युधिष्ठिर उवाच । (१।१)

आद्यन्तं सर्वभूतानां श्रोतुम् इच्छामि कौरव । (१।२)

ध्यानं कर्म च कालं च तथैवायुर् युगे युगे ॥ (१।३)

लोकतत्त्वं च कार्त्स्न्येन भूतानाम् आगतिं गतिम् । (२।१)

सर्गश्च निधनं चैव कुत एतत् प्रवर्तते ॥ (२।२)

यदि ते ऽनुग्रहे बुद्धिर् अस्मास्विह सतां वर । (३।१)

एतद् भवन्तं पृच्छामि तद् भवान् प्रब्रवीतु मे ॥ (३।२)

पूर्वं हि कथितं श्रुत्वा भृगुभाषितम् उत्तमम् । (४।१)

भरद्वाजस्य विप्रर्षेस्ततो मे बुद्धिर् उत्तमा ॥ (४।२)

जाता परमधर्मिष्ठा दिव्यसंस्थानसंस्थिता । (५।१)

ततो भूयस्तु पृच्छामि तद् भवान् वक्तुम् अर्हति ॥ (५।२)

भीष्म उवाच । (६।१)

अत्र ते वर्तयिष्ये ऽहम् इतिहासं पुरातनम् । (६।२)

जगौ यद् भगवान् व्यासः पुत्राय परिपृच्छते ॥ (६।३)

अधीत्य वेदान् अखिलान् साङ्गोपनिषदस्तथा । (७।१)

अन्विच्छन्नैष्ठिकं कर्म धर्मनैपुणदर्शनात् ॥ (७।२)

कृष्णद्वैपायनं व्यासं पुत्रो वैयासकिः शुकः । (८।१)

पप्रच्छ संदेहम् इमं छिन्नधर्मार्थसंशयम् ॥ (८।२)

भूतग्रामस्य कर्तारं कालज्ञाने च निश्चयम् । (९।१)

ब्राह्मणस्य च यत् कृत्यं तद् भवान् वक्तुम् अर्हति ॥ (९।२)

तस्मै प्रोवाच तत् सर्वं पिता पुत्राय पृच्छते । (१०।१)

अतीतानागते विद्वान् सर्वज्ञः सर्वधर्मवित् ॥ (१०।२)

अनाद्यन्तम् अजं दिव्यम् अजरं ध्रुवम् अव्ययम् । (११।१)

अप्रतर्क्यम् अविज्ञेयं ब्रह्माग्रे समवर्तत ॥ (११।२)

काष्ठा निमेषा दश पञ्च चैव त्रिंशत् तु काष्ठा गणयेत् कलां ताम् । (१२।१)

त्रिंशत् कलाश्चापि भवेन्मुहूर्तो भागः कलाया दशमश्च यः स्यात् ॥ (१२।२)

त्रिंशन्मुहूर्तश्च भवेद् अहश्च रात्रिश्च संख्या मुनिभिः प्रणीता । (१३।१)

मासः स्मृतो रात्र्यहनी च त्रिंशत् संवत्सरो द्वादशमास उक्तः । (१३।२)

संवत्सरं द्वे अयने वदन्ति संख्याविदो दक्षिणम् उत्तरं च ॥ (१३।३)

अहोरात्रे विभजते सूर्यो मानुषलौकिके । (१४।१)

रात्रिः स्वप्नाय भूतानां चेष्टायै कर्मणाम् अहः ॥ (१४।२)

पित्र्ये रात्र्यहनी मासः प्रविभागस्तयोः पुनः । (१५।१)

कृष्णो ऽहः कर्मचेष्टायां शुक्लः स्वप्नाय शर्वरी ॥ (१५।२)

दैवे रात्र्यहनी वर्षं प्रविभागस्तयोः पुनः । (१६।१)

अहस्तत्रोदगयनं रात्रिः स्याद् दक्षिणायनम् ॥ (१६।२)

ये ते रात्र्यहनी पूर्वे कीर्तिते दैवलौकिके । (१७।१)

तयोः संख्याय वर्षाग्रं ब्राह्मे वक्ष्याम्यहःक्षपे ॥ (१७।२)

तेषां संवत्सराग्राणि प्रवक्ष्याम्यनुपूर्वशः । (१८।१)

कृते त्रेतायुगे चैव द्वापरे च कलौ तथा ॥ (१८।२)

चत्वार्याहुः सहस्राणि वर्षाणां तत् कृतं युगम् । (१९।१)

तस्य तावच्छती संध्या संध्यांशश्च तथाविधः ॥ (१९।२)

इतरेषु ससंध्येषु ससंध्यांशेषु च त्रिषु । (२०।१)

एकापायेन संयान्ति सहस्राणि शतानि च ॥ (२०।२)

एतानि शाश्वतांल् लोकान् धारयन्ति सनातनान् । (२१।१)

एतद् ब्रह्मविदां तात विदितं ब्रह्म शाश्वतम् ॥ (२१।२)

चतुष्पात् सकलो धर्मः सत्यं चैव कृते युगे । (२२।१)

नाधर्मेणागमः कश्चित् परस्तस्य प्रवर्तते ॥ (२२।२)

इतरेष्वागमाद् धर्मः पादशस्त्ववरोप्यते । (२३।१)

चौरिकानृतमायाभिर् अधर्मश्चोपचीयते ॥ (२३।२)

अरोगाः सर्वसिद्धार्थाश्चतुर्वर्षशतायुषः । (२४।१)

कृते त्रेतादिष्वेतेषां पादशो ह्रसते वयः ॥ (२४।२)

वेदवादाश्चानुयुगं ह्रसन्तीति च नः श्रुतम् । (२५।१)

आयूंषि चाशिषश्चैव वेदस्यैव च यत् फलम् ॥ (२५।२)

अन्ये कृतयुगे धर्मास्त्रेतायां द्वापरे ऽपरे । (२६।१)

अन्ये कलियुगे धर्मा यथाशक्तिकृता इव ॥ (२६।२)

तपः परं कृतयुगे त्रेतायां ज्ञानम् उत्तमम् । (२७।१)

द्वापरे यज्ञम् एवाहुर् दानम् एव कलौ युगे ॥ (२७।२)

एतां द्वादशसाहस्रीं युगाख्यां कवयो विदुः । (२८।१)

सहस्रं परिवृत्तं तद् ब्राह्मं दिवसम् उच्यते ॥ (२८।२)

रात्रिस् तावत्तिथी ब्राह्मी तदादौ विश्वम् ईश्वरः । (२९।१)

प्रलये ऽध्यात्मम् आविश्य सुप्त्वा सो ऽन्ते विबुध्यते ॥ (२९।२)

सहस्रयुगपर्यन्तम् अहर् यद् ब्रह्मणो विदुः । (३०।१)

रात्रिं युगसहस्रान्तां ते ऽहोरात्रविदो जनाः ॥ (३०।२)

प्रतिबुद्धो विकुरुते ब्रह्माक्षय्यं क्षपाक्षये । (३१।१)

सृजते च महद् भूतं तस्माद् व्यक्तात्मकं मनः ॥ (३१।२)

ब्रह्म तेजोमयं शुक्रं यस्य सर्वम् इदं जगत् । (३२।१)

एकस्य भूतं भूतस्य द्वयं स्थावरजङ्गमम् ॥ (३२।२)

अहर्मुखे विबुद्धः सन् सृजते विद्यया जगत् । (३३।१)

अग्र एव महाभूतम् आशु व्यक्तात्मकं मनः ॥ (३३।२)

अभिभूयेह चार्चिष्मद् व्यसृजत् सप्त मानसान् । (३४।१)

दूरगं बहुधागामि प्रार्थनासंशयात्मकम् ॥ (३४।२)

मनः सृष्टिं विकुरुते चोद्यमानं सिसृक्षया । (३५।१)

आकाशं जायते तस्मात् तस्य शब्दो गुणो मतः ॥ (३५।२)

आकाशात् तु विकुर्वाणात् सर्वगन्धवहः शुचिः । (३६।१)

बलवाञ् जायते वायुस्तस्य स्पर्शो गुणो मतः ॥ (३६।२)

वायोर् अपि विकुर्वाणाज्ज्योतिर् भूतं तमोनुदम् । (३७।१)

रोचिष्णु जायते तत्र तद् रूपगुणम् उच्यते ॥ (३७।२)

ज्योतिषो ऽपि विकुर्वाणाद् भवन्त्यापो रसात्मिकाः । (३८।१)

अद्भ्यो गन्धगुणा भूमिः पूर्वैषा सृष्टिर् उच्यते ॥ (३८।२)

गुणाः पूर्वस्य पूर्वस्य प्राप्नुवन्त्युत्तरोत्तरम् । (३९।१)

तेषां यावत्तिथं यद् यत् तत् तत् तावद्गुणं स्मृतम् ॥ (३९।२)

उपलभ्याप्सु चेद् गन्धं केचिद् ब्रूयुर् अनैपुणात् । (४०।१)

पृथिव्याम् एव तं विद्याद् आपो वायुं च संश्रितम् ॥ (४०।२)

एते तु सप्त पुरुषा नानावीर्याः पृथक् पृथक् । (४१।१)

नाशक्नुवन् प्रजाः स्रष्टुम् असमागम्य सर्वतः ॥ (४१।२)

ते समेत्य महात्मानम् अन्योन्यम् अभिसंश्रिताः । (४२।१)

शरीराश्रयणं प्राप्तास्ततः पुरुष उच्यते ॥ (४२।२)

श्रयणाच्छरीरं भवति मूर्तिमत् षोडशात्मकम् । (४३।१)

तद् आविशन्ति भूतानि महान्ति सह कर्मणा ॥ (४३।२)

सर्वभूतानि चादाय तपसश्चरणाय च । (४४।१)

आदिकर्ता महाभूतं तम् एवाहुः प्रजापतिम् ॥ (४४।२)

स वै सृजति भूतानि स एव पुरुषः परः । (४५।१)

अजो जनयते ब्रह्मा देवर्षिपितृमानवान् ॥ (४५।२)

लोकान्नदीः समुद्रांश्च दिशः शैलान् वनस्पतीन् । (४६।१)

नरकिंनररक्षांसि वयःपशुमृगोरगान् । (४६।२)

अव्ययं च व्ययं चैव द्वयं स्थावरजङ्गमम् ॥ (४६।३)

तेषां ये यानि कर्माणि प्राक् सृष्ट्यां प्रतिपेदिरे । (४७।१)

तान्येव प्रतिपद्यन्ते सृज्यमानाः पुनः पुनः ॥ (४७।२)

हिंस्राहिंस्रे मृदुक्रूरे धर्माधर्मे ऋतानृते । (४८।१)

अतो यन्मन्यते धाता तस्मात् तत् तस्य रोचते ॥ (४८।२)

महाभूतेषु नानात्वम् इन्द्रियार्थेषु मूर्तिषु । (४९।१)

विनियोगं च भूतानां धातैव विदधात्युत ॥ (४९।२)

केचित् पुरुषकारं तु प्राहुः कर्मविदो जनाः । (५०।१)

दैवम् इत्यपरे विप्राः स्वभावं भूतचिन्तकाः ॥ (५०।२)

पौरुषं कर्म दैवं च फलवृत्तिस्वभावतः । (५१।१)

त्रय एते ऽपृथग्भूता नविवेकं तु केचन ॥ (५१।२)

एवम् एतच्च नैवं च यद् भूतं सृजते जगत् । (५२।१)

कर्मस्था विषमं ब्रूयुः सत्त्वस्थाः समदर्शिनः ॥ (५२।२)

तपो निःश्रेयसं जन्तोस्तस्य मूलं दमः शमः । (५३।१)

तेन सर्वान् अवाप्नोति यान् कामान्मनसेच्छति ॥ (५३।२)

तपसा तद् अवाप्नोति यद् भूतं सृजते जगत् । (५४।१)

स तद्भूतश्च सर्वेषां भूतानां भवति प्रभुः ॥ (५४।२)

ऋषयस्तपसा वेदान् अध्यैषन्त दिवानिशम् । (५५।१)

अनादिनिधना नित्या वाग् उत्सृष्टा स्वयंभुवा ॥ (५५।२)

ऋषीणां नामधेयानि याश्च वेदेषु सृष्टयः । (५६।१)

शर्वर्यन्तेषु जातानां तान्येवैभ्यो ददाति सः ॥ (५६।२)

नामभेदस्तपःकर्मयज्ञाख्या लोकसिद्धयः । (५७।१)

आत्मसिद्धिस्तु वेदेषु प्रोच्यते दशभिः क्रमैः ॥ (५७।२)

यद् उक्तं वेदवादेषु गहनं वेददृष्टिभिः । (५८।१)

तदन्तेषु यथायुक्तं क्रमयोगेन लक्ष्यते ॥ (५८।२)

कर्मजो ऽयं पृथग्भावो द्वंद्वयुक्तो वियोगिनः । (५९।१)

आत्मसिद्धिस्तु विज्ञाता जहाति प्रायशो बलम् ॥ (५९।२)

द्वे ब्रह्मणी वेदितव्ये शब्दब्रह्म परं च यत् । (६०।१)

शब्दब्रह्मणि निष्णातः परं ब्रह्माधिगच्छति ॥ (६०।२)

आरम्भयज्ञाः क्षत्रस्य हविर्यज्ञा विशस्तथा । (६१।१)

परिचारयज्ञाः शूद्रास्तु तपोयज्ञा द्विजातयः ॥ (६१।२)

त्रेतायुगे विधिस्त्वेषां यज्ञानां न कृते युगे । (६२।१)

द्वापरे विप्लवं यान्ति यज्ञाः कलियुगे तथा ॥ (६२।२)

अपृथग्धर्मिणो मर्त्या ऋक्सामानि यजूंषि च । (६३।१)

काम्यां पुष्टिं पृथग् दृष्ट्वा तपोभिस्तप एव च ॥ (६३।२)

त्रेतायां तु समस्तास्ते प्रादुरासन्महाबलाः । (६४।१)

संयन्तारः स्थावराणां जङ्गमानां च सर्वशः ॥ (६४।२)

त्रेतायां संहता ह्येते यज्ञा वर्णास्तथैव च । (६५।१)

संरोधाद् आयुषस्त्वेते व्यस्यन्ते द्वापरे युगे ॥ (६५।२)

दृश्यन्ते नापि दृश्यन्ते वेदाः कलियुगे ऽखिलाः । (६६।१)

उत्सीदन्ते सयज्ञाश्च केवला धर्मसेतवः ॥ (६६।२)

कृते युगे यस्तु धर्मो ब्राह्मणेषु प्रदृश्यते । (६७।१)

आत्मवत्सु तपोवत्सु श्रुतवत्सु प्रतिष्ठितः ॥ (६७।२)

अधर्मव्रतसंयोगं यथाधर्मं युगे युगे । (६८।१)

विक्रियन्ते स्वधर्मस्था वेदवादा यथायुगम् ॥ (६८।२)

यथा विश्वानि भूतानि वृष्ट्या भूयांसि प्रावृषि । (६९।१)

सृज्यन्ते जङ्गमस्थानि तथा धर्मा युगे युगे ॥ (६९।२)

यथर्तुष्वृतुलिङ्गानि नानारूपाणि पर्यये । (७०।१)

दृश्यन्ते तानि तान्येव तथा ब्रह्माहरात्रिषु ॥ (७०।२)

विहितं कालनानात्वम् अनादिनिधनं तथा । (७१।१)

कीर्तितं यत् पुरस्तात् ते तत् सूते चात्ति च प्रजाः ॥ (७१।२)

दधाति प्रभवे स्थानं भूतानां संयमो यमः । (७२।१)

स्वभावेनैव वर्तन्ते द्वंद्वयुक्तानि भूरिशः ॥ (७२।२)

सर्गः कालः क्रिया वेदाः कर्ता कार्यं क्रिया फलम् । (७३।१)

प्रोक्तं ते पुत्र सर्वं वै यन्मां त्वं परिपृच्छसि ॥ (७३।२)

प्रत्याहारं तु वक्ष्यामि शर्वर्यादौ गते ऽहनि । (७४।१)

यथेदं कुरुते ऽध्यात्मं सुसूक्ष्मं विश्वम् ईश्वरः ॥ (७४।२)

दिवि सूर्यास्तथा सप्त दहन्ति शिखिनो ऽर्चिषा । (७५।१)

सर्वम् एतत् तदार्चिर्भिः पूर्णं जाज्वल्यते जगत् ॥ (७५।२)