भीष्म उवाच । (१।१)

ततस्तेषां समस्तानाम् ऋषीणाम् ऋषिसत्तमः । (१।२)

ऋषभो नाम विप्रर्षिः स्मयन्न् इव ततो ऽब्रवीत् ॥ (१।३)

पुराहं राजशार्दूल तीर्थान्यनुचरन् प्रभो । (२।१)

समासादितवान् दिव्यं नरनारायणाश्रमम् ॥ (२।२)

यत्र सा बदरी रम्या ह्रदो वैहायसस्तथा । (३।१)

यत्र चाश्वशिरा राजन् वेदान् पठति शाश्वतान् ॥ (३।२)

तस्मिन् सरसि कृत्वाहं विधिवत् तर्पणं पुरा । (४।१)

पितॄणां देवतानां च ततो ऽऽश्रमम् इयां तदा ॥ (४।२)

रेमाते यत्र तौ नित्यं नरनारायणाव् ऋषी । (५।१)

अदूराद् आश्रमं कंचिद् वासार्थम् अगमं ततः ॥ (५।२)

ततश्चीराजिनधरं कृशम् उच्चम् अतीव च । (६।१)

अद्राक्षम् ऋषिम् आयान्तं तनुं नाम तपोनिधिम् ॥ (६।२)

अन्यैर् नरैर् महाबाहो वपुषाष्टगुणान्वितम् । (७।१)

कृशता चापि राजर्षे न दृष्टा तादृशी क्वचित् ॥ (७।२)

शरीरम् अपि राजेन्द्र तस्य कानिष्ठिकासमम् । (८।१)

ग्रीवा बाहू तथा पादौ केशाश्चाद्भुतदर्शनाः ॥ (८।२)

शिरः कायानुरूपं च कर्णौ नेत्रे तथैव च । (९।१)

तस्य वाक् चैव चेष्टा च सामान्ये राजसत्तम ॥ (९।२)

दृष्ट्वाहं तं कृशं विप्रं भीतः परमदुर्मनाः । (१०।१)

पादौ तस्याभिवाद्याथ स्थितः प्राञ्जलिर् अग्रतः ॥ (१०।२)

निवेद्य नाम गोत्रं च पितरं च नरर्षभ । (११।१)

प्रदिष्टे चासने तेन शनैर् अहम् उपाविशम् ॥ (११।२)

ततः स कथयामास कथा धर्मार्थसंहिताः । (१२।१)

ऋषिमध्ये महाराज तत्र धर्मभृतां वरः ॥ (१२।२)

तस्मिंस्तु कथयत्येव राजा राजीवलोचनः । (१३।१)

उपायाज्जवनैर् अश्वैः सबलः सावरोधनः ॥ (१३।२)

स्मरन् पुत्रम् अरण्ये वै नष्टं परमदुर्मनाः । (१४।१)

भूरिद्युम्नपिता धीमान् रघुश्रेष्ठो महायशाः ॥ (१४।२)

इह द्रक्ष्यामि तं पुत्रं द्रक्ष्यामीहेति पार्थिवः । (१५।१)

एवम् आशाकृतो राजंश्चरन् वनम् इदं पुरा ॥ (१५।२)

दुर्लभः स मया द्रष्टुं नूनं परमधार्मिकः । (१६।१)

एकः पुत्रो महारण्ये नष्ट इत्यसकृत् तदा ॥ (१६।२)

दुर्लभः स मया द्रष्टुम् आशा च महती मम । (१७।१)

तया परीतगात्रो ऽहं मुमूर्षुर् नात्र संशयः ॥ (१७।२)

एतच्छ्रुत्वा स भगवांस्तनुर् मुनिवरोत्तमः । (१८।१)

अवाक्शिरा ध्यानपरो मुहूर्तम् इव तस्थिवान् ॥ (१८।२)

तम् अनुध्यान्तम् आलक्ष्य राजा परमदुर्मनाः । (१९।१)

उवाच वाक्यं दीनात्मा मन्दं मन्दम् इवासकृत् ॥ (१९।२)

दुर्लभं किं नु विप्रर्षे आशायाश्चैव किं भवेत् । (२०।१)

ब्रवीतु भगवान् एतद् यदि गुह्यं न तन्मयि ॥ (२०।२)

महर्षिर् भगवांस्तेन पूर्वम् आसीद् विमानितः । (२१।१)

बालिशां बुद्धिम् आस्थाय मन्दभाग्यतयात्मनः ॥ (२१।२)

अर्थयन् कलशं राजन् काञ्चनं वल्कलानि च । (२२।१)

निर्विण्णः स तु विप्रर्षिर् निराशः समपद्यत ॥ (२२।२)

एवम् उक्त्वाभिवाद्याथ तम् ऋषिं लोकपूजितम् । (२३।१)

श्रान्तो न्यषीदद् धर्मात्मा यथा त्वं नरसत्तम ॥ (२३।२)

अर्घ्यं ततः समानीय पाद्यं चैव महान् ऋषिः । (२४।१)

आरण्यकेन विधिना राज्ञे सर्वं न्यवेदयत् ॥ (२४।२)

ततस्ते मुनयः सर्वे परिवार्य नरर्षभम् । (२५।१)

उपाविशन् पुरस्कृत्य सप्तर्षय इव ध्रुवम् ॥ (२५।२)

अपृच्छंश्चैव ते तत्र राजानम् अपराजितम् । (२६।१)

प्रयोजनम् इदं सर्वम् आश्रमस्य प्रवेशनम् ॥ (२६।२)

राजोवाच । (२७।१)

वीरद्युम्न इति ख्यातो राजाहं दिक्षु विश्रुतः । (२७।२)

भूरिद्युम्नं सुतं नष्टम् अन्वेष्टुं वनम् आगतः ॥ (२७।३)

एकपुत्रः स विप्राग्र्य बाल एव च सो ऽनघ । (२८।१)

न दृश्यते वने चास्मिंस्तम् अन्वेष्टुं चराम्यहम् ॥ (२८।२)

ऋषभ उवाच । (२९।१)

एवम् उक्ते तु वचने राज्ञा मुनिर् अधोमुखः । (२९।२)

तूष्णीम् एवाभवत् तत्र न च प्रत्युक्तवान्नृपम् ॥ (२९।३)

स हि तेन पुरा विप्रो राज्ञा नात्यर्थमानितः । (३०।१)

आशाकृशं च राजेन्द्र तपो दीर्घं समास्थितः ॥ (३०।२)

प्रतिग्रहम् अहं राज्ञां न करिष्ये कथंचन । (३१।१)

अन्येषां चैव वर्णानाम् इति कृत्वा धियं तदा ॥ (३१।२)

आशा हि पुरुषं बालं लालापयति तस्थुषी । (३२।१)

ताम् अहं व्यपनेष्यामि इति कृत्वा व्यवस्थितः ॥ (३२।२)

राजोवाच । (३३।१)

आशायाः किं कृशत्वं च किं चेह भुवि दुर्लभम् । (३३।२)

ब्रवीतु भगवान् एतत् त्वं हि धर्मार्थदर्शिवान् ॥ (३३।३)

ऋषभ उवाच । (३४।१)

ततः संस्मृत्य तत् सर्वं स्मारयिष्यन्न् इवाब्रवीत् । (३४।२)

राजानं भगवान् विप्रस्ततः कृशतनुस्तनुः ॥ (३४।३)

कृशत्वे न समं राजन्न् आशाया विद्यते नृप । (३५।१)

तस्या वै दुर्लभत्वात् तु प्रार्थिताः पार्थिवा मया ॥ (३५।२)

राजोवाच । (३६।१)

कृशाकृशे मया ब्रह्मन् गृहीते वचनात् तव । (३६।२)

दुर्लभत्वं च तस्यैव वेदवाक्यम् इव द्विज ॥ (३६।३)

संशयस्तु महाप्राज्ञ संजातो हृदये मम । (३७।१)

तन्मे सत्तम तत्त्वेन वक्तुम् अर्हसि पृच्छतः ॥ (३७।२)

त्वत्तः कृशतरं किं नु ब्रवीतु भगवान् इदम् । (३८।१)

यदि गुह्यं न ते विप्र लोके ऽस्मिन् किं नु दुर्लभम् ॥ (३८।२)

कृशतनुर् उवाच । (३९।१)

दुर्लभो ऽप्यथ वा नास्ति यो ऽर्थी धृतिम् इवाप्नुयात् । (३९।२)

सुदुर्लभतरस्तात यो ऽर्थिनं नावमन्यते ॥ (३९।३)

संश्रुत्य नोपक्रियते परं शक्त्या यथार्हतः । (४०।१)

सक्ता या सर्वभूतेषु साशा कृशतरी मया ॥ (४०।२)

एकपुत्रः पिता पुत्रे नष्टे वा प्रोषिते तथा । (४१।१)

प्रवृत्तिं यो न जानाति साशा कृशतरी मया ॥ (४१।२)

प्रसवे चैव नारीणां वृद्धानां पुत्रकारिता । (४२।१)

तथा नरेन्द्र धनिनाम् आशा कृशतरी मया ॥ (४२।२)

ऋषभ उवाच । (४३।१)

एतच्छ्रुत्वा ततो राजन् स राजा सावरोधनः । (४३।२)

संस्पृश्य पादौ शिरसा निपपात द्विजर्षभे ॥ (४३।३)

राजोवाच । (४४।१)

प्रसादये त्वा भगवन् पुत्रेणेच्छामि संगतिम् । (४४।२)

वृणीष्व च वरं विप्र यम् इच्छसि यथाविधि ॥ (४४।३)

ऋषभ उवाच । (४५।१)

अब्रवीच्च हि तं वाक्यं राजा राजीवलोचनः । (४५।२)

सत्यम् एतद् यथा विप्र त्वयोक्तं नास्त्यतो मृषा ॥ (४५।३)

ततः प्रहस्य भगवांस्तनुर् धर्मभृतां वरः । (४६।१)

पुत्रम् अस्यानयत् क्षिप्रं तपसा च श्रुतेन च ॥ (४६।२)

तं समानाय्य पुत्रं तु तदोपालभ्य पार्थिवम् । (४७।१)

आत्मानं दर्शयामास धर्मं धर्मभृतां वरः ॥ (४७।२)

संदर्शयित्वा चात्मानं दिव्यम् अद्भुतदर्शनम् । (४८।१)

विपाप्मा विगतक्रोधश्चचार वनम् अन्तिकात् ॥ (४८।२)

एतद् दृष्टं मया राजंस्ततश्च वचनं श्रुतम् । (४९।१)

आशाम् अपनयस्वाशु ततः कृशतरीम् इमाम् ॥ (४९।२)

भीष्म उवाच । (५०।१)

स तत्रोक्तो महाराज ऋषभेण महात्मना । (५०।२)

सुमित्रो ऽपनयत् क्षिप्रम् आशां कृशतरीं तदा ॥ (५०।३)

एवं त्वम् अपि कौन्तेय श्रुत्वा वाणीम् इमां मम । (५१।१)

स्थिरो भव यथा राजन् हिमवान् अचलोत्तमः ॥ (५१।२)

त्वं हि द्रष्टा च श्रोता च कृच्छ्रेष्वर्थकृतेष्विह । (५२।१)

श्रुत्वा मम महाराज न संतप्तुम् इहार्हसि ॥ (५२।२)