वैशम्पायन उवाच । (१।१)

स भीमसेनस्तेजस्वी तथा सर्पवशं गतः । (१।२)

चिन्तयामास सर्पस्य वीर्यम् अत्यद्भुतं महत् ॥ (१।३)

उवाच च महासर्पं कामया ब्रूहि पन्नग । (२।१)

कस्त्वं भो भुजगश्रेष्ठ किं मया च करिष्यसि ॥ (२।२)

पाण्डवो भीमसेनो ऽहं धर्मराजाद् अनन्तरः । (३।१)

नागायुतसमप्राणस् त्वया नीतः कथं वशम् ॥ (३।२)

सिंहाः केसरिणो व्याघ्रा महिषा वारणास् तथा । (४।१)

समागताश्च बहुशो निहताश्च मया मृधे ॥ (४।२)

दानवाश् च पिशाचाश् च राक्षसाश् च महाबलाः । (५।१)

भुजवेगम् अशक्ता मे सोढुं पन्नगसत्तम ॥ (५।२)

किं नु विद्याबलं किं वा वरदानम् अथो तव । (६।१)

उद्योगम् अपि कुर्वाणो वशगो ऽस्मि कृतस् त्वया ॥ (६।२)

असत्यो विक्रमो नॄणाम् इति मे निश्चिता मतिः । (७।१)

यथेदं मे त्वया नाग बलं प्रतिहतं महत् ॥ (७।२)

इत्येवंवादिनं वीरं भीमम् अक्लिष्टकारिणम् । (८।१)

भोगेन महता सर्पः समन्तात् पर्यवेष्टयत् ॥ (८।२)

निगृह्य तं महाबाहुं ततः स भुजगस् तदा । (९।१)

विमुच्यास्य भुजौ पीनाविदं वचनम् अब्रवीत् ॥ (९।२)

दिष्ट्या त्वं क्षुधितस्याद्य देवैर् भक्षो महाभुज । (१०।१)

दिष्ट्या कालस्य महतः प्रियाः प्राणा हि देहिनाम् ॥ (१०।२)

यथा त्विदं मया प्राप्तं भुजंगत्वम् अरिंदम । (११।१)

तद् अवश्यं मया ख्याप्यं तवाद्य शृणु सत्तम ॥ (११।२)

इमाम् अवस्थां सम्प्राप्तो ह्यहं कोपान्मनीषिणाम् । (१२।१)

शापस्यान्तं परिप्रेप्सुः सर्पस्य कथयामि तत् ॥ (१२।२)

नहुषो नाम राजर्षिर् व्यक्तं ते श्रोत्रम् आगतः । (१३।१)

तवैव पूर्वः पूर्वेषाम् आयोर् वंशकरः सुतः ॥ (१३।२)

सो ऽहं शापाद् अगस्त्यस्य ब्राह्मणान् अवमन्य च । (१४।१)

इमाम् अवस्थाम् आपन्नः पश्य दैवम् इदं मम ॥ (१४।२)

त्वां चेद् अवध्यम् आयान्तम् अतीव प्रियदर्शनम् । (१५।१)

अहम् अद्योपयोक्ष्यामि विधानं पश्य यादृशम् ॥ (१५।२)

न हि मे मुच्यते कश्चित् कथंचिद् ग्रहणं गतः । (१६।१)

गजो वा महिषो वापि षष्ठे काले नरोत्तम ॥ (१६।२)

नासि केवलसर्पेण तिर्यग्योनिषु वर्तता । (१७।१)

गृहीतः कौरवश्रेष्ठ वरदानम् इदं मम ॥ (१७।२)

पतता हि विमानाग्रान् मया शक्रासनाद् द्रुतम् । (१८।१)

कुरु शापान्तम् इत्युक्तो भगवान् मुनिसत्तमः ॥ (१८।२)

स माम् उवाच तेजस्वी कृपयाभिपरिप्लुतः । (१९।१)

मोक्षस् ते भविता राजन् कस्माच्चित् कालपर्ययात् ॥ (१९।२)

ततो ऽस्मि पतितो भूमौ न च माम् अजहात् स्मृतिः । (२०।१)

स्मार्तम् अस्ति पुराणं मे यथैवाधिगतं तथा ॥ (२०।२)

यस् तु ते व्याहृतान् प्रश्नान् प्रतिब्रूयाद् विशेषवित् । (२१।१)

स त्वां मोक्षयिता शापाद् इति माम् अब्रवीद् ऋषिः ॥ (२१।२)

गृहीतस्य त्वया राजन् प्राणिनो ऽपि बलीयसः । (२२।१)

सत्त्वभ्रंशो ऽधिकस्यापि सर्वस्याशु भविष्यति ॥ (२२।२)

इति चाप्यहम् अश्रौषं वचस् तेषां दयावताम् । (२३।१)

मयि संजातहार्दानाम् अथ ते ऽन्तर्हिता द्विजाः ॥ (२३।२)

सो ऽहं परमदुष्कर्मा वसामि निरये ऽशुचौ । (२४।१)

सर्पयोनिम् इमां प्राप्य कालाकाङ्क्षी महाद्युते ॥ (२४।२)

तम् उवाच महाबाहुर् भीमसेनो भुजंगमम् । (२५।१)

न ते कुप्ये महासर्प न चात्मानं विगर्हये ॥ (२५।२)

यस्माद् अभावी भावी वा मनुष्यः सुखदुःखयोः । (२६।१)

आगमे यदि वापाये न तत्र ग्लपयेन् मनः ॥ (२६।२)

दैवं पुरुषकारेण को निवर्तितुम् अर्हति । (२७।१)

दैवम् एव परं मन्ये पुरुषार्थो निरर्थकः ॥ (२७।२)

पश्य दैवोपघाताद्धि भुजवीर्यव्यपाश्रयम् । (२८।१)

इमाम् अवस्थां सम्प्राप्तम् अनिमित्तम् इहाद्य माम् ॥ (२८।२)

किं तु नाद्यानुशोचामि तथात्मानं विनाशितम् । (२९।१)

यथा तु विपिने न्यस्तान् भ्रातॄन् राज्यपरिच्युतान् ॥ (२९।२)

हिमवांश्च सुदुर्गो ऽयं यक्षराक्षससंकुलः । (३०।१)

मां च ते समुदीक्षन्तः प्रपतिष्यन्ति विह्वलाः ॥ (३०।२)

विनष्टम् अथ वा श्रुत्वा भविष्यन्ति निरुद्यमाः । (३१।१)

धर्मशीला मया ते हि बाध्यन्ते राज्यगृद्धिना ॥ (३१।२)

अथ वा नार्जुनो धीमान् विषादम् उपयास्यति । (३२।१)

सर्वास्त्रविद् अनाधृष्यो देवगन्धर्वराक्षसैः ॥ (३२।२)

समर्थः स महाबाहुर् एकाह्ना सुमहाबलः । (३३।१)

देवराजम् अपि स्थानात् प्रच्यावयितुम् ओजसा ॥ (३३।२)

किं पुनर् धृतराष्ट्रस्य पुत्रं दुर्द्यूतदेविनम् । (३४।१)

विद्विष्टं सर्वलोकस्य दम्भलोभपरायणम् ॥ (३४।२)

मातरं चैव शोचामि कृपणां पुत्रगृद्धिनीम् । (३५।१)

यास्माकं नित्यम् आशास्ते महत्त्वम् अधिकं परैः ॥ (३५।२)

कथं नु तस्यानाथाया मद्विनाशाद् भुजंगम । (३६।१)

अफलास् ते भविष्यन्ति मयि सर्वे मनोरथाः ॥ (३६।२)

नकुलः सहदेवश् च यमजौ गुरुवर्तिनौ । (३७।१)

मद्बाहुबलसंस्तब्धौ नित्यं पुरुषमानिनौ ॥ (३७।२)

निरुत्साहौ भविष्येते भ्रष्टवीर्यपराक्रमौ । (३८।१)

मद्विनाशात् परिद्यूनाविति मे वर्तते मतिः ॥ (३८।२)

एवंविधं बहु तदा विललाप वृकोदरः । (३९।१)

भुजंगभोगसंरुद्धो नाशकच्च विचेष्टितुम् ॥ (३९।२)

युधिष्ठिरस् तु कौन्तेय बभूवास्वस्थचेतनः । (४०।१)

अनिष्टदर्शनान् घोरान् उत्पातान् परिचिन्तयन् ॥ (४०।२)

दारुणं ह्यशिवं नादं शिवा दक्षिणतः स्थिता । (४१।१)

दीप्तायां दिशि वित्रस्ता रौति तस्याश्रमस्य ह ॥ (४१।२)

एकपक्षाक्षिचरणा वर्तिका घोरदर्शना । (४२।१)

रुधिरं वमन्ती ददृशे प्रत्यादित्यम् अपस्वरा ॥ (४२।२)

प्रववावनिलो रूक्षश्चण्डः शर्करकर्षणः । (४३।१)

अपसव्यानि सर्वाणि मृगपक्षिरुतानि च ॥ (४३।२)

पृष्ठतो वायसः कृष्णो याहि याहीति वाशति । (४४।१)

मुहुर् मुहुः प्रस्फुरति दक्षिणो ऽस्य भुजस् तथा ॥ (४४।२)

हृदयं चरणश् चापि वामो ऽस्य परिवर्तते । (४५।१)

सव्यस्याक्ष्णो विकारश् चाप्यनिष्टः समपद्यत ॥ (४५।२)

स धर्मराजो मेधावी शङ्कमानो महद् भयम् । (४६।१)

द्रौपदीं परिपप्रच्छ क्व भीम इति भारत ॥ (४६।२)

शशंस तस्मै पाञ्चाली चिरयातं वृकोदरम् । (४७।१)

स प्रतस्थे महाबाहुर् धौम्येन सहितो नृपः ॥ (४७।२)

द्रौपद्या रक्षणं कार्यम् इत्युवाच धनंजयम् । (४८।१)

नकुलं सहदेवं च व्यादिदेश द्विजान् प्रति ॥ (४८।२)

स तस्य पदम् उन्नीय तस्माद् एवाश्रमात् प्रभुः । (४९।१)

ददर्श पृथिवीं चिह्नैर् भीमस्य परिचिह्निताम् ॥ (४९।२)

धावतस् तस्य वीरस्य मृगार्थे वातरंहसः । (५०।१)

ऊरुवातविनिर्भग्नान् द्रुमान् व्यावर्जितान् पथि ॥ (५०।२)

स गत्वा तैस् तदा चिह्नैर् ददर्श गिरिगह्वरे । (५१।१)

गृहीतं भुजगेन्द्रेण निश्चेष्टम् अनुजं तथा ॥ (५१।२)