MBh, 12, 208
Select a line for its word-by-word analysis.
दुरन्तेष्विन्द्रियार्थेषु सक्ताः सीदन्ति जन्तवः । (१।२)
duranteṣvindriyārtheṣu saktāḥ sīdanti jantavaḥ |
ये त्वसक्ता महात्मानस्ते यान्ति परमां गतिम् ॥ (१।३)
ye tvasaktā mahātmānaste yānti paramāṃ gatim ||
जन्ममृत्युजरादुःखैर् व्याधिभिर् मनसः क्लमैः । (२।१)
janmamṛtyujarāduḥkhair vyādhibhir manasaḥ klamaiḥ |
दृष्ट्वेमं संततं लोकं घटेन्मोक्षाय बुद्धिमान् ॥ (२।२)
dṛṣṭvemaṃ saṃtataṃ lokaṃ ghaṭenmokṣāya buddhimān ||
वाङ्मनोभ्यां शरीरेण शुचिः स्याद् अनहंकृतः । (३।१)
vāṅmanobhyāṃ śarīreṇa śuciḥ syād anahaṃkṛtaḥ |
प्रशान्तो ज्ञानवान् भिक्षुर् निरपेक्षश्चरेत् सुखम् ॥ (३।२)
praśānto jñānavān bhikṣur nirapekṣaścaret sukham ||
अत्राप्युपेक्षां कुर्वीत ज्ञात्वा कर्मफलं जगत् ॥ (४।२)
atrāpyupekṣāṃ kurvīta jñātvā karmaphalaṃ jagat ||
यत् कृतं प्राक् शुभं कर्म पापं वा तद् उपाश्नुते । (५।१)
yat kṛtaṃ prāk śubhaṃ karma pāpaṃ vā tad upāśnute |
तस्माच्छुभानि कर्माणि कुर्याद् वाग्बुद्धिकर्मभिः ॥ (५।२)
tasmācchubhāni karmāṇi kuryād vāgbuddhikarmabhiḥ ||
क्षमा चैवाप्रमादश्च यस्यैते स सुखी भवेत् ॥ (६।२)
kṣamā caivāpramādaśca yasyaite sa sukhī bhavet ||
दुःखान्निःसरणं वेद स तत्त्वज्ञः सुखी भवेत् ॥ (७।२)
duḥkhānniḥsaraṇaṃ veda sa tattvajñaḥ sukhī bhavet ||
तस्मात् समाहितं बुद्ध्या मनो भूतेषु धारयेत् । (८।१)
tasmāt samāhitaṃ buddhyā mano bhūteṣu dhārayet |
नापध्यायेन्न स्पृहयेन्नाबद्धं चिन्तयेद् असत् ॥ (८।२)
nāpadhyāyenna spṛhayennābaddhaṃ cintayed asat ||
विवक्षता वा सद्वाक्यं धर्मं सूक्ष्मम् अवेक्षता । (९।२)
vivakṣatā vā sadvākyaṃ dharmaṃ sūkṣmam avekṣatā |
सत्यां वाचम् अहिंस्रां च वदेद् अनपवादिनीम् ॥ (९।३)
satyāṃ vācam ahiṃsrāṃ ca vaded anapavādinīm ||
ईदृग् अल्पं च वक्तव्यम् अविक्षिप्तेन चेतसा ॥ (१०।२)
īdṛg alpaṃ ca vaktavyam avikṣiptena cetasā ||
वाक्प्रबुद्धो हि संरागाद् विरागाद् व्याहरेद् यदि । (११।१)
vākprabuddho hi saṃrāgād virāgād vyāhared yadi |
रजोभूतैर् हि करणैः कर्मणा प्रतिपद्यते ॥ (११।३)
rajobhūtair hi karaṇaiḥ karmaṇā pratipadyate ||
स दुःखं प्राप्य लोके ऽस्मिन्नरकायोपपद्यते । (१२।१)
sa duḥkhaṃ prāpya loke 'sminnarakāyopapadyate |
तस्मान्मनोवाक्शरीरैर् आचरेद् धैर्यम् आत्मनः ॥ (१२।२)
tasmānmanovākśarīrair ācared dhairyam ātmanaḥ ||
प्रकीर्णमेषभारो हि यद्वद् धार्येत दस्युभिः । (१३।१)
prakīrṇameṣabhāro hi yadvad dhāryeta dasyubhiḥ |
प्रतिलोमां दिशं बुद्ध्वा संसारम् अबुधास्तथा ॥ (१३।२)
pratilomāṃ diśaṃ buddhvā saṃsāram abudhāstathā ||
तान् एव च यथा दस्यून् क्षिप्त्वा गच्छेच्छिवां दिशम् । (१४।१)
tān eva ca yathā dasyūn kṣiptvā gacchecchivāṃ diśam |
तथा रजस्तमःकर्माण्युत्सृज्य प्राप्नुयात् सुखम् ॥ (१४।२)
tathā rajastamaḥkarmāṇyutsṛjya prāpnuyāt sukham ||
निःसंदिग्धम् अनीहो वै मुक्तः सर्वपरिग्रहैः । (१५।१)
niḥsaṃdigdham anīho vai muktaḥ sarvaparigrahaiḥ |
विविक्तचारी लघ्वाशी तपस्वी नियतेन्द्रियः ॥ (१५।२)
viviktacārī laghvāśī tapasvī niyatendriyaḥ ||
ज्ञानदग्धपरिक्लेशः प्रयोगरतिर् आत्मवान् । (१६।१)
jñānadagdhaparikleśaḥ prayogaratir ātmavān |
धृतिमान् आत्मवान् बुद्धिं निगृह्णीयाद् असंशयम् । (१७।१)
dhṛtimān ātmavān buddhiṃ nigṛhṇīyād asaṃśayam |
मनो बुद्ध्या निगृह्णीयाद् विषयान्मनसात्मनः ॥ (१७।२)
mano buddhyā nigṛhṇīyād viṣayānmanasātmanaḥ ||
निगृहीतेन्द्रियस्यास्य कुर्वाणस्य मनो वशे । (१८।१)
nigṛhītendriyasyāsya kurvāṇasya mano vaśe |
देवतास्ताः प्रकाशन्ते हृष्टा यान्ति तम् ईश्वरम् ॥ (१८।२)
devatāstāḥ prakāśante hṛṣṭā yānti tam īśvaram ||
ताभिः संसक्तमनसो ब्रह्मवत् संप्रकाशते । (१९।१)
tābhiḥ saṃsaktamanaso brahmavat saṃprakāśate |
एतैश्चापगतैः सर्वैर् ब्रह्मभूयाय कल्पते ॥ (१९।२)
etaiścāpagataiḥ sarvair brahmabhūyāya kalpate ||
अथवा न प्रवर्तेत योगतन्त्रैर् उपक्रमेत् । (२०।१)
athavā na pravarteta yogatantrair upakramet |
येन तन्त्रमयं तन्त्रं वृत्तिः स्यात् तत् तद् आचरेत् ॥ (२०।२)
yena tantramayaṃ tantraṃ vṛttiḥ syāt tat tad ācaret ||
आहारं नियतं चैव देशे काले च सात्त्विकम् । (२२।१)
āhāraṃ niyataṃ caiva deśe kāle ca sāttvikam |
तत् परीक्ष्यानुवर्तेत यत् प्रवृत्त्यनुवर्तकम् ॥ (२२।२)
tat parīkṣyānuvarteta yat pravṛttyanuvartakam ||
प्रवृत्तं नोपरुन्धेत शनैर् अग्निम् इवेन्धयेत् । (२३।१)
pravṛttaṃ noparundheta śanair agnim ivendhayet |
ज्ञानेन्धितं ततो ज्ञानम् अर्कवत् संप्रकाशते ॥ (२३।२)
jñānendhitaṃ tato jñānam arkavat saṃprakāśate ||
ज्ञानाधिष्ठानम् अज्ञानं त्रींल् लोकान् अधितिष्ठति । (२४।१)
jñānādhiṣṭhānam ajñānaṃ trīṃl lokān adhitiṣṭhati |
विज्ञानानुगतं ज्ञानम् अज्ञानाद् अपकृष्यते ॥ (२४।२)
vijñānānugataṃ jñānam ajñānād apakṛṣyate ||
पृथक्त्वात् संप्रयोगाच्च नासूयुर् वेद शाश्वतम् । (२५।१)
pṛthaktvāt saṃprayogācca nāsūyur veda śāśvatam |
वयोऽतीतो जरामृत्यू जित्वा ब्रह्म सनातनम् । (२६।१)
vayo'tīto jarāmṛtyū jitvā brahma sanātanam |
अमृतं तद् अवाप्नोति यत् तद् अक्षरम् अव्ययम् ॥ (२६।२)
amṛtaṃ tad avāpnoti yat tad akṣaram avyayam ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.