MBh, 10, 16
Select a line for its word-by-word analysis.
हृष्यमाण इदं वाक्यं द्रौणिं प्रत्यब्रवीत् तदा ॥ (१।३)
hṛṣyamāṇa idaṃ vākyaṃ drauṇiṃ pratyabravīt tadā ||
विराटस्य सुतां पूर्वं स्नुषां गाण्डीवधन्वनः । (२।१)
virāṭasya sutāṃ pūrvaṃ snuṣāṃ gāṇḍīvadhanvanaḥ |
उपप्लव्यगतां दृष्ट्वा व्रतवान् ब्राह्मणो ऽब्रवीत् ॥ (२।२)
upaplavyagatāṃ dṛṣṭvā vratavān brāhmaṇo 'bravīt ||
एतद् अस्य परिक्षित्त्वं गर्भस्थस्य भविष्यति ॥ (३।२)
etad asya parikṣittvaṃ garbhasthasya bhaviṣyati ||
तस्य तद् वचनं साधोः सत्यम् एव भविष्यति । (४।१)
tasya tad vacanaṃ sādhoḥ satyam eva bhaviṣyati |
परिक्षिद् भविता ह्येषां पुनर् वंशकरः सुतः ॥ (४।२)
parikṣid bhavitā hyeṣāṃ punar vaṃśakaraḥ sutaḥ ||
द्रौणिः परमसंरब्धः प्रत्युवाचेदम् उत्तरम् ॥ (५।२)
drauṇiḥ paramasaṃrabdhaḥ pratyuvācedam uttaram ||
वचनं पुण्डरीकाक्ष न च मद्वाक्यम् अन्यथा ॥ (६।२)
vacanaṃ puṇḍarīkākṣa na ca madvākyam anyathā ||
पतिष्यत्येतद् अस्त्रं हि गर्भे तस्या मयोद्यतम् । (७।१)
patiṣyatyetad astraṃ hi garbhe tasyā mayodyatam |
विराटदुहितुः कृष्ण यां त्वं रक्षितुम् इच्छसि ॥ (७।२)
virāṭaduhituḥ kṛṣṇa yāṃ tvaṃ rakṣitum icchasi ||
स तु गर्भो मृतो जातो दीर्घम् आयुर् अवाप्स्यति ॥ (८।३)
sa tu garbho mṛto jāto dīrgham āyur avāpsyati ||
त्वां तु कापुरुषं पापं विदुः सर्वे मनीषिणः । (९।१)
tvāṃ tu kāpuruṣaṃ pāpaṃ viduḥ sarve manīṣiṇaḥ |
तस्मात् त्वम् अस्य पापस्य कर्मणः फलम् आप्नुहि । (१०।१)
tasmāt tvam asya pāpasya karmaṇaḥ phalam āpnuhi |
त्रीणि वर्षसहस्राणि चरिष्यसि महीम् इमाम् । (१०।२)
trīṇi varṣasahasrāṇi cariṣyasi mahīm imām |
अप्राप्नुवन् क्वचित् कांचित् संविदं जातु केनचित् ॥ (१०।३)
aprāpnuvan kvacit kāṃcit saṃvidaṃ jātu kenacit ||
निर्जनान् असहायस्त्वं देशान् प्रविचरिष्यसि । (११।१)
nirjanān asahāyastvaṃ deśān pravicariṣyasi |
भवित्री न हि ते क्षुद्र जनमध्येषु संस्थितिः ॥ (११।२)
bhavitrī na hi te kṣudra janamadhyeṣu saṃsthitiḥ ||
विचरिष्यसि पापात्मन् सर्वव्याधिसमन्वितः ॥ (१२।२)
vicariṣyasi pāpātman sarvavyādhisamanvitaḥ ||
वयः प्राप्य परिक्षित् तु वेदव्रतम् अवाप्य च । (१३।१)
vayaḥ prāpya parikṣit tu vedavratam avāpya ca |
कृपाच्छारद्वताद् वीरः सर्वास्त्राण्युपलप्स्यते ॥ (१३।२)
kṛpācchāradvatād vīraḥ sarvāstrāṇyupalapsyate ||
विदित्वा परमास्त्राणि क्षत्रधर्मव्रते स्थितः । (१४।१)
viditvā paramāstrāṇi kṣatradharmavrate sthitaḥ |
षष्टिं वर्षाणि धर्मात्मा वसुधां पालयिष्यति ॥ (१४।२)
ṣaṣṭiṃ varṣāṇi dharmātmā vasudhāṃ pālayiṣyati ||
इतश्चोर्ध्वं महाबाहुः कुरुराजो भविष्यति । (१५।१)
itaścordhvaṃ mahābāhuḥ kururājo bhaviṣyati |
यस्माद् अनादृत्य कृतं त्वयास्मान् कर्म दारुणम् । (१६।२)
yasmād anādṛtya kṛtaṃ tvayāsmān karma dāruṇam |
ब्राह्मणस्य सतश्चैव यस्मात् ते वृत्तम् ईदृशम् ॥ (१६।३)
brāhmaṇasya sataścaiva yasmāt te vṛttam īdṛśam ||
तस्माद् यद् देवकीपुत्र उक्तवान् उत्तमं वचः । (१७।१)
tasmād yad devakīputra uktavān uttamaṃ vacaḥ |
असंशयं ते तद् भावि क्षुद्रकर्मन् व्रजाश्वितः ॥ (१७।२)
asaṃśayaṃ te tad bhāvi kṣudrakarman vrajāśvitaḥ ||
सहैव भवता ब्रह्मन् स्थास्यामि पुरुषेष्वहम् । (१८।२)
sahaiva bhavatā brahman sthāsyāmi puruṣeṣvaham |
सत्यवाग् अस्तु भगवान् अयं च पुरुषोत्तमः ॥ (१८।३)
satyavāg astu bhagavān ayaṃ ca puruṣottamaḥ ||
प्रदायाथ मणिं द्रौणिः पाण्डवानां महात्मनाम् । (१९।२)
pradāyātha maṇiṃ drauṇiḥ pāṇḍavānāṃ mahātmanām |
जगाम विमनास्तेषां सर्वेषां पश्यतां वनम् ॥ (१९।३)
jagāma vimanāsteṣāṃ sarveṣāṃ paśyatāṃ vanam ||
पाण्डवाश्चापि गोविन्दं पुरस्कृत्य हतद्विषः । (२०।१)
pāṇḍavāścāpi govindaṃ puraskṛtya hatadviṣaḥ |
द्रौपदीम् अभ्यधावन्त प्रायोपेतां मनस्विनीम् ॥ (२१।२)
draupadīm abhyadhāvanta prāyopetāṃ manasvinīm ||
ततस्ते पुरुषव्याघ्राः सदश्वैर् अनिलोपमैः । (२२।१)
tataste puruṣavyāghrāḥ sadaśvair anilopamaiḥ |
ददृशुर् द्रौपदीं कृष्णाम् आर्ताम् आर्ततराः स्वयम् ॥ (२३।२)
dadṛśur draupadīṃ kṛṣṇām ārtām ārtatarāḥ svayam ||
ताम् उपेत्य निरानन्दां दुःखशोकसमन्विताम् । (२४।१)
tām upetya nirānandāṃ duḥkhaśokasamanvitām |
परिवार्य व्यतिष्ठन्त पाण्डवाः सहकेशवाः ॥ (२४।२)
parivārya vyatiṣṭhanta pāṇḍavāḥ sahakeśavāḥ ||
प्रददौ तु मणिं दिव्यं वचनं चेदम् अब्रवीत् ॥ (२५।२)
pradadau tu maṇiṃ divyaṃ vacanaṃ cedam abravīt ||
अयं भद्रे तव मणिः पुत्रहन्ता जितः स ते । (२६।१)
ayaṃ bhadre tava maṇiḥ putrahantā jitaḥ sa te |
उत्तिष्ठ शोकम् उत्सृज्य क्षत्रधर्मम् अनुस्मर ॥ (२६।२)
uttiṣṭha śokam utsṛjya kṣatradharmam anusmara ||
यान्युक्तानि त्वया भीरु वाक्यानि मधुघातिनः ॥ (२७।२)
yānyuktāni tvayā bhīru vākyāni madhughātinaḥ ||
नैव मे पतयः सन्ति न पुत्रा भ्रातरो न च । (२८।१)
naiva me patayaḥ santi na putrā bhrātaro na ca |
नैव त्वम् अपि गोविन्द शमम् इच्छति राजनि ॥ (२८।२)
naiva tvam api govinda śamam icchati rājani ||
क्षत्रधर्मानुरूपाणि तानि संस्मर्तुम् अर्हसि ॥ (२९।२)
kṣatradharmānurūpāṇi tāni saṃsmartum arhasi ||
हतो दुर्योधनः पापो राज्यस्य परिपन्थकः । (३०।१)
hato duryodhanaḥ pāpo rājyasya paripanthakaḥ |
वैरस्य गतम् आनृण्यं न स्म वाच्या विवक्षताम् । (३१।१)
vairasya gatam ānṛṇyaṃ na sma vācyā vivakṣatām |
जित्वा मुक्तो द्रोणपुत्रो ब्राह्मण्याद् गौरवेण च ॥ (३१।२)
jitvā mukto droṇaputro brāhmaṇyād gauraveṇa ca ||
यशो ऽस्य पातितं देवि शरीरं त्ववशेषितम् । (३२।१)
yaśo 'sya pātitaṃ devi śarīraṃ tvavaśeṣitam |
केवलानृण्यम् आप्तास्मि गुरुपुत्रो गुरुर् मम । (३३।२)
kevalānṛṇyam āptāsmi guruputro gurur mama |
शिरस्येतं मणिं राजा प्रतिबध्नातु भारत ॥ (३३।३)
śirasyetaṃ maṇiṃ rājā pratibadhnātu bhārata ||
गुरोर् उच्छिष्टम् इत्येव द्रौपद्या वचनाद् अपि ॥ (३४।३)
guror ucchiṣṭam ityeva draupadyā vacanād api ||
ततो दिव्यं मणिवरं शिरसा धारयन् प्रभुः । (३५।१)
tato divyaṃ maṇivaraṃ śirasā dhārayan prabhuḥ |
उत्तस्थौ पुत्रशोकार्ता ततः कृष्णा मनस्विनी । (३६।१)
uttasthau putraśokārtā tataḥ kṛṣṇā manasvinī |
कृष्णं चापि महाबाहुं पर्यपृच्छत धर्मराट् ॥ (३६।२)
kṛṣṇaṃ cāpi mahābāhuṃ paryapṛcchata dharmarāṭ ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.