MBh, 7, 20
Select a line for its word-by-word analysis.
ततो युधिष्ठिरो द्रोणं दृष्ट्वान्तिकम् उपागतम् । (१।२)
tato yudhiṣṭhiro droṇaṃ dṛṣṭvāntikam upāgatam |
दृष्ट्वा द्रोणं ततः शूरः सत्यजित् सत्यविक्रमः । (३।१)
dṛṣṭvā droṇaṃ tataḥ śūraḥ satyajit satyavikramaḥ |
युधिष्ठिरं परिप्रेप्सुम् आचार्यं समुपाद्रवत् ॥ (३।२)
yudhiṣṭhiraṃ pariprepsum ācāryaṃ samupādravat ||
विक्षोभयन्तौ तत् सैन्यम् इन्द्रवैरोचनाविव ॥ (४।२)
vikṣobhayantau tat sainyam indravairocanāviva ||
ततः सत्यजितं तीक्ष्णैर् दशभिर् मर्मभेदिभिः । (५।१)
tataḥ satyajitaṃ tīkṣṇair daśabhir marmabhedibhiḥ |
अविध्यच्छीघ्रम् आचार्यश्छित्त्वास्य सशरं धनुः ॥ (५।२)
avidhyacchīghram ācāryaśchittvāsya saśaraṃ dhanuḥ ||
स शीघ्रतरम् आदाय धनुर् अन्यत् प्रतापवान् । (६।१)
sa śīghrataram ādāya dhanur anyat pratāpavān |
द्रोणं सो ऽभिजघानाशु विंशद्भिः कङ्कपत्रिभिः ॥ (६।२)
droṇaṃ so 'bhijaghānāśu viṃśadbhiḥ kaṅkapatribhiḥ ||
ज्ञात्वा सत्यजिता द्रोणं ग्रस्यमानम् इवाहवे । (७।१)
jñātvā satyajitā droṇaṃ grasyamānam ivāhave |
वृकः शरशतैस्तीक्ष्णैः पाञ्चाल्यो द्रोणम् अर्दयत् ॥ (७।२)
vṛkaḥ śaraśataistīkṣṇaiḥ pāñcālyo droṇam ardayat ||
संछाद्यमानं समरे द्रोणं दृष्ट्वा महारथम् । (८।१)
saṃchādyamānaṃ samare droṇaṃ dṛṣṭvā mahāratham |
चुक्रुशुः पाण्डवा राजन् वस्त्राणि दुधुवुश्च ह ॥ (८।२)
cukruśuḥ pāṇḍavā rājan vastrāṇi dudhuvuśca ha ||
वृकस्तु परमक्रुद्धो द्रोणं षष्ट्या स्तनान्तरे । (९।१)
vṛkastu paramakruddho droṇaṃ ṣaṣṭyā stanāntare |
विव्याध बलवान् राजंस्तद् अद्भुतम् इवाभवत् ॥ (९।२)
vivyādha balavān rājaṃstad adbhutam ivābhavat ||
वेगं चक्रे महावेगः क्रोधाद् उद्वृत्य चक्षुषी ॥ (१०।२)
vegaṃ cakre mahāvegaḥ krodhād udvṛtya cakṣuṣī ||
ततः सत्यजितश्चापं छित्त्वा द्रोणो वृकस्य च । (११।१)
tataḥ satyajitaścāpaṃ chittvā droṇo vṛkasya ca |
षड्भिः ससूतं सहयं शरैर् द्रोणो ऽवधीद् वृकम् ॥ (११।२)
ṣaḍbhiḥ sasūtaṃ sahayaṃ śarair droṇo 'vadhīd vṛkam ||
अथान्यद् धनुर् आदाय सत्यजिद् वेगवत्तरम् । (१२।१)
athānyad dhanur ādāya satyajid vegavattaram |
साश्वं ससूतं विशिखैर् द्रोणं विव्याध सध्वजम् ॥ (१२।२)
sāśvaṃ sasūtaṃ viśikhair droṇaṃ vivyādha sadhvajam ||
स तन्न ममृषे द्रोणः पाञ्चाल्येनार्दनं मृधे । (१३।१)
sa tanna mamṛṣe droṇaḥ pāñcālyenārdanaṃ mṛdhe |
ततस्तस्य विनाशाय सत्वरं व्यसृजच्छरान् ॥ (१३।२)
tatastasya vināśāya satvaraṃ vyasṛjaccharān ||
हयान् ध्वजं धनुर् मुष्टिम् उभौ च पार्ष्णिसारथी । (१४।१)
hayān dhvajaṃ dhanur muṣṭim ubhau ca pārṣṇisārathī |
तथा संछिद्यमानेषु कार्मुकेषु पुनः पुनः । (१५।१)
tathā saṃchidyamāneṣu kārmukeṣu punaḥ punaḥ |
पाञ्चाल्यः परमास्त्रज्ञः शोणाश्वं समयोधयत् ॥ (१५।२)
pāñcālyaḥ paramāstrajñaḥ śoṇāśvaṃ samayodhayat ||
अर्धचन्द्रेण चिछेद शिरस्तस्य महात्मनः ॥ (१६।२)
ardhacandreṇa cicheda śirastasya mahātmanaḥ ||
तस्मिन् हते महामात्रे पाञ्चालानां रथर्षभे । (१७।१)
tasmin hate mahāmātre pāñcālānāṃ ratharṣabhe |
अपायाज्जवनैर् अश्वैर् द्रोणात् त्रस्तो युधिष्ठिरः ॥ (१७।२)
apāyājjavanair aśvair droṇāt trasto yudhiṣṭhiraḥ ||
युधिष्ठिरम् उदीक्षन्तो हृष्टा द्रोणम् उपाद्रवन् ॥ (१८।२)
yudhiṣṭhiram udīkṣanto hṛṣṭā droṇam upādravan ||
ततो युधिष्ठिरप्रेप्सुर् आचार्यः शत्रुपूगहा । (१९।१)
tato yudhiṣṭhiraprepsur ācāryaḥ śatrupūgahā |
द्रोणं मत्स्याद् अवरजः शतानीको ऽभ्यवर्तत ॥ (२०।२)
droṇaṃ matsyād avarajaḥ śatānīko 'bhyavartata ||
सूर्यरश्मिप्रतीकाशैः कर्मारपरिमार्जितैः । (२१।१)
sūryaraśmipratīkāśaiḥ karmāraparimārjitaiḥ |
षड्भिः ससूतं सहयं द्रोणं विद्ध्वानदद् भृशम् ॥ (२१।२)
ṣaḍbhiḥ sasūtaṃ sahayaṃ droṇaṃ viddhvānadad bhṛśam ||
तस्य नानदतो द्रोणः शिरः कायात् सकुण्डलम् । (२२।१)
tasya nānadato droṇaḥ śiraḥ kāyāt sakuṇḍalam |
क्षुरेणापाहरत् तूर्णं ततो मत्स्याः प्रदुद्रुवुः ॥ (२२।२)
kṣureṇāpāharat tūrṇaṃ tato matsyāḥ pradudruvuḥ ||
मत्स्याञ् जित्वाजयच्चेदीन् कारूषान् केकयान् अपि । (२३।१)
matsyāñ jitvājayaccedīn kārūṣān kekayān api |
पाञ्चालान् सृञ्जयान् पाण्डून् भारद्वाजः पुनः पुनः ॥ (२३।२)
pāñcālān sṛñjayān pāṇḍūn bhāradvājaḥ punaḥ punaḥ ||
तं दहन्तम् अनीकानि क्रुद्धम् अग्निं यथा वनम् । (२४।१)
taṃ dahantam anīkāni kruddham agniṃ yathā vanam |
दृष्ट्वा रुक्मरथं क्रुद्धं समकम्पन्त सृञ्जयाः ॥ (२४।२)
dṛṣṭvā rukmarathaṃ kruddhaṃ samakampanta sṛñjayāḥ ||
ज्याघोषो निघ्नतो ऽमित्रान् दिक्षु सर्वासु शुश्रुवे ॥ (२५।२)
jyāghoṣo nighnato 'mitrān dikṣu sarvāsu śuśruve ||
नागान् अश्वान् पदातींश्च रथिनो गजसादिनः । (२६।१)
nāgān aśvān padātīṃśca rathino gajasādinaḥ |
रौद्रा हस्तवता मुक्ताः प्रमथ्नन्ति स्म सायकाः ॥ (२६।२)
raudrā hastavatā muktāḥ pramathnanti sma sāyakāḥ ||
अश्मवर्षम् इवावर्षत् परेषां भयम् आदधत् ॥ (२७।२)
aśmavarṣam ivāvarṣat pareṣāṃ bhayam ādadhat ||
सर्वा दिशः समचरत् सैन्यं विक्षोभयन्न् इव । (२८।१)
sarvā diśaḥ samacarat sainyaṃ vikṣobhayann iva |
तस्य विद्युद् इवाभ्रेषु चापं हेमपरिष्कृतम् । (२९।१)
tasya vidyud ivābhreṣu cāpaṃ hemapariṣkṛtam |
दिक्षु सर्वास्वपश्याम द्रोणस्यामिततेजसः ॥ (२९।२)
dikṣu sarvāsvapaśyāma droṇasyāmitatejasaḥ ||
स शूरः सत्यवाक् प्राज्ञो बलवान् सत्यविक्रमः । (३१।१)
sa śūraḥ satyavāk prājño balavān satyavikramaḥ |
महानुभावः कालान्ते रौद्रीं भीरुविभीषणाम् ॥ (३१।२)
mahānubhāvaḥ kālānte raudrīṃ bhīruvibhīṣaṇām ||
वीरास्थिशर्करां रौद्रां भेरीमुरजकच्छपाम् । (३३।१)
vīrāsthiśarkarāṃ raudrāṃ bherīmurajakacchapām |
चर्मवर्मप्लवां घोरां केशशैवलशाड्वलाम् ॥ (३३।२)
carmavarmaplavāṃ ghorāṃ keśaśaivalaśāḍvalām ||
शरौघिणीं धनुःस्रोतां बाहुपन्नगसंकुलाम् । (३४।१)
śaraughiṇīṃ dhanuḥsrotāṃ bāhupannagasaṃkulām |
हस्तिग्राहां केतुवृक्षां क्षत्रियाणां निमज्जनीम् । (३६।१)
hastigrāhāṃ ketuvṛkṣāṃ kṣatriyāṇāṃ nimajjanīm |
क्रूरां शरीरसंघाटां सादिनक्रां दुरत्ययाम् । (३६।२)
krūrāṃ śarīrasaṃghāṭāṃ sādinakrāṃ duratyayām |
द्रोणः प्रावर्तयत् तत्र नदीम् अन्तकगामिनीम् ॥ (३६।३)
droṇaḥ prāvartayat tatra nadīm antakagāminīm ||
निषेवितां महारौद्रैः पिशिताशैः समन्ततः ॥ (३७।२)
niṣevitāṃ mahāraudraiḥ piśitāśaiḥ samantataḥ ||
सर्वतो ऽभ्यद्रवन् द्रोणं कुन्तीपुत्रपुरोगमाः ॥ (३८।२)
sarvato 'bhyadravan droṇaṃ kuntīputrapurogamāḥ ||
तांस्तु शूरान्महेष्वासांस् तावकाभ्युद्यतायुधाः । (३९।१)
tāṃstu śūrānmaheṣvāsāṃs tāvakābhyudyatāyudhāḥ |
राजानो राजपुत्राश्च समन्तात् पर्यवारयन् ॥ (३९।२)
rājāno rājaputrāśca samantāt paryavārayan ||
ततो द्रोणः सत्यसंधः प्रभिन्न इव कुञ्जरः । (४०।१)
tato droṇaḥ satyasaṃdhaḥ prabhinna iva kuñjaraḥ |
अविध्यन्नवभिः क्षेमं स हतः प्रापतद् रथात् ॥ (४१।२)
avidhyannavabhiḥ kṣemaṃ sa hataḥ prāpatad rathāt ||
स मध्यं प्राप्य सैन्यानां सर्वाः प्रविचरन् दिशः । (४२।१)
sa madhyaṃ prāpya sainyānāṃ sarvāḥ pravicaran diśaḥ |
त्राता ह्यभवद् अन्येषां न त्रातव्यः कथंचन ॥ (४२।२)
trātā hyabhavad anyeṣāṃ na trātavyaḥ kathaṃcana ||
शिखण्डिनं द्वादशभिर् विंशत्या चोत्तमौजसम् । (४३।१)
śikhaṇḍinaṃ dvādaśabhir viṃśatyā cottamaujasam |
अशीत्या क्षत्रवर्माणं षड्विंशत्या सुदक्षिणम् । (४४।१)
aśītyā kṣatravarmāṇaṃ ṣaḍviṃśatyā sudakṣiṇam |
क्षत्रदेवं तु भल्लेन रथनीडाद् अपाहरत् ॥ (४४।२)
kṣatradevaṃ tu bhallena rathanīḍād apāharat ||
युधामन्युं चतुःषष्ट्या त्रिंशता चैव सात्यकिम् । (४५।१)
yudhāmanyuṃ catuḥṣaṣṭyā triṃśatā caiva sātyakim |
विद्ध्वा रुक्मरथस्तूर्णं युधिष्ठिरम् उपाद्रवत् ॥ (४५।२)
viddhvā rukmarathastūrṇaṃ yudhiṣṭhiram upādravat ||
ततो युधिष्ठिरः क्षिप्रं कितवो राजसत्तमः । (४६।१)
tato yudhiṣṭhiraḥ kṣipraṃ kitavo rājasattamaḥ |
अपायाज्जवनैर् अश्वैः पाञ्चाल्यो द्रोणम् अभ्ययात् ॥ (४६।२)
apāyājjavanair aśvaiḥ pāñcālyo droṇam abhyayāt ||
तं द्रोणः सधनुष्कं तु साश्वयन्तारम् अक्षिणोत् । (४७।१)
taṃ droṇaḥ sadhanuṣkaṃ tu sāśvayantāram akṣiṇot |
स हतः प्रापतद् भूमौ रथाज्ज्योतिर् इवाम्बरात् ॥ (४७।२)
sa hataḥ prāpatad bhūmau rathājjyotir ivāmbarāt ||
तस्मिन् हते राजपुत्रे पाञ्चालानां यशस्करे । (४८।१)
tasmin hate rājaputre pāñcālānāṃ yaśaskare |
हत द्रोणं हत द्रोणम् इत्यासीत् तुमुलं महत् ॥ (४८।२)
hata droṇaṃ hata droṇam ityāsīt tumulaṃ mahat ||
तांस्तथा भृशसंक्रुद्धान् पाञ्चालान्मत्स्यकेकयान् । (४९।१)
tāṃstathā bhṛśasaṃkruddhān pāñcālānmatsyakekayān |
सृञ्जयान् पाण्डवांश्चैव द्रोणो व्यक्षोभयद् बली ॥ (४९।२)
sṛñjayān pāṇḍavāṃścaiva droṇo vyakṣobhayad balī ||
सात्यकिं चेकितानं च धृष्टद्युम्नशिखण्डिनौ । (५०।१)
sātyakiṃ cekitānaṃ ca dhṛṣṭadyumnaśikhaṇḍinau |
वार्धक्षेमिं चित्रसेनं सेनाबिन्दुं सुवर्चसम् ॥ (५०।२)
vārdhakṣemiṃ citrasenaṃ senābinduṃ suvarcasam ||
सर्वान् द्रोणो ऽजयद् युद्धे कुरुभिः परिवारितः ॥ (५१।२)
sarvān droṇo 'jayad yuddhe kurubhiḥ parivāritaḥ ||
पाण्डवेयान् रणे जघ्नुर् द्रवमाणान् समन्ततः ॥ (५२।२)
pāṇḍaveyān raṇe jaghnur dravamāṇān samantataḥ ||
पाञ्चालाः केकया मत्स्याः समकम्पन्त भारत ॥ (५३।२)
pāñcālāḥ kekayā matsyāḥ samakampanta bhārata ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.