वैशम्पायन उवाच । (१।१)

युधिष्ठिरस्तम् आसाद्य सर्पभोगाभिवेष्टितम् । (१।२)

दयितं भ्रातरं वीरम् इदं वचनम् अब्रवीत् ॥ (१।३)

कुन्तीमातः कथम् इमाम् आपदं त्वम् अवाप्तवान् । (२।१)

कश्चायं पर्वताभोगप्रतिमः पन्नगोत्तमः ॥ (२।२)

स धर्मराजम् आलक्ष्य भ्राता भ्रातरम् अग्रजम् । (३।१)

कथयामास तत् सर्वं ग्रहणादि विचेष्टितम् ॥ (३।२)

युधिष्ठिर उवाच । (४।१)

देवो वा यदि वा दैत्य उरगो वा भवान् यदि । (४।२)

सत्यं सर्प वचो ब्रूहि पृच्छति त्वां युधिष्ठिरः ॥ (४।३)

किम् आहृत्य विदित्वा वा प्रीतिस् ते स्याद् भुजंगम । (५।१)

किम् आहारं प्रयच्छामि कथं मुञ्चेद् भवान् इमम् ॥ (५।२)

सर्प उवाच । (६।१)

नहुषो नाम राजाहम् आसं पूर्वस् तवानघ । (६।२)

प्रथितः पञ्चमः सोमाद् आयोः पुत्रो नराधिप ॥ (६।३)

क्रतुभिस् तपसा चैव स्वाध्यायेन दमेन च । (७।१)

त्रैलोक्यैश्वर्यम् अव्यग्रं प्राप्तो विक्रमणेन च ॥ (७।२)

तद् ऐश्वर्यं समासाद्य दर्पो माम् अगमत् तदा । (८।१)

सहस्रं हि द्विजातीनाम् उवाह शिबिकां मम ॥ (८।२)

ऐश्वर्यमदमत्तो ऽहम् अवमन्य ततो द्विजान् । (९।१)

इमाम् अगस्त्येन दशाम् आनीतः पृथिवीपते ॥ (९।२)

न तु माम् अजहात् प्रज्ञा यावद् अद्येति पाण्डव । (१०।१)

तस्यैवानुग्रहाद् राजन्न् अगस्त्यस्य महात्मनः ॥ (१०।२)

षष्ठे काले ममाहारः प्राप्तो ऽयम् अनुजस् तव । (११।१)

नाहम् एनं विमोक्ष्यामि न चान्यम् अभिकामये ॥ (११।२)

प्रश्नान् उच्चारितांस् तु त्वं व्याहरिष्यसि चेन्मम । (१२।१)

अथ पश्चाद् विमोक्ष्यामि भ्रातरं ते वृकोदरम् ॥ (१२।२)

युधिष्ठिर उवाच । (१३।१)

ब्रूहि सर्प यथाकामं प्रतिवक्ष्यामि ते वचः । (१३।२)

अपि चेच्छक्नुयां प्रीतिम् आहर्तुं ते भुजंगम ॥ (१३।३)

वेद्यं यद् ब्राह्मणेनेह तद् भवान् वेत्ति केवलम् । (१४।१)

सर्पराज ततः श्रुत्वा प्रतिवक्ष्यामि ते वचः ॥ (१४।२)

सर्प उवाच । (१५।१)

ब्राह्मणः को भवेद् राजन् वेद्यं किं च युधिष्ठिर । (१५।२)

ब्रवीह्यतिमतिं त्वां हि वाक्यैर् अनुमिमीमहे ॥ (१५।३)

युधिष्ठिर उवाच । (१६।१)

सत्यं दानं क्षमा शीलम् आनृशंस्यं दमो घृणा । (१६।२)

दृश्यन्ते यत्र नागेन्द्र स ब्राह्मण इति स्मृतः ॥ (१६।३)

वेद्यं सर्प परं ब्रह्म निर्दुःखम् असुखं च यत् । (१७।१)

यत्र गत्वा न शोचन्ति भवतः किं विवक्षितम् ॥ (१७।२)

सर्प उवाच । (१८।१)

चातुर्वर्ण्यं प्रमाणं च सत्यं च ब्रह्म चैव ह । (१८।२)

शूद्रेष्वपि च सत्यं च दानम् अक्रोध एव च । (१८।३)

आनृशंस्यम् अहिंसा च घृणा चैव युधिष्ठिर ॥ (१८।४)

वेद्यं यच् चात्थ निर्दुःखम् असुखं च नराधिप । (१९।१)

ताभ्यां हीनं पदं चान्यन् न तद् अस्तीति लक्षये ॥ (१९।२)

युधिष्ठिर उवाच । (२०।१)

शूद्रे चैतद् भवेल्लक्ष्यं द्विजे तच्च न विद्यते । (२०।२)

न वै शूद्रो भवेच्छूद्रो ब्राह्मणो न च ब्राह्मणः ॥ (२०।३)

यत्रैतल्लक्ष्यते सर्प वृत्तं स ब्राह्मणः स्मृतः । (२१।१)

यत्रैतन् न भवेत् सर्प तं शूद्रम् इति निर्दिशेत् ॥ (२१।२)

यत् पुनर् भवता प्रोक्तं न वेद्यं विद्यत इति ह । (२२।१)

ताभ्यां हीनम् अतीत्यात्र पदं नास्तीति चेद् अपि ॥ (२२।२)

एवम् एतन् मतं सर्प ताभ्यां हीनं न विद्यते । (२३।१)

यथा शीतोष्णयोर् मध्ये भवेन् नोष्णं न शीतता ॥ (२३।२)

एवं वै सुखदुःखाभ्यां हीनम् अस्ति पदं क्वचित् । (२४।१)

एषा मम मतिः सर्प यथा वा मन्यते भवान् ॥ (२४।२)

सर्प उवाच । (२५।१)

यदि ते वृत्ततो राजन् ब्राह्मणः प्रसमीक्षितः । (२५।२)

व्यर्था जातिस् तदायुष्मन् कृतिर् यावन् न दृश्यते ॥ (२५।३)

युधिष्ठिर उवाच । (२६।१)

जातिर् अत्र महासर्प मनुष्यत्वे महामते । (२६।२)

संकरात् सर्ववर्णानां दुष्परीक्ष्येति मे मतिः ॥ (२६।३)

सर्वे सर्वास्वपत्यानि जनयन्ति यदा नराः । (२७।१)

वाङ्मैथुनम् अथो जन्म मरणं च समं नृणाम् ॥ (२७।२)

इदम् आर्षं प्रमाणं च ये यजामह इत्यपि । (२८।१)

तस्माच्छीलं प्रधानेष्टं विदुर् ये तत्त्वदर्शिनः ॥ (२८।२)

प्राङ् नाभिवर्धनात् पुंसो जातकर्म विधीयते । (२९।१)

तत्रास्य माता सावित्री पिता त्वाचार्य उच्यते ॥ (२९।२)

वृत्त्या शूद्रसमो ह्येष यावद् वेदे न जायते । (३०।१)

अस्मिन्न् एवं मतिद्वैधे मनुः स्वायम्भुवो ऽब्रवीत् ॥ (३०।२)

कृतकृत्याः पुनर् वर्णा यदि वृत्तं न विद्यते । (३१।१)

संकरस् तत्र नागेन्द्र बलवान् प्रसमीक्षितः ॥ (३१।२)

यत्रेदानीं महासर्प संस्कृतं वृत्तम् इष्यते । (३२।१)

तं ब्राह्मणम् अहं पूर्वम् उक्तवान् भुजगोत्तम ॥ (३२।२)

सर्प उवाच । (३३।१)

श्रुतं विदितवेद्यस्य तव वाक्यं युधिष्ठिर । (३३।२)

भक्षयेयम् अहं कस्माद् भ्रातरं ते वृकोदरम् ॥ (३३।३)