः संतर्प्य च महाधनैः । (१३।१)

प्रययौ सहितो विप्रैः स्तूयमानश्च माधवः ॥ (१३।२)

तस्माद् गन्धर्वतीर्थाच्च महाबाहुर् अरिंदमः । (१४।१)

गर्गस्रोतो महातीर्थम् आजगामैककुण्डली ॥ (१४।२)

यत्र गर्गेण वृद्धेन तपसा भावितात्मना । (१५।१)

कालज्ञानगतिश्चैव ज्योतिषां च व्यतिक्रमः ॥ (१५।२)

उत्पाता दारुणाश्चैव शुभाश्च जनमेजय । (१६।१)

सरस्वत्याः शुभे तीर्थे विहिता वै महात्मना । (१६।२)

तस्य नाम्ना च तत् तीर्थं गर्गस्रोत इति स्मृतम् ॥ (१६।३)

तत्र गर्गं महाभागम् ऋषयः सुव्रता नृप । (१७।१)

उपासांचक्रिरे नित्यं कालज्ञानं प्रति प्रभो ॥ (१७।२)

तत्र गत्वा महाराज बलः श्वेतानुलेपनः । (१८।१)

विधिवद्धि धनं दत्त्वा मुनीनां भावितात्मनाम् ॥ (१८।२)

उच्चावचांस्तथा भक्ष्यान् द्विजेभ्यो विप्रदाय सः । (१९।१)

नीलवासास्ततो ऽगच्छच्छङ्खतीर्थं महायशाः ॥ (१९।२)

तत्रापश्यन्महाशङ्खं महामेरुम् इवोच्छ्रितम् । (२०।१)

श्वेतपर्वतसंकाशम् ऋषिसंघैर् निषेवितम् । (२०।२)

सरस्वत्यास्तटे जातं नगं तालध्वजो बली ॥ (२०।३)

यक्षा विद्याधराश्चैव राक्षसाश्चामितौजसः । (२१।१)

पिशाचाश्चामितबला यत्र सिद्धाः सहस्रशः ॥ (२१।२)

ते सर्वे ह्यशनं त्यक्त्वा फलं तस्य वनस्पतेः । (२२।१)

व्रतैश्च नियमैश्चैव काले काले स्म भुञ्जते ॥ (२२।२)

प्राप्तैश्च नियमैस्तैस्तैर् विचरन्तः पृथक् पृथक् । (२३।१)

अदृश्यमाना मनुजैर् व्यचरन् पुरुषर्षभ ॥ (२३।२)

एवं ख्यातो नरपते लोके ऽस्मिन् स वनस्पतिः । (२४।१)

तत्र तीर्थं सरस्वत्याः पावनं लोकविश्रुतम् ॥ (२४।२)

तस्मिंश्च यदुशार्दूलो दत्त्वा तीर्थे यशस्विनाम् । (२५।१)

ताम्रायसानि भाण्डानि वस्त्राणि विविधानि च ॥ (२५।२)

पूजयित्वा द्विजांश्चैव पूजितश्च तपोधनैः । (२६।१)

पुण्यं द्वैतवनं राजन्न् आजगाम हलायुधः ॥ (२६।२)

तत्र गत्वा मुनीन् दृष्ट्वा नानावेषधरान् बलः । (२७।१)

आप्लुत्य सलिले चापि पूजयामास वै द्विजान् ॥ (२७।२)

तथैव दत्त्वा विप्रेभ्यः परिभोगान् सुपुष्कलान् । (२८।१)

ततः प्रायाद् बलो राजन् दक्षिणेन सरस्वतीम् ॥ (२८।२)

गत्वा चैव महाबाहुर् नातिदूरं महायशाः । (२९।१)

धर्मात्मा नागधन्वानं तीर्थम् आगमद् अच्युतः ॥ (२९।२)

यत्र पन्नगराजस्य वासुकेः संनिवेशनम् । (३०।१)

महाद्युतेर् महाराज बहुभिः पन्नगैर् वृतम् । (३०।२)

यत्रासन्न् ऋषयः सिद्धाः सहस्राणि चतुर्दश ॥ (३०।३)

यत्र देवाः समागम्य वासुकिं पन्नगोत्तमम् । (३१।१)

सर्वपन्नगराजानम् अभ्यषिञ्चन् यथाविधि । (३१।२)

पन्नगेभ्यो भयं तत्र विद्यते न स्म कौरव ॥ (३१।३)

तत्रापि विधिवद् दत्त्वा विप्रेभ्यो रत्नसंचयान् । (३२।१)

प्रायात् प्राचीं दिशं राजन् दीप्यमानः स्वतेजसा ॥ (३२।२)

आप्लुत्य बहुशो हृष्टस्तेषु तीर्थेषु लाङ्गली । (३३।१)

दत्त्वा वसु द्विजातिभ्यो जगामाति तपस्विनः ॥ (३३।२)

तत्रस्थान् ऋषिसंघांस्तान् अभिवाद्य हलायुधः । (३४।१)

ततो रामो ऽगमत् तीर्थम् ऋषिभिः सेवितं महत् ॥ (३४।२)

यत्र भूयो निववृते प्राङ्मुखा वै सरस्वती । (३५।१)

ऋषीणां नैमिषेयाणाम् अवेक्षार्थं महात्मनाम् ॥ (३५।२)

निवृत्तां तां सरिच्छ्रेष्ठां तत्र दृष्ट्वा तु लाङ्गली । (३६।१)

बभूव विस्मितो राजन् बलः श्वेतानुलेपनः ॥ (३६।२)

जनमेजय उवाच । (३७।१)

कस्मात् सरस्वती ब्रह्मन्निवृत्ता प्राङ्मुखी ततः । (३७।२)

व्याख्यातुम् एतद् इच्छामि सर्वम् अध्वर्युसत्तम ॥ (३७।३)

कस्मिंश्च कारणे तत्र विस्मितो यदुनन्दनः । (३८।१)

विनिवृत्ता सरिच्छ्रेष्ठा कथम् एतद् द्विजोत्तम ॥ (३८।२)

वैशंपायन उवाच । (३९।१)

पूर्वं कृतयुगे राजन्नैमिषेयास्तपस्विनः । (३९।२)

वर्तमाने सुबहुले सत्रे द्वादशवार्षिके । (३९।३)

ऋषयो बहवो राजंस्तत्र सम्प्रतिपेदिरे ॥ (३९।४)

उषित्वा च महाभागास्तस्मिन् सत्रे यथाविधि । (४०।१)

निवृत्ते नैमिषेये वै सत्रे द्वादशवार्षिके । (४०।२)

आजग्मुर् ऋषयस्तत्र बहवस्तीर्थकारणात् ॥ (४०।३)

ऋषीणां बहुलत्वात् तु सरस्वत्या विशां पते । (४१।१)

तीर्थानि नगरायन्ते कूले वै दक्षिणे तदा ॥ (४१।२)

समन्तपञ्चकं यावत् तावत् ते द्विजसत्तमाः । (४२।१)

तीर्थलोभान्नरव्याघ्र नद्यास्तीरं समाश्रिताः ॥ (४२।२)

जुह्वतां तत्र तेषां तु मुनीनां भावितात्मनाम् । (४३।१)

स्वाध्यायेनापि महता बभूवुः पूरिता दिशः ॥ (४३।२)

अग्निहोत्रैस्ततस्तेषां हूयमानैर् महात्मनाम् । (४४।१)

अशोभत सरिच्छ्रेष्ठा दीप्यमानैः समन्ततः ॥ (४४।२)

वालखिल्या महाराज अश्मकुट्टाश्च तापसाः । (४५।१)

दन्तोलूखलिनश्चान्ये संप्रक्षालास्तथापरे ॥ (४५।२)

वायुभक्षा जलाहाराः पर्णभक्षाश्च तापसाः । (४६।१)

नानानियमयुक्ताश्च तथा स्थण्डिलशायिनः ॥ (४६।२)

आसन् वै मुनयस्तत्र सरस्वत्याः समीपतः । (४७।१)

शोभयन्तः सरिच्छ्रेष्ठां गङ्गाम् इव दिवौकसः ॥ (४७।२)

ततः पश्चात् समापेतुर् ऋषयः सत्रयाजिनः । (४८।१)

ते ऽवकाशं न ददृशुः कुरुक्षेत्रे महाव्रताः ॥ (४८।२)

ततो यज्ञोपवीतैस्ते तत् तीर्थं निर्मिमाय वै । (४९।१)

जुहुवुश्चाग्निहोत्राणि चक्रुश्च विविधाः क्रियाः ॥ (४९।२)

ततस्तम् ऋषिसंघातं निराशं चिन्तयान्वितम् । (५०।१)

दर्शयामास राजेन्द्र तेषाम् अर्थे सरस्वती ॥ (५०।२)

ततः कुञ्जान् बहून् कृत्वा संनिवृत्ता सरिद्वरा । (५१।१)

ऋषीणां पुण्यतपसां कारुण्याज्जनमेजय ॥ (५१।२)

ततो निवृत्य राजेन्द्र तेषाम् अर्थे सरस्वती । (५२।१)

भूयः प्रतीच्यभिमुखी सुस्राव सरितां वरा ॥ (५२।२)

अमोघा गमनं कृत्वा तेषां भूयो व्रजाम्यहम् । (५३।१)

इत्यद्भुतं महच्चक्रे ततो राजन्महानदी ॥ (५३।२)

एवं स कुञ्जो राजेन्द्र नैमिषेय इति स्मृतः । (५४।१)

कुरुक्षेत्रे कुरुश्रेष्ठ कुरुष्व महतीः क्रियाः ॥ (५४।२)

तत्र कुञ्जान् बहून् दृष्ट्वा संनिवृत्तां च तां नदीम् । (५५।१)

बभूव विस्मयस्तत्र रामस्याथ महात्मनः ॥ (५५।२)

उपस्पृश्य तु तत्रापि विधिवद् यदुनन्दनः । (५६।१)

दत्त्वा दायान् द्विजातिभ्यो भाण्डानि विविधानि च । (५६।२)

भक्ष्यं पेयं च विविधं ब्राह्मणान् प्रत्यपादयत् ॥ (५६।३)

ततः प्रायाद् बलो राजन् पूज्यमानो द्विजातिभिः । (५७।१)

सरस्वतीतीर्थवरं नानाद्विजगणायुतम् ॥ (५७।२)

बदरेङ्गुदकाश्मर्यप्लक्षाश्वत्थविभीतकैः । (५८।१)

पनसैश्च पलाशैश्च करीरैः पीलुभिस्तथा ॥ (५८।२)

सरस्वतीतीररुहैर् बन्धनैः स्यन्दनैस्तथा । (५९।१)

परूषकवनैश्चैव बिल्वैर् आम्रातकैस्तथा ॥ (५९।२)

अतिमुक्तकषण्डैश्च पारिजातैश्च शोभितम् । (६०।१)

कदलीवनभूयिष्ठम् इष्टं कान्तं मनोरमम् ॥ (६०।२)

वाय्वम्बुफलपर्णादैर् दन्तोलूखलिकैर् अपि । (६१।१)

तथाश्मकुट्टैर् वानेयैर् मुनिभिर् बहुभिर् वृतम् ॥ (६१।२)

स्वाध्यायघोषसंघुष्टं मृगयूथशताकुलम् । (६२।१)

अहिंस्रैर् धर्मपरमैर् नृभिर् अत्यन्तसेवितम् ॥ (६२।२)

सप्तसारस्वतं तीर्थम् आजगाम हलायुधः । (६३।१)

यत्र मङ्कणकः सिद्धस्तपस्तेपे महामुनिः ॥ (६३।२)