देवा ऊचुः । (१।१)

असुरस्तारको नाम त्वया दत्तवरः प्रभो । (१।२)

सुरान् ऋषींश्च क्लिश्नाति वधस्तस्य विधीयताम् ॥ (१।३)

तस्माद् भयं समुत्पन्नम् अस्माकं वै पितामह । (२।१)

परित्रायस्व नो देव न ह्यन्या गतिर् अस्ति नः ॥ (२।२)

ब्रह्मोवाच । (३।१)

समो ऽहं सर्वभूतानाम् अधर्मं नेह रोचये । (३।२)

हन्यतां तारकः क्षिप्रं सुरर्षिगणबाधकः ॥ (३।३)

वेदा धर्माश्च नोत्सादं गच्छेयुः सुरसत्तमाः । (४।१)

विहितं पूर्वम् एवात्र मया वै व्येतु वो ज्वरः ॥ (४।२)

देवा ऊचुः । (५।१)

वरदानाद् भगवतो दैतेयो बलगर्वितः । (५।२)

देवैर् न शक्यते हन्तुं स कथं प्रशमं व्रजेत् ॥ (५।३)

स हि नैव स्म देवानां नासुराणां न रक्षसाम् । (६।१)

वध्यः स्याम् इति जग्राह वरं त्वत्तः पितामह ॥ (६।२)

देवाश्च शप्ता रुद्राण्या प्रजोच्छेदे पुरा कृते । (७।१)

न भविष्यति वो ऽपत्यम् इति सर्वजगत्पते ॥ (७।२)

ब्रह्मोवाच । (८।१)

हुताशनो न तत्रासीच्छापकाले सुरोत्तमाः । (८।२)

स उत्पादयितापत्यं वधार्थं त्रिदशद्विषाम् ॥ (८।३)

तद् वै सर्वान् अतिक्रम्य देवदानवराक्षसान् । (९।१)

मानुषान् अथ गन्धर्वान्नागान् अथ च पक्षिणः ॥ (९।२)

अस्त्रेणामोघपातेन शक्त्या तं घातयिष्यति । (१०।१)

यतो वो भयम् उत्पन्नं ये चान्ये सुरशत्रवः ॥ (१०।२)

सनातनो हि संकल्पः काम इत्यभिधीयते । (११।१)

रुद्रस्य तेजः प्रस्कन्नम् अग्नौ निपतितं च तत् ॥ (११।२)

तत् तेजोऽग्निर् महद् भूतं द्वितीयम् इव पावकम् । (१२।१)

वधार्थं देवशत्रूणां गङ्गायां जनयिष्यति ॥ (१२।२)

स तु नावाप तं शापं नष्टः स हुतभुक् तदा । (१३।१)

तस्माद् वो भयहृद् देवाः समुत्पत्स्यति पावकिः ॥ (१३।२)

अन्विष्यतां वै ज्वलनस्तथा चाद्य नियुज्यताम् । (१४।१)

तारकस्य वधोपायः कथितो वै मयानघाः ॥ (१४।२)

न हि तेजस्विनां शापास्तेजःसु प्रभवन्ति वै । (१५।१)

बलान्यतिबलं प्राप्य नबलानि भवन्ति वै ॥ (१५।२)

हन्याद् अवध्यान् वरदान् अपि चैव तपस्विनः । (१६।१)

संकल्पाभिरुचिः कामः सनातनतमो ऽनलः ॥ (१६।२)

जगत्पतिर् अनिर्देश्यः सर्वगः सर्वभावनः । (१७।१)

हृच्छयः सर्वभूतानां ज्येष्ठो रुद्राद् अपि प्रभुः ॥ (१७।२)

अन्विष्यतां स तु क्षिप्रं तेजोराशिर् हुताशनः । (१८।१)

स वो मनोगतं कामं देवः संपादयिष्यति ॥ (१८।२)

एतद् वाक्यम् उपश्रुत्य ततो देवा महात्मनः । (१९।१)

जग्मुः संसिद्धसंकल्पाः पर्येषन्तो विभावसुम् ॥ (१९।२)

ततस्त्रैलोक्यम् ऋषयो व्यचिन्वन्त सुरैः सह । (२०।१)

काङ्क्षन्तो दर्शनं वह्नेः सर्वे तद्गतमानसाः ॥ (२०।२)

परेण तपसा युक्ताः श्रीमन्तो लोकविश्रुताः । (२१।१)

लोकान् अन्वचरन् सिद्धाः सर्व एव भृगूद्वह । (२१।२)

नष्टम् आत्मनि संलीनं नाधिजग्मुर् हुताशनम् ॥ (२१।३)

ततः संजातसंत्रासान् अग्नेर् दर्शनलालसान् । (२२।१)

जलेचरः क्लान्तमनास्तेजसाग्नेः प्रदीपितः । (२२।२)

उवाच देवान्मण्डूको रसातलतलोत्थितः ॥ (२२।३)

रसातलतले देवा वसत्यग्निर् इति प्रभो । (२३।१)

संतापाद् इह सम्प्राप्तः पावकप्रभवाद् अहम् ॥ (२३।२)

स संसुप्तो जले देवा भगवान् हव्यवाहनः । (२४।१)

अपः संसृज्य तेजोभिस्तेन संतापिता वयम् ॥ (२४।२)

तस्य दर्शनम् इष्टं वो यदि देवा विभावसोः । (२५।१)

तत्रैनम् अभिगच्छध्वं कार्यं वो यदि वह्निना ॥ (२५।२)

गम्यतां साधयिष्यामो वयं ह्यग्निभयात् सुराः । (२६।१)

एतावद् उक्त्वा मण्डूकस्त्वरितो जलम् आविशत् ॥ (२६।२)

हुताशनस्तु बुबुधे मण्डूकस्याथ पैशुनम् । (२७।१)

शशाप स तम् आसाद्य न रसान् वेत्स्यसीति वै ॥ (२७।२)

तं स संयुज्य शापेन मण्डूकं पावको ययौ । (२८।१)

अन्यत्र वासाय विभुर् न च देवान् अदर्शयत् ॥ (२८।२)

देवास्त्वनुग्रहं चक्रुर् मण्डूकानां भृगूद्वह । (२९।१)

यत् तच्छृणु महाबाहो गदतो मम सर्वशः ॥ (२९।२)

देवा ऊचुः । (३०।१)

अग्निशापाद् अजिह्वापि रसज्ञानबहिष्कृताः । (३०।२)

सरस्वतीं बहुविधां यूयम् उच्चारयिष्यथ ॥ (३०।३)

बिलवासगतांश्चैव निरादानान् अचेतसः । (३१।१)

गतासून् अपि वः शुष्कान् भूमिः संधारयिष्यति । (३१।२)

तमोगतायाम् अपि च निशायां विचरिष्यथ ॥ (३१।३)

इत्युक्त्वा तांस्ततो देवाः पुनर् एव महीम् इमाम् । (३२।१)

परीयुर् ज्वलनस्यार्थे न चाविन्दन् हुताशनम् ॥ (३२।२)

अथ तान् द्विरदः कश्चित् सुरेन्द्रद्विरदोपमः । (३३।१)

अश्वत्थस्थो ऽग्निर् इत्येवं प्राह देवान् भृगूद्वह ॥ (३३।२)

शशाप ज्वलनः सर्वान् द्विरदान् क्रोधमूर्छितः । (३४।१)

प्रतीपा भवतां जिह्वा भवित्रीति भृगूद्वह ॥ (३४।२)

इत्युक्त्वा निःसृतो ऽश्वत्थाद् अग्निर् वारणसूचितः । (३५।१)

प्रविवेश शमीगर्भम् अथ वह्निः सुषुप्सया ॥ (३५।२)

अनुग्रहं तु नागानां यं चक्रुः शृणु तं प्रभो । (३६।१)

देवा भृगुकुलश्रेष्ठ प्रीताः सत्यपराक्रमाः ॥ (३६।२)

देवा ऊचुः । (३७।१)

प्रतीपया जिह्वयापि सर्वाहारान् करिष्यथ । (३७।२)

वाचं चोच्चारयिष्यध्वम् उच्चैर् अव्यञ्जिताक्षरम् । (३७।३)

इत्युक्त्वा पुनर् एवाग्निम् अनुसस्रुर् दिवौकसः ॥ (३७।४)

अश्वत्थान्निःसृतश्चाग्निः शमीगर्भगतस्तदा । (३८।१)

शुकेन ख्यापितो विप्र तं देवाः समुपाद्रवन् ॥ (३८।२)

शशाप शुकम् अग्निस्तु वाग्विहीनो भविष्यसि । (३९।१)

जिह्वां चावर्तयामास तस्यापि हुतभुक् तदा ॥ (३९।२)

दृष्ट्वा तु ज्वलनं देवाः शुकम् ऊचुर् दयान्विताः । (४०।१)

भविता न त्वम् अत्यन्तं शकुने नष्टवाग् इति ॥ (४०।२)

आवृत्तजिह्वस्य सतो वाक्यं कान्तं भविष्यति । (४१।१)

बालस्येव प्रवृद्धस्य कलम् अव्यक्तम् अद्भुतम् ॥ (४१।२)

इत्युक्त्वा तं शमीगर्भे वह्निम् आलक्ष्य देवताः । (४२।१)

तद् एवायतनं चक्रुः पुण्यं सर्वक्रियास्वपि ॥ (४२।२)

ततःप्रभृति चाप्यग्निः शमीगर्भेषु दृश्यते । (४३।१)

उत्पादने तथोपायम् अनुजग्मुश्च मानवाः ॥ (४३।२)

आपो रसातले यास्तु संसृष्टाश्चित्रभानुना । (४४।१)

ताः पर्वतप्रस्रवणैर् ऊष्मां मुञ्चन्ति भार्गव । (४४।२)

पावकेनाधिशयता संतप्तास्तस्य तेजसा ॥ (४४।३)

ततो ऽग्निर् देवता दृष्ट्वा बभूव व्यथितस्तदा । (४५।१)

किम् आगमनम् इत्येवं तान् अपृच्छत पावकः ॥ (४५।२)

तम् ऊचुर् विबुधाः सर्वे ते चैव परमर्षयः । (४६।१)

त्वां नियोक्ष्यामहे कार्ये तद् भवान् कर्तुम् अर्हति । (४६।२)

कृते च तस्मिन् भविता तवापि सुमहान् गुणः ॥ (४६।३)

अग्निर् उवाच । (४७।१)

ब्रूत यद् भवतां कार्यं सर्वं कर्तास्मि तत् सुराः । (४७।२)

भवतां हि नियोज्यो ऽहं मा वो ऽत्रास्तु विचारणा ॥ (४७।३)

देवा ऊचुः । (४८।१)

असुरस्तारको नाम ब्रह्मणो वरदर्पितः । (४८।२)

अस्मान् प्रबाधते वीर्याद् वधस्तस्य विधीयताम् ॥ (४८।३)

इमान् देवगणांस्तात प्रजापतिगणांस्तथा । (४९।१)

ऋषींश्चापि महाभागान् परित्रायस्व पावक ॥ (४९।२)

अपत्यं तेजसा युक्तं प्रवीरं जनय प्रभो । (५०।१)

यद् भयं नो ऽसुरात् तस्मान्नाशयेद्धव्यवाहन ॥ (५०।२)

शप्तानां नो महादेव्या नान्यद् अस्ति परायणम् । (५१।१)

अन्यत्र भवतो वीर्यं तस्मात् त्रायस्व नस्ततः ॥ (५१।२)

इत्युक्तः स तथेत्युक्त्वा भगवान् हव्यकव्यभुक् । (५२।१)

जगामाथ दुराधर्षो गङ्गां भागीरथीं प्रति ॥ (५२।२)

तया चाप्यभवन्मिश्रो गर्भश्चास्याभवत् तदा । (५३।१)

ववृधे स तदा गर्भः कक्षे कृष्णगतिर् यथा ॥ (५३।२)

तेजसा तस्य गर्भस्य गङ्गा विह्वलचेतना । (५४।१)

संतापम् अगमत् तीव्रं सा सोढुं न शशाक ह ॥ (५४।२)

आहिते ज्वलनेनाथ गर्भे तेजःसमन्विते । (५५।१)

गङ्गायाम् असुरः कश्चिद् भैरवं नादम् उत्सृजत् ॥ (५५।२)

अबुद्धापतितेनाथ नादेन विपुलेन सा । (५६।१)

वित्रस्तोद्भ्रान्तनयना गङ्गा विप्लुतलोचना । (५६।२)

विसंज्ञा नाशकद् गर्भं संधारयितुम् आत्मना ॥ (५६।३)

सा तु तेजःपरीताङ्गी कम्पमाना च जाह्नवी । (५७।१)

उवाच वचनं विप्र तदा गर्भबलोद्धता । (५७।२)

न ते शक्तास्मि भगवंस्तेजसो ऽस्य विधारणे ॥ (५७।३)

विमूढास्मि कृतानेन तथास्वास्थ्यं कृतं परम् । (५८।१)

विह्वला चास्मि भगवंस्तेजो नष्टं च मे ऽनघ ॥ (५८।२)

धारणे नास्य शक्ताहं गर्भस्य तपतां वर । (५९।१)

उत्स्रक्ष्ये ऽहम् इमं दुःखान्न तु कामात् कथंचन ॥ (५९।२)

न चेतसो ऽस्ति संस्पर्शो मम देव विभावसो । (६०।१)

आपदर्थे हि संबन्धः सुसूक्ष्मो ऽपि महाद्युते ॥ (६०।२)

यद् अत्र गुणसम्पन्नम् इतरं वा हुताशन । (६१।१)

त्वय्येव तद् अहं मन्ये धर्माधर्मौ च केवलौ ॥ (६१।२)

ताम् उवाच ततो वह्निर् धार्यतां धार्यताम् अयम् । (६२।१)

गर्भो मत्तेजसा युक्तो महागुणफलोदयः ॥ (६२।२)

शक्ता ह्यसि महीं कृत्स्नां वोढुं धारयितुं तथा । (६३।१)

न हि ते किंचिद् अप्राप्यं मद्रेतोधारणाद् ऋते ॥ (६३।२)

सा वह्निना वार्यमाणा देवैश्चापि सरिद्वरा । (६४।१)

समुत्ससर्ज तं गर्भं मेरौ गिरिवरे तदा ॥ (६४।२)

समर्था धारणे चापि रुद्रतेजःप्रधर्षिता । (६५।१)

नाशकत् तं तदा गर्भं संधारयितुम् ओजसा ॥ (६५।२)

सा समुत्सृज्य तं दुःखाद् दीप्तवैश्वानरप्रभम् । (६६।१)

दर्शयामास चाग्निस्तां तदा गङ्गां भृगूद्वह । (६६।२)

पप्रच्छ सरितां श्रेष्ठां कच्चिद् गर्भः सुखोदयः ॥ (६६।३)

कीदृग्वर्णो ऽपि वा देवि कीदृग्रूपश्च दृश्यते । (६७।१)

तेजसा केन वा युक्तः सर्वम् एतद् ब्रवीहि मे ॥ (६७।२)

गङ्गोवाच । (६८।१)

जातरूपः स गर्भो वै तेजसा त्वम् इवानल । (६८।२)

सुवर्णो विमलो दीप्तः पर्वतं चावभासयत् ॥ (६८।३)

पद्मोत्पलविमिश्राणां ह्रदानाम् इव शीतलः । (६९।१)

गन्धो ऽस्य स कदम्बानां तुल्यो वै तपतां वर ॥ (६९।२)

तेजसा तस्य गर्भस्य भास्करस्येव रश्मिभिः । (७०।१)

यद् द्रव्यं परिसंसृष्टं पृथिव्यां पर्वतेषु वा । (७०।२)

तत् सर्वं काञ्चनीभूतं समन्तात् प्रत्यदृश्यत ॥ (७०।३)

पर्यधावत शैलांश्च नदीः प्रस्रवणानि च । (७१।१)

व्यदीपयत् तेजसा च त्रैलोक्यं सचराचरम् ॥ (७१।२)

एवंरूपः स भगवान् पुत्रस्ते हव्यवाहन । (७२।१)

सूर्यवैश्वानरसमः कान्त्या सोम इवापरः । (७२।२)

एवम् उक्त्वा तु सा देवी तत्रैवान्तरधीयत ॥ (७२।३)

पावकश्चापि तेजस्वी कृत्वा कार्यं दिवौकसाम् । (७३।१)

जगामेष्टं ततो देशं तदा भार्गवनन्दन ॥ (७३।२)

एतैः कर्मगुणैर् लोके नामाग्नेः परिगीयते । (७४।१)

हिरण्यरेता इति वै ऋषिभिर् विबुधैस्तथा । (७४।२)

पृथिवी च तदा देवी ख्याता वसुमतीति वै ॥ (७४।३)

स तु गर्भो महातेजा गाङ्गेयः पावकोद्भवः । (७५।१)

दिव्यं शरवणं प्राप्य ववृधे ऽद्भुतदर्शनः ॥ (७५।२)

ददृशुः कृत्तिकास्तं तु बालार्कसदृशद्युतिम् । (७६।१)

जातस्नेहाश्च तं बालं पुपुषुः स्तन्यविस्रवैः ॥ (७६।२)

ततः स कार्त्तिकेयत्वम् अवाप परमद्युतिः । (७७।१)

स्कन्नत्वात् स्कन्दतां चापि गुहावासाद् गुहो ऽभवत् ॥ (७७।२)

एवं सुवर्णम् उत्पन्नम् अपत्यं जातवेदसः । (७८।१)

तत्र जाम्बूनदं श्रेष्ठं देवानाम् अपि भूषणम् ॥ (७८।२)

ततःप्रभृति चाप्येतज्जातरूपम् उदाहृतम् । (७९।१)

यत् सुवर्णं स भगवान् अग्निर् ईशः प्रजापतिः ॥ (७९।२)

पवित्राणां पवित्रं हि कनकं द्विजसत्तम । (८०।१)

अग्नीषोमात्मकं चैव जातरूपम् उदाहृतम् ॥ (८०।२)

रत्नानाम् उत्तमं रत्नं भूषणानां तथोत्तमम् । (८१।१)

पवित्रं च पवित्राणां मङ्गलानां च मङ्गलम् ॥ (८१।२)