महाभारतMahābhārata

MBh, 12, 208

1536 of 1995 · 55 verses

Select a line for its word-by-word analysis.

1.1१.१

गुरुर् उवाच । (१।१)

gurur uvāca

1.2१.२

दुरन्तेष्विन्द्रियार्थेषु सक्ताः सीदन्ति जन्तवः । (१।२)

duranteṣvindriyārtheṣu saktāḥ sīdanti jantavaḥ |

1.3१.३

ये त्वसक्ता महात्मानस्ते यान्ति परमां गतिम् ॥ (१।३)

ye tvasaktā mahātmānaste yānti paramāṃ gatim ||

2.1२.१

जन्ममृत्युजरादुःखैर् व्याधिभिर् मनसः क्लमैः । (२।१)

janmamṛtyujarāduḥkhair vyādhibhir manasaḥ klamaiḥ |

2.2२.२

दृष्ट्वेमं संततं लोकं घटेन्मोक्षाय बुद्धिमान् ॥ (२।२)

dṛṣṭvemaṃ saṃtataṃ lokaṃ ghaṭenmokṣāya buddhimān ||

3.1३.१

वाङ्मनोभ्यां शरीरेण शुचिः स्याद् अनहंकृतः । (३।१)

vāṅmanobhyāṃ śarīreṇa śuciḥ syād anahaṃkṛtaḥ |

3.2३.२

प्रशान्तो ज्ञानवान् भिक्षुर् निरपेक्षश्चरेत् सुखम् ॥ (३।२)

praśānto jñānavān bhikṣur nirapekṣaścaret sukham ||

4.1४.१

अथवा मनसः सङ्गं पश्येद् भूतानुकम्पया । (४।१)

athavā manasaḥ saṅgaṃ paśyed bhūtānukampayā |

4.2४.२

अत्राप्युपेक्षां कुर्वीत ज्ञात्वा कर्मफलं जगत् ॥ (४।२)

atrāpyupekṣāṃ kurvīta jñātvā karmaphalaṃ jagat ||

5.1५.१

यत् कृतं प्राक् शुभं कर्म पापं वा तद् उपाश्नुते । (५।१)

yat kṛtaṃ prāk śubhaṃ karma pāpaṃ vā tad upāśnute |

5.2५.२

तस्माच्छुभानि कर्माणि कुर्याद् वाग्बुद्धिकर्मभिः ॥ (५।२)

tasmācchubhāni karmāṇi kuryād vāgbuddhikarmabhiḥ ||

6.1६.१

अहिंसा सत्यवचनं सर्वभूतेषु चार्जवम् । (६।१)

ahiṃsā satyavacanaṃ sarvabhūteṣu cārjavam |

6.2६.२

क्षमा चैवाप्रमादश्च यस्यैते स सुखी भवेत् ॥ (६।२)

kṣamā caivāpramādaśca yasyaite sa sukhī bhavet ||

7.1७.१

यश्चैनं परमं धर्मं सर्वभूतसुखावहम् । (७।१)

yaścainaṃ paramaṃ dharmaṃ sarvabhūtasukhāvaham |

7.2७.२

दुःखान्निःसरणं वेद स तत्त्वज्ञः सुखी भवेत् ॥ (७।२)

duḥkhānniḥsaraṇaṃ veda sa tattvajñaḥ sukhī bhavet ||

8.1८.१

तस्मात् समाहितं बुद्ध्या मनो भूतेषु धारयेत् । (८।१)

tasmāt samāhitaṃ buddhyā mano bhūteṣu dhārayet |

8.2८.२

नापध्यायेन्न स्पृहयेन्नाबद्धं चिन्तयेद् असत् ॥ (८।२)

nāpadhyāyenna spṛhayennābaddhaṃ cintayed asat ||

9.1९.१

अवाग्योगप्रयोगेण मनोज्ञं सम्प्रवर्तते । (९।१)

avāgyogaprayogeṇa manojñaṃ sampravartate |

9.2९.२

विवक्षता वा सद्वाक्यं धर्मं सूक्ष्मम् अवेक्षता । (९।२)

vivakṣatā vā sadvākyaṃ dharmaṃ sūkṣmam avekṣatā |

9.3९.३

सत्यां वाचम् अहिंस्रां च वदेद् अनपवादिनीम् ॥ (९।३)

satyāṃ vācam ahiṃsrāṃ ca vaded anapavādinīm ||

10.1१०.१

कल्कापेताम् अपरुषाम् अनृशंसाम् अपैशुनाम् । (१०।१)

kalkāpetām aparuṣām anṛśaṃsām apaiśunām |

10.2१०.२

ईदृग् अल्पं च वक्तव्यम् अविक्षिप्तेन चेतसा ॥ (१०।२)

īdṛg alpaṃ ca vaktavyam avikṣiptena cetasā ||

11.1११.१

वाक्प्रबुद्धो हि संरागाद् विरागाद् व्याहरेद् यदि । (११।१)

vākprabuddho hi saṃrāgād virāgād vyāhared yadi |

11.2११.२

बुद्ध्या ह्यनिगृहीतेन मनसा कर्म तामसम् । (११।२)

buddhyā hyanigṛhītena manasā karma tāmasam |

11.3११.३

रजोभूतैर् हि करणैः कर्मणा प्रतिपद्यते ॥ (११।३)

rajobhūtair hi karaṇaiḥ karmaṇā pratipadyate ||

12.1१२.१

स दुःखं प्राप्य लोके ऽस्मिन्नरकायोपपद्यते । (१२।१)

sa duḥkhaṃ prāpya loke 'sminnarakāyopapadyate |

12.2१२.२

तस्मान्मनोवाक्शरीरैर् आचरेद् धैर्यम् आत्मनः ॥ (१२।२)

tasmānmanovākśarīrair ācared dhairyam ātmanaḥ ||

13.1१३.१

प्रकीर्णमेषभारो हि यद्वद् धार्येत दस्युभिः । (१३।१)

prakīrṇameṣabhāro hi yadvad dhāryeta dasyubhiḥ |

13.2१३.२

प्रतिलोमां दिशं बुद्ध्वा संसारम् अबुधास्तथा ॥ (१३।२)

pratilomāṃ diśaṃ buddhvā saṃsāram abudhāstathā ||

14.1१४.१

तान् एव च यथा दस्यून् क्षिप्त्वा गच्छेच्छिवां दिशम् । (१४।१)

tān eva ca yathā dasyūn kṣiptvā gacchecchivāṃ diśam |

14.2१४.२

तथा रजस्तमःकर्माण्युत्सृज्य प्राप्नुयात् सुखम् ॥ (१४।२)

tathā rajastamaḥkarmāṇyutsṛjya prāpnuyāt sukham ||

15.1१५.१

निःसंदिग्धम् अनीहो वै मुक्तः सर्वपरिग्रहैः । (१५।१)

niḥsaṃdigdham anīho vai muktaḥ sarvaparigrahaiḥ |

15.2१५.२

विविक्तचारी लघ्वाशी तपस्वी नियतेन्द्रियः ॥ (१५।२)

viviktacārī laghvāśī tapasvī niyatendriyaḥ ||

16.1१६.१

ज्ञानदग्धपरिक्लेशः प्रयोगरतिर् आत्मवान् । (१६।१)

jñānadagdhaparikleśaḥ prayogaratir ātmavān |

16.2१६.२

निष्प्रचारेण मनसा परं तद् अधिगच्छति ॥ (१६।२)

niṣpracāreṇa manasā paraṃ tad adhigacchati ||

17.1१७.१

धृतिमान् आत्मवान् बुद्धिं निगृह्णीयाद् असंशयम् । (१७।१)

dhṛtimān ātmavān buddhiṃ nigṛhṇīyād asaṃśayam |

17.2१७.२

मनो बुद्ध्या निगृह्णीयाद् विषयान्मनसात्मनः ॥ (१७।२)

mano buddhyā nigṛhṇīyād viṣayānmanasātmanaḥ ||

18.1१८.१

निगृहीतेन्द्रियस्यास्य कुर्वाणस्य मनो वशे । (१८।१)

nigṛhītendriyasyāsya kurvāṇasya mano vaśe |

18.2१८.२

देवतास्ताः प्रकाशन्ते हृष्टा यान्ति तम् ईश्वरम् ॥ (१८।२)

devatāstāḥ prakāśante hṛṣṭā yānti tam īśvaram ||

19.1१९.१

ताभिः संसक्तमनसो ब्रह्मवत् संप्रकाशते । (१९।१)

tābhiḥ saṃsaktamanaso brahmavat saṃprakāśate |

19.2१९.२

एतैश्चापगतैः सर्वैर् ब्रह्मभूयाय कल्पते ॥ (१९।२)

etaiścāpagataiḥ sarvair brahmabhūyāya kalpate ||

20.1२०.१

अथवा न प्रवर्तेत योगतन्त्रैर् उपक्रमेत् । (२०।१)

athavā na pravarteta yogatantrair upakramet |

20.2२०.२

येन तन्त्रमयं तन्त्रं वृत्तिः स्यात् तत् तद् आचरेत् ॥ (२०।२)

yena tantramayaṃ tantraṃ vṛttiḥ syāt tat tad ācaret ||

21.1२१.१

कणपिण्याककुल्माषशाकयावकसक्तवः । (२१।१)

kaṇapiṇyākakulmāṣaśākayāvakasaktavaḥ |

21.2२१.२

तथा मूलफलं भैक्षं पर्यायेणोपयोजयेत् ॥ (२१।२)

tathā mūlaphalaṃ bhaikṣaṃ paryāyeṇopayojayet ||

22.1२२.१

आहारं नियतं चैव देशे काले च सात्त्विकम् । (२२।१)

āhāraṃ niyataṃ caiva deśe kāle ca sāttvikam |

22.2२२.२

तत् परीक्ष्यानुवर्तेत यत् प्रवृत्त्यनुवर्तकम् ॥ (२२।२)

tat parīkṣyānuvarteta yat pravṛttyanuvartakam ||

23.1२३.१

प्रवृत्तं नोपरुन्धेत शनैर् अग्निम् इवेन्धयेत् । (२३।१)

pravṛttaṃ noparundheta śanair agnim ivendhayet |

23.2२३.२

ज्ञानेन्धितं ततो ज्ञानम् अर्कवत् संप्रकाशते ॥ (२३।२)

jñānendhitaṃ tato jñānam arkavat saṃprakāśate ||

24.1२४.१

ज्ञानाधिष्ठानम् अज्ञानं त्रींल् लोकान् अधितिष्ठति । (२४।१)

jñānādhiṣṭhānam ajñānaṃ trīṃl lokān adhitiṣṭhati |

24.2२४.२

विज्ञानानुगतं ज्ञानम् अज्ञानाद् अपकृष्यते ॥ (२४।२)

vijñānānugataṃ jñānam ajñānād apakṛṣyate ||

25.1२५.१

पृथक्त्वात् संप्रयोगाच्च नासूयुर् वेद शाश्वतम् । (२५।१)

pṛthaktvāt saṃprayogācca nāsūyur veda śāśvatam |

25.2२५.२

स तयोर् अपवर्गज्ञो वीतरागो विमुच्यते ॥ (२५।२)

sa tayor apavargajño vītarāgo vimucyate ||

26.1२६.१

वयोऽतीतो जरामृत्यू जित्वा ब्रह्म सनातनम् । (२६।१)

vayo'tīto jarāmṛtyū jitvā brahma sanātanam |

26.2२६.२

अमृतं तद् अवाप्नोति यत् तद् अक्षरम् अव्ययम् ॥ (२६।२)

amṛtaṃ tad avāpnoti yat tad akṣaram avyayam ||

Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.

MBh, 12, 208

Word analysis

Select a line of the text

Each word appears with its dictionary form and grammar. Select a word to read its meanings in the DCS, Apte and Monier-Williams dictionaries.

j k next and previous line · ← → chapters

Analysis: Digital Corpus of Sanskrit