MBh, 8, 10
Select a line for its word-by-word analysis.
आजघ्ने समरे क्रुद्धः पञ्चाशद्भिः शिलीमुखैः ॥ (१।३)
ājaghne samare kruddhaḥ pañcāśadbhiḥ śilīmukhaiḥ ||
अभिसारस् तु तं राजा नवभिर् निशितैः शरैः । (२।१)
abhisāras tu taṃ rājā navabhir niśitaiḥ śaraiḥ |
श्रुतकर्माणम् आहत्य सूतं विव्याध पञ्चभिः ॥ (२।२)
śrutakarmāṇam āhatya sūtaṃ vivyādha pañcabhiḥ ||
श्रुतकर्मा ततः क्रुद्धश् चित्रसेनं चमूमुखे । (३।१)
śrutakarmā tataḥ kruddhaś citrasenaṃ camūmukhe |
एतस्मिन्न् अन्तरे चैनं श्रुतकीर्तिर् महायशाः । (४।१)
etasminn antare cainaṃ śrutakīrtir mahāyaśāḥ |
प्रतिलभ्य ततः संज्ञां चित्रसेनो महारथः । (५।१)
pratilabhya tataḥ saṃjñāṃ citraseno mahārathaḥ |
धनुश् चिछेद भल्लेन तं च विव्याध सप्तभिः ॥ (५।२)
dhanuś cicheda bhallena taṃ ca vivyādha saptabhiḥ ||
सो ऽन्यत् कार्मुकम् आदाय वेगघ्नं रुक्मभूषणम् । (६।१)
so 'nyat kārmukam ādāya vegaghnaṃ rukmabhūṣaṇam |
स शरैश् चित्रितो राजंश् चित्रमाल्यधरो युवा । (७।१)
sa śaraiś citrito rājaṃś citramālyadharo yuvā |
बिभेद समरे क्रुद्धस् तिष्ठ तिष्ठेति चाब्रवीत् ॥ (८।२)
bibheda samare kruddhas tiṣṭha tiṣṭheti cābravīt ||
ततः स रुधिराक्ताङ्गो रुधिरेण कृतच्छविः । (१०।१)
tataḥ sa rudhirāktāṅgo rudhireṇa kṛtacchaviḥ |
श्रुतकर्मा ततो राजञ् शत्रूणां समभिद्रुतः । (११।१)
śrutakarmā tato rājañ śatrūṇāṃ samabhidrutaḥ |
शत्रुसंवरणं कृत्वा द्विधा चिछेद कार्मुकम् ॥ (११।२)
śatrusaṃvaraṇaṃ kṛtvā dvidhā cicheda kārmukam ||
अथैनं छिन्नधन्वानं नाराचानां त्रिभिः शतैः । (१२।१)
athainaṃ chinnadhanvānaṃ nārācānāṃ tribhiḥ śataiḥ |
विव्याध भरतश्रेष्ठ श्रुतकर्मा महायशाः ॥ (१२।२)
vivyādha bharataśreṣṭha śrutakarmā mahāyaśāḥ ||
ततो ऽपरेण भल्लेन भृशं तीक्ष्णेन सत्वरः । (१३।१)
tato 'pareṇa bhallena bhṛśaṃ tīkṣṇena satvaraḥ |
जहार सशिरस्त्राणं शिरस् तस्य महात्मनः ॥ (१३।२)
jahāra saśirastrāṇaṃ śiras tasya mahātmanaḥ ||
तच्छिरो न्यपतद् भूमौ सुमहच् चित्रवर्मणः । (१४।१)
tacchiro nyapatad bhūmau sumahac citravarmaṇaḥ |
यदृच्छया यथा चन्द्रश् च्युतः स्वर्गान् महीतले ॥ (१४।२)
yadṛcchayā yathā candraś cyutaḥ svargān mahītale ||
ततः क्रुद्धो महेष्वासस् तत् सैन्यं प्राद्रवच्छरैः । (१६।१)
tataḥ kruddho maheṣvāsas tat sainyaṃ prādravaccharaiḥ |
अन्तकाले यथा क्रुद्धः सर्वभूतानि प्रेतराट् । (१६।२)
antakāle yathā kruddhaḥ sarvabhūtāni pretarāṭ |
द्रावयन्न् इषुभिस् तूर्णं श्रुतकर्मा व्यरोचत ॥ (१६।३)
drāvayann iṣubhis tūrṇaṃ śrutakarmā vyarocata ||
प्रतिविन्ध्यस् ततश् चित्रं भित्त्वा पञ्चभिर् आशुगैः । (१७।१)
prativindhyas tataś citraṃ bhittvā pañcabhir āśugaiḥ |
सारथिं त्रिभिर् आनर्छद् ध्वजम् एकेषुणा ततः ॥ (१७।२)
sārathiṃ tribhir ānarchad dhvajam ekeṣuṇā tataḥ ||
तं चित्रो नवभिर् भल्लैर् बाह्वोर् उरसि चार्दयत् । (१८।१)
taṃ citro navabhir bhallair bāhvor urasi cārdayat |
स्वर्णपुङ्खैः शिलाधौतैः कङ्कबर्हिणवाजितैः ॥ (१८।२)
svarṇapuṅkhaiḥ śilādhautaiḥ kaṅkabarhiṇavājitaiḥ ||
प्रतिविन्ध्यो धनुस् तस्य छित्त्वा भारत सायकैः । (१९।१)
prativindhyo dhanus tasya chittvā bhārata sāyakaiḥ |
पञ्चभिर् निशितैर् बाणैर् अथैनं संप्रजघ्निवान् ॥ (१९।२)
pañcabhir niśitair bāṇair athainaṃ saṃprajaghnivān ||
प्राहिणोत् तव पुत्राय घोराम् अग्निशिखाम् इव ॥ (२०।२)
prāhiṇot tava putrāya ghorām agniśikhām iva ||
ताम् आपतन्तीं सहसा शक्तिम् उल्काम् इवाम्बरात् । (२१।१)
tām āpatantīṃ sahasā śaktim ulkām ivāmbarāt |
द्विधा चिछेद समरे प्रतिविन्ध्यो हसन्न् इव ॥ (२१।२)
dvidhā cicheda samare prativindhyo hasann iva ||
सा पपात तदा छिन्ना प्रतिविन्ध्यशरैः शितैः । (२२।१)
sā papāta tadā chinnā prativindhyaśaraiḥ śitaiḥ |
युगान्ते सर्वभूतानि त्रासयन्ती यथाशनिः ॥ (२२।२)
yugānte sarvabhūtāni trāsayantī yathāśaniḥ ||
शक्तिं तां प्रहतां दृष्ट्वा चित्रो गृह्य महागदाम् । (२३।१)
śaktiṃ tāṃ prahatāṃ dṛṣṭvā citro gṛhya mahāgadām |
प्रतिविन्ध्याय चिक्षेप रुक्मजालविभूषिताम् ॥ (२३।२)
prativindhyāya cikṣepa rukmajālavibhūṣitām ||
एतस्मिन्न् एव काले तु रथाद् आप्लुत्य भारत । (२५।१)
etasminn eva kāle tu rathād āplutya bhārata |
शक्तिं चिक्षेप चित्राय स्वर्णघण्टाम् अलंकृताम् ॥ (२५।२)
śaktiṃ cikṣepa citrāya svarṇaghaṇṭām alaṃkṛtām ||
ताम् आपतन्तीं जग्राह चित्रो राजन् महामनाः । (२६।१)
tām āpatantīṃ jagrāha citro rājan mahāmanāḥ |
ततस् ताम् एव चिक्षेप प्रतिविन्ध्याय भारत ॥ (२६।२)
tatas tām eva cikṣepa prativindhyāya bhārata ||
समासाद्य रणे शूरं प्रतिविन्ध्यं महाप्रभा । (२७।१)
samāsādya raṇe śūraṃ prativindhyaṃ mahāprabhā |
प्रतिविन्ध्यस् ततो राजंस् तोमरं हेमभूषितम् । (२८।१)
prativindhyas tato rājaṃs tomaraṃ hemabhūṣitam |
प्रेषयामास संक्रुद्धश् चित्रस्य वधकाम्यया ॥ (२८।२)
preṣayāmāsa saṃkruddhaś citrasya vadhakāmyayā ||
प्रसार्य विपुलौ बाहू पीनौ परिघसंनिभौ ॥ (३०।२)
prasārya vipulau bāhū pīnau parighasaṃnibhau ||
चित्रं सम्प्रेक्ष्य निहतं तावका रणशोभिनः । (३१।१)
citraṃ samprekṣya nihataṃ tāvakā raṇaśobhinaḥ |
अभ्यद्रवन्त वेगेन प्रतिविन्ध्यं समन्ततः ॥ (३१।२)
abhyadravanta vegena prativindhyaṃ samantataḥ ||
सृजन्तो विविधान् बाणाञ् शतघ्नीश् च सकिङ्किणीः । (३२।१)
sṛjanto vividhān bāṇāñ śataghnīś ca sakiṅkiṇīḥ |
व्यद्रावयत् तव चमूं वज्रहस्त इवासुरीम् ॥ (३३।२)
vyadrāvayat tava camūṃ vajrahasta ivāsurīm ||
ते वध्यमानाः समरे तावकाः पाण्डवैर् नृप । (३४।१)
te vadhyamānāḥ samare tāvakāḥ pāṇḍavair nṛpa |
विप्रद्रुते बले तस्मिन् वध्यमाने समन्ततः । (३५।१)
vipradrute bale tasmin vadhyamāne samantataḥ |
द्रौणिर् एको ऽभ्ययात् तूर्णं भीमसेनं महाबलम् ॥ (३५।२)
drauṇir eko 'bhyayāt tūrṇaṃ bhīmasenaṃ mahābalam ||
यथा देवासुरे युद्धे वृत्रवासवयोर् अभूत् ॥ (३६।२)
yathā devāsure yuddhe vṛtravāsavayor abhūt ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.