जनमेजय उवाच । (१।१)

हते दुर्योधने चैव हते सैन्ये च सर्वशः । (१।२)

धृतराष्ट्रो महाराजः श्रुत्वा किम् अकरोन्मुने ॥ (१।३)

तथैव कौरवो राजा धर्मपुत्रो महामनाः । (२।१)

कृपप्रभृतयश्चैव किम् अकुर्वत ते त्रयः ॥ (२।२)

अश्वत्थाम्नः श्रुतं कर्म शापश्चान्योन्यकारितः । (३।१)

वृत्तान्तम् उत्तरं ब्रूहि यद् अभाषत संजयः ॥ (३।२)

वैशंपायन उवाच । (४।१)

हते पुत्रशते दीनं छिन्नशाखम् इव द्रुमम् । (४।२)

पुत्रशोकाभिसंतप्तं धृतराष्ट्रं महीपतिम् ॥ (४।३)

ध्यानमूकत्वम् आपन्नं चिन्तया समभिप्लुतम् । (५।१)

अभिगम्य महाप्राज्ञः संजयो वाक्यम् अब्रवीत् ॥ (५।२)

किं शोचसि महाराज नास्ति शोके सहायता । (६।१)

अक्षौहिण्यो हताश्चाष्टौ दश चैव विशां पते । (६।२)

निर्जनेयं वसुमती शून्या संप्रति केवला ॥ (६।३)

नानादिग्भ्यः समागम्य नानादेश्या नराधिपाः । (७।१)

सहितास्तव पुत्रेण सर्वे वै निधनं गताः ॥ (७।२)

पितॄणां पुत्रपौत्राणां ज्ञातीनां सुहृदां तथा । (८।१)

गुरूणां चानुपूर्व्येण प्रेतकार्याणि कारय ॥ (८।२)

वैशंपायन उवाच । (९।१)

तच्छ्रुत्वा करुणं वाक्यं पुत्रपौत्रवधार्दितः । (९।२)

पपात भुवि दुर्धर्षो वाताहत इव द्रुमः ॥ (९।३)

धृतराष्ट्र उवाच । (१०।१)

हतपुत्रो हतामात्यो हतसर्वसुहृज्जनः । (१०।२)

दुःखं नूनं भविष्यामि विचरन् पृथिवीम् इमाम् ॥ (१०।३)

किं नु बन्धुविहीनस्य जीवितेन ममाद्य वै । (११।१)

लूनपक्षस्य इव मे जराजीर्णस्य पक्षिणः ॥ (११।२)

हृतराज्यो हतसुहृद्धतचक्षुश्च वै तथा । (१२।१)

न भ्राजिष्ये महाप्राज्ञ क्षीणरश्मिर् इवांशुमान् ॥ (१२।२)

न कृतं सुहृदां वाक्यं जामदग्न्यस्य जल्पतः । (१३।१)

नारदस्य च देवर्षेः कृष्णद्वैपायनस्य च ॥ (१३।२)

सभामध्ये तु कृष्णेन यच्छ्रेयो ऽभिहितं मम । (१४।१)

अलं वैरेण ते राजन् पुत्रः संगृह्यताम् इति ॥ (१४।२)

तच्च वाक्यम् अकृत्वाहं भृशं तप्यामि दुर्मतिः । (१५।१)

न हि श्रोतास्मि भीष्मस्य धर्मयुक्तं प्रभाषितम् ॥ (१५।२)

दुर्योधनस्य च तथा वृषभस्येव नर्दतः । (१६।१)

दुःशासनवधं श्रुत्वा कर्णस्य च विपर्ययम् । (१६।२)

द्रोणसूर्योपरागं च हृदयं मे विदीर्यते ॥ (१६।३)

न स्मराम्यात्मनः किंचित् पुरा संजय दुष्कृतम् । (१७।१)

यस्येदं फलम् अद्येह मया मूढेन भुज्यते ॥ (१७।२)

नूनं ह्यपकृतं किंचिन्मया पूर्वेषु जन्मसु । (१८।१)

येन मां दुःखभागेषु धाता कर्मसु युक्तवान् ॥ (१८।२)

परिणामश्च वयसः सर्वबन्धुक्षयश्च मे । (१९।१)

सुहृन्मित्रविनाशश्च दैवयोगाद् उपागतः । (१९।२)

को ऽन्यो ऽस्ति दुःखिततरो मया लोके पुमान् इह ॥ (१९।३)

तन्माम् अद्यैव पश्यन्तु पाण्डवाः संशितव्रतम् । (२०।१)

विवृतं ब्रह्मलोकस्य दीर्घम् अध्वानम् आस्थितम् ॥ (२०।२)

वैशंपायन उवाच । (२१।१)

तस्य लालप्यमानस्य बहुशोकं विचिन्वतः । (२१।२)

शोकापहं नरेन्द्रस्य संजयो वाक्यम् अब्रवीत् ॥ (२१।३)

शोकं राजन् व्यपनुद श्रुतास्ते वेदनिश्चयाः । (२२।१)

शास्त्रागमाश्च विविधा वृद्धेभ्यो नृपसत्तम । (२२।२)

सृञ्जये पुत्रशोकार्ते यद् ऊचुर् मुनयः पुरा ॥ (२२।३)

तथा यौवनजं दर्पम् आस्थिते ते सुते नृप । (२३।१)

न त्वया सुहृदां वाक्यं ब्रुवताम् अवधारितम् । (२३।२)

स्वार्थश्च न कृतः कश्चिल् लुब्धेन फलगृद्धिना ॥ (२३।३)

तव दुःशासनो मन्त्री राधेयश्च दुरात्मवान् । (२४।१)

शकुनिश्चैव दुष्टात्मा चित्रसेनश्च दुर्मतिः । (२४।२)

शल्यश्च येन वै सर्वं शल्यभूतं कृतं जगत् ॥ (२४।३)

कुरुवृद्धस्य भीष्मस्य गान्धार्या विदुरस्य च । (२५।१)

न कृतं वचनं तेन तव पुत्रेण भारत ॥ (२५।२)

न धर्मः सत्कृतः कश्चिन्नित्यं युद्धम् इति ब्रुवन् । (२६।१)

क्षपिताः क्षत्रियाः सर्वे शत्रूणां वर्धितं यशः ॥ (२६।२)

मध्यस्थो हि त्वम् अप्यासीर् न क्षमं किंचिद् उक्तवान् । (२७।१)

धूर् धरेण त्वया भारस्तुलया न समं धृतः ॥ (२७।२)

आदावेव मनुष्येण वर्तितव्यं यथा क्षमम् । (२८।१)

यथा नातीतम् अर्थं वै पश्चात्तापेन युज्यते ॥ (२८।२)

पुत्रगृद्ध्या त्वया राजन् प्रियं तस्य चिकीर्षता । (२९।१)

पश्चात्तापम् इदं प्राप्तं न त्वं शोचितुम् अर्हसि ॥ (२९।२)

मधु यः केवलं दृष्ट्वा प्रपातं नानुपश्यति । (३०।१)

स भ्रष्टो मधुलोभेन शोचत्येव यथा भवान् ॥ (३०।२)

अर्थान्न शोचन् प्राप्नोति न शोचन् विन्दते सुखम् । (३१।१)

न शोचञ् श्रियम् आप्नोति न शोचन् विन्दते परम् ॥ (३१।२)

स्वयम् उत्पादयित्वाग्निं वस्त्रेण परिवेष्टयेत् । (३२।१)

दह्यमानो मनस्तापं भजते न स पण्डितः ॥ (३२।२)

त्वयैव ससुतेनायं वाक्यवायुसमीरितः । (३३।१)

लोभाज्येन च संसिक्तो ज्वलितः पार्थपावकः ॥ (३३।२)

तस्मिन् समिद्धे पतिताः शलभा इव ते सुताः । (३४।१)

तान् केशवार्चिर्निर्दग्धान्न त्वं शोचितुम् अर्हसि ॥ (३४।२)

यच्चाश्रुपातकलिलं वदनं वहसे नृप । (३५।१)

अशास्त्रदृष्टम् एतद्धि न प्रशंसन्ति पण्डिताः ॥ (३५।२)

विस्फुलिङ्गा इव ह्येतान् दहन्ति किल मानवान् । (३६।१)

जहीहि मन्युं बुद्ध्या वै धारयात्मानम् आत्मना ॥ (३६।२)

एवम् आश्वासितस्तेन संजयेन महात्मना । (३७।१)

विदुरो भूय एवाह बुद्धिपूर्वं परंतप ॥ (३७।२)