वैशंपायन उवाच । (१।१)

एतच्छ्रुत्वा महाराज धृतराष्ट्रो ऽम्बिकासुतः । (१।२)

अब्रवीत् संजयं सूतं शोकव्याकुलचेतनः ॥ (१।३)

दुष्प्रणीतेन मे तात मनसाभिप्लुतात्मनः । (२।१)

हतं वैकर्तनं श्रुत्वा शोको मर्माणि कृन्तति ॥ (२।२)

कृतास्त्रपरमाः शल्ये दुःखपारं तितीर्षवः । (३।१)

कुरूणां सृञ्जयानां च के नु जीवन्ति के मृताः ॥ (३।२)

संजय उवाच । (४।१)

हतः शांतनवो राजन् दुराधर्षः प्रतापवान् । (४।२)

हत्वा पाण्डवयोधानाम् अर्बुदं दशभिर् दिनैः ॥ (४।३)

ततो द्रोणो महेष्वासः पाञ्चालानां रथव्रजान् । (५।१)

निहत्य युधि दुर्धर्षः पश्चाद् रुक्मरथो हतः ॥ (५।२)

हतशिष्टस्य भीष्मेण द्रोणेन च महात्मना । (६।१)

अर्धं निहत्य सैन्यस्य कर्णो वैकर्तनो हतः ॥ (६।२)

विविंशतिर् महाराज राजपुत्रो महाबलः । (७।१)

आनर्तयोधाञ् शतशो निहत्य निहतो रणे ॥ (७।२)

अथ पुत्रो विकर्णस् ते क्षत्रव्रतम् अनुस्मरन् । (८।१)

क्षीणवाहायुधः शूरः स्थितो ऽभिमुखतः परान् ॥ (८।२)

घोररूपान् परिक्लेशान् दुर्योधनकृतान् बहून् । (९।१)

प्रतिज्ञां स्मरता चैव भीमसेनेन पातितः ॥ (९।२)

विन्दानुविन्दाव् आवन्त्यौ राजपुत्रौ महाबलौ । (१०।१)

कृत्वा नसुकरं कर्म गतौ वैवस्वतक्षयम् ॥ (१०।२)

सिन्धुराष्ट्रमुखानीह दश राष्ट्राणि यस्य वै । (११।१)

वशे तिष्ठन्ति वीरस्य यः स्थितस् तव शासने ॥ (११।२)

अक्षौहिणीर् दशैकां च निर्जित्य निशितैः शरैः । (१२।१)

अर्जुनेन हतो राजन् महावीर्यो जयद्रथः ॥ (१२।२)

तथा दुर्योधनसुतस् तरस्वी युद्धदुर्मदः । (१३।१)

वर्तमानः पितुः शास्त्रे सौभद्रेण निपातितः ॥ (१३।२)

तथा दौःशासनिर् वीरो बाहुशाली रणोत्कटः । (१४।१)

द्रौपदेयेन विक्रम्य गमितो यमसादनम् ॥ (१४।२)

किरातानाम् अधिपतिः सागरानूपवासिनाम् । (१५।१)

देवराजस्य धर्मात्मा प्रियो बहुमतः सखा ॥ (१५।२)

भगदत्तो महीपालः क्षत्रधर्मरतः सदा । (१६।१)

धनंजयेन विक्रम्य गमितो यमसादनम् ॥ (१६।२)

तथा कौरवदायादः सौमदत्तिर् महायशाः । (१७।१)

हतो भूरिश्रवा राजञ् शूरः सात्यकिना युधि ॥ (१७।२)

श्रुतायुर् अपि चाम्बष्ठः क्षत्रियाणां धनुर्धरः । (१८।१)

चरन्न् अभीतवत् संख्ये निहतः सव्यसाचिना ॥ (१८।२)

तव पुत्रः सदा संख्ये कृतास्त्रो युद्धदुर्मदः । (१९।१)

दुःशासनो महाराज भीमसेनेन पातितः ॥ (१९।२)

यस्य राजन् गजानीकं बहुसाहस्रम् अद्भुतम् । (२०।१)

सुदक्षिणः स संग्रामे निहतः सव्यसाचिना ॥ (२०।२)

कोसलानाम् अधिपतिर् हत्वा बहुशतान् परान् । (२१।१)

सौभद्रेण हि विक्रम्य गमितो यमसादनम् ॥ (२१।२)

बहुशो योधयित्वा च भीमसेनं महारथः । (२२।१)

चित्रसेनस् तव सुतो भीमसेनेन पातितः ॥ (२२।२)

मद्रराजात्मजः शूरः परेषां भयवर्धनः । (२३।१)

असिचर्मधरः श्रीमान् सौभद्रेण निपातितः ॥ (२३।२)

समः कर्णस्य समरे यः स कर्णस्य पश्यतः । (२४।१)

वृषसेनो महातेजाः शीघ्रास्त्रः कृतनिश्चयः ॥ (२४।२)

अभिमन्योर् वधं स्मृत्वा प्रतिज्ञाम् अपि चात्मनः । (२५।१)

धनंजयेन विक्रम्य गमितो यमसादनम् ॥ (२५।२)

नित्यप्रसक्तवैरो यः पाण्डवैः पृथिवीपतिः । (२६।१)

विश्राव्य वैरं पार्थेन श्रुतायुः स निपातितः ॥ (२६।२)

शल्यपुत्रस् तु विक्रान्तः सहदेवेन मारिष । (२७।१)

हतो रुक्मरथो राजन् भ्राता मातुलजो युधि ॥ (२७।२)

राजा भगीरथो वृद्धो बृहत्क्षत्रश् च केकयः । (२८।१)

पराक्रमन्तौ विक्रान्तौ निहतौ वीर्यवत्तरौ ॥ (२८।२)

भगदत्तसुतो राजन् कृतप्रज्ञो महाबलः । (२९।१)

श्येनवच् चरता संख्ये नकुलेन निपातितः ॥ (२९।२)

पितामहस् तव तथा बाह्लिकः सह बाह्लिकैः । (३०।१)

भीमसेनेन विक्रम्य गमितो यमसादनम् ॥ (३०।२)

जयत्सेनस् तथा राजञ् जारासंधिर् महाबलः । (३१।१)

मागधो निहतः संख्ये सौभद्रेण महात्मना ॥ (३१।२)

पुत्रस् ते दुर्मुखो राजन् दुःसहश् च महारथः । (३२।१)

गदया भीमसेनेन निहतौ शूरमानिनौ ॥ (३२।२)

दुर्मर्षणो दुर्विषहो दुर्जयश् च महारथः । (३३।१)

कृत्वा नसुकरं कर्म गता वैवस्वतक्षयम् ॥ (३३।२)

सचिवो वृषवर्मा ते सूतः परमवीर्यवान् । (३४।१)

भीमसेनेन विक्रम्य गमितो यमसादनम् ॥ (३४।२)

नागायुतबलो राजा नागायुतबलो महान् । (३५।१)

सगणः पाण्डुपुत्रेण निहतः सव्यसाचिना ॥ (३५।२)

वसातयो महाराज द्विसाहस्राः प्रहारिणः । (३६।१)

शूरसेनाश् च विक्रान्ताः सर्वे युधि निपातिताः ॥ (३६।२)

अभीषाहाः कवचिनः प्रहरन्तो मदोत्कटाः । (३७।१)

शिबयश् च रथोदाराः कलिङ्गसहिता हताः ॥ (३७।२)

गोकुले नित्यसंवृद्धा युद्धे परमकोविदाः । (३८।१)

श्रेणयो बहुसाहस्राः संशप्तकगणाश् च ये । (३८।२)

ते सर्वे पार्थम् आसाद्य गता वैवस्वतक्षयम् ॥ (३८।३)

स्यालौ तव महाराज राजानौ वृषकाचलौ । (३९।१)

त्वदर्थे संपराक्रान्तौ निहतौ सव्यसाचिना ॥ (३९।२)

उग्रकर्मा महेष्वासो नामतः कर्मतस् तथा । (४०।१)

शाल्वराजो महाराज भीमसेनेन पातितः ॥ (४०।२)

ओघवांश् च महाराज बृहन्तः सहितो रणे । (४१।१)

पराक्रमन्तौ मित्रार्थे गतौ वैवस्वतक्षयम् ॥ (४१।२)

तथैव रथिनां श्रेष्ठः क्षेमधूर्तिर् विशां पते । (४२।१)

निहतो गदया राजन् भीमसेनेन संयुगे ॥ (४२।२)

तथा राजा महेष्वासो जलसंधो महाबलः । (४३।१)

सुमहत् कदनं कृत्वा हतः सात्यकिना रणे ॥ (४३।२)

अलायुधो राक्षसेन्द्रः खरबन्धुरयानगः । (४४।१)

घटोत्कचेन विक्रम्य गमितो यमसादनम् ॥ (४४।२)

राधेयाः सूतपुत्राश् च भ्रातरश् च महारथाः । (४५।१)

केकयाः सर्वशश् चापि निहताः सव्यसाचिना ॥ (४५।२)

मालवा मद्रकाश् चैव द्रविडाश् चोग्रविक्रमाः । (४६।१)

यौधेयाश् च ललित्थाश् च क्षुद्रकाश् चाप्य् उशीनराः ॥ (४६।२)

मावेल्लकास् तुण्डिकेराः सावित्रीपुत्रकाञ्चलाः । (४७।१)

प्राच्योदीच्याः प्रतीच्याश् च दाक्षिणात्याश् च मारिष ॥ (४७।२)

पत्तीनां निहताः संघा हयानाम् अयुतानि च । (४८।१)

रथव्रजाश् च निहता हताश् च वरवारणाः ॥ (४८।२)

सध्वजाः सायुधाः शूराः सवर्माम्बरभूषणाः । (४९।१)

कालेन महता यत्ताः कुले ये च विवर्धिताः ॥ (४९।२)

ते हताः समरे राजन् पार्थेनाक्लिष्टकर्मणा । (५०।१)

अन्ये तथामितबलाः परस्परवधैषिणः ॥ (५०।२)

एते चान्ये च बहवो राजानः सगणा रणे । (५१।१)

हताः सहस्रशो राजन् यन् मां त्वं परिपृच्छसि । (५१।२)

एवम् एष क्षयो वृत्तः कर्णार्जुनसमागमे ॥ (५१।३)

महेन्द्रेण यथा वृत्रो यथा रामेण रावणः । (५२।१)

यथा कृष्णेन निहतो मुरो रणनिपातितः । (५२।२)

कार्तवीर्यश् च रामेण भार्गवेण हतो यथा ॥ (५२।३)

सज्ञातिबान्धवः शूरः समरे युद्धदुर्मदः । (५३।१)

रणे कृत्वा महायुद्धं घोरं त्रैलोक्यविश्रुतम् ॥ (५३।२)

तथार्जुनेन निहतो द्वैरथे युद्धदुर्मदः । (५४।१)

सामात्यबान्धवो राजन् कर्णः प्रहरतां वरः ॥ (५४।२)

जयाशा धार्तराष्ट्राणां वैरस्य च मुखं यतः । (५५।१)

तीर्णं तत् पाण्डवै राजन् यत् पुरा नावबुध्यसे ॥ (५५।२)

उच्यमानो महाराज बन्धुभिर् हितकाङ्क्षिभिः । (५६।१)

तद् इदं समनुप्राप्तं व्यसनं त्वां महात्ययम् ॥ (५६।२)

पुत्राणां राज्यकामानां त्वया राजन् हितैषिणा । (५७।१)

अहितानीव चीर्णानि तेषां ते फलम् आगतम् ॥ (५७।२)

धृतराष्ट्र उवाच । (५८।१)

आख्याता मामकास् तात निहता युधि पाण्डवैः । (५८।२)

निहतान् पाण्डवेयानां मामकैर् ब्रूहि संजय ॥ (५८।३)

संजय उवाच । (५९।१)

कुन्तयो युधि विक्रान्ता महासत्त्वा महाबलाः । (५९।२)

सानुबन्धाः सहामात्या भीष्मेण युधि पातिताः ॥ (५९।३)

समः किरीटिना संख्ये वीर्येण च बलेन च । (६०।१)

सत्यजित् सत्यसंधेन द्रोणेन निहतो रणे ॥ (६०।२)

तथा विराटद्रुपदौ वृद्धौ सहसुतौ नृपौ । (६१।१)

पराक्रमन्तौ मित्रार्थे द्रोणेन निहतौ रणे ॥ (६१।२)

यो बाल एव समरे संमितः सव्यसाचिना । (६२।१)

केशवेन च दुर्धर्षो बलदेवेन चाभिभूः ॥ (६२।२)

स एष कदनं कृत्वा महद् रणविशारदः । (६३।१)

परिवार्य महामात्रैः षड्भिः परमकै रथैः । (६३।२)

अशक्नुवद्भिर् बीभत्सुम् अभिमन्युर् निपातितः ॥ (६३।३)

तं कृतं विरथं वीरं क्षत्रधर्मे व्यवस्थितम् । (६४।१)

दौःशासनिर् महाराज सौभद्रं हतवान् रणे ॥ (६४।२)

बृहन्तस् तु महेष्वासः कृतास्त्रो युद्धदुर्मदः । (६५।१)

दुःशासनेन विक्रम्य गमितो यमसादनम् ॥ (६५।२)

मणिमान् दण्डधारश् च राजानौ युद्धदुर्मदौ । (६६।१)

पराक्रमन्तौ मित्रार्थे द्रोणेन विनिपातितौ ॥ (६६।२)

अंशुमान् भोजराजस् तु सहसैन्यो महारथः । (६७।१)

भारद्वाजेन विक्रम्य गमितो यमसादनम् ॥ (६७।२)

चित्रायुधश् चित्रयोधी कृत्वा तौ कदनं महत् । (६८।१)

चित्रमार्गेण विक्रम्य कर्णेन निहतौ युधि ॥ (६८।२)

वृकोदरसमो युद्धे दृढः केकयजो युधि । (६९।१)

केकयेनैव विक्रम्य भ्रात्रा भ्राता निपातितः ॥ (६९।२)

जनमेजयो गदायोधी पार्वतीयः प्रतापवान् । (७०।१)

दुर्मुखेन महाराज तव पुत्रेण पातितः ॥ (७०।२)

रोचमानौ नरव्याघ्रौ रोचमानौ ग्रहाव् इव । (७१।१)

द्रोणेन युगपद् राजन् दिवं संप्रेषितौ शरैः ॥ (७१।२)

नृपाश् च प्रतियुध्यन्तः पराक्रान्ता विशां पते । (७२।१)

कृत्वा नसुकरं कर्म गता वैवस्वतक्षयम् ॥ (७२।२)

पुरुजित् कुन्तिभोजश् च मातुलः सव्यसाचिनः । (७३।१)

संग्रामनिर्जितांल् लोकान् गमितो द्रोणसायकैः ॥ (७३।२)

अभिभूः काशिराजश् च काशिकैर् बहुभिर् वृतः । (७४।१)

वसुदानस्य पुत्रेण न्यासितो देहम् आहवे ॥ (७४।२)

अमितौजा युधामन्युर् उत्तमौजाश् च वीर्यवान् । (७५।१)

निहत्य शतशः शूरान् परैर् विनिहतौ रणे ॥ (७५।२)

क्षत्रधर्मा च पाञ्चाल्यः क्षत्रवर्मा च मारिष । (७६।१)

द्रोणेन परमेष्वासौ गमितौ यमसादनम् ॥ (७६।२)

शिखण्डितनयो युद्धे क्षत्रदेवो युधां पतिः । (७७।१)

लक्ष्मणेन हतो राजंस् तव पौत्रेण भारत ॥ (७७।२)

सुचित्रश् चित्रधर्मा च पितापुत्रौ महारथौ । (७८।१)

प्रचरन्तौ महावीर्यौ द्रोणेन निहतौ रणे ॥ (७८।२)

वार्धक्षेमिर् महाराज कृत्वा कदनम् आहवे । (७९।१)

बाह्लिकेन महाराज कौरवेण निपातितः ॥ (७९।२)

धृष्टकेतुर् महाराज चेदीनां प्रवरो रथः । (८०।१)

कृत्वा नसुकरं कर्म गतो वैवस्वतक्षयम् ॥ (८०।२)

तथा सत्यधृतिस् तात कृत्वा कदनम् आहवे । (८१।१)

पाण्डवार्थे पराक्रान्तो गमितो यमसादनम् ॥ (८१।२)

पुत्रस् तु शिशुपालस्य सुकेतुः पृथिवीपते । (८२।१)

निहत्य शात्रवान् संख्ये द्रोणेन निहतो युधि ॥ (८२।२)

तथा सत्यधृतिर् वीरो मदिराश्वश् च वीर्यवान् । (८३।१)

सूर्यदत्तश् च विक्रान्तो निहतो द्रोणसायकैः ॥ (८३।२)

श्रेणिमांश् च महाराज युध्यमानः पराक्रमी । (८४।१)

कृत्वा नसुकरं कर्म गतो वैवस्वतक्षयम् ॥ (८४।२)

तथैव युधि विक्रान्तो मागधः परवीरहा । (८५।१)

भीष्मेण निहतो राजन् युध्यमानः पराक्रमी ॥ (८५।२)

वसुदानश् च कदनं कुर्वाणो ऽतीव संयुगे । (८६।१)

भारद्वाजेन विक्रम्य गमितो यमसादनम् ॥ (८६।२)

एते चान्ये च बहवः पाण्डवानां महारथाः । (८७।१)

हता द्रोणेन विक्रम्य यन् मां त्वं परिपृच्छसि ॥ (८७।२)

धृतराष्ट्र उवाच । (८८।१)

हतप्रवीरे सैन्ये ऽस्मिन् मामके वदतां वर । (८८।२)

अहताञ् शंस मे सूत ये ऽत्र जीवन्ति केचन ॥ (८८।३)

एतेषु निहतेष्व् अद्य ये त्वया परिकीर्तिताः । (८९।१)

अहतान् मन्यसे यांस् त्वं ते ऽपि स्वर्गजितो मताः ॥ (८९।२)

संजय उवाच । (९०।१)

यस्मिन् महास्त्राणि समर्पितानि चित्राणि शुभ्राणि चतुर्विधानि । (९०।२)

दिव्यानि राजन् निहितानि चैव द्रोणेन वीरद्विजसत्तमेन ॥ (९०।३)

महारथः कृतिमान् क्षिप्रहस्तो दृढायुधो दृढमुष्टिर् दृढेषुः । (९१।१)

स वीर्यवान् द्रोणपुत्रस् तरस्वी व्यवस्थितो योद्धुकामस् त्वदर्थे ॥ (९१।२)

आनर्तवासी हृदिकात्मजो ऽसौ महारथः सात्वतानां वरिष्ठः । (९२।१)

स्वयं भोजः कृतवर्मा कृतास्त्रो व्यवस्थितो योद्धुकामस् त्वदर्थे ॥ (९२।२)

शारद्वतो गौतमश् चापि राजन् महाबलो बहुचित्रास्त्रयोधी । (९३।१)

धनुश् चित्रं सुमहद् भारसाहं व्यवस्थितो योत्स्यमानः प्रगृह्य ॥ (९३।२)

आर्तायनिः समरे दुष्प्रकम्प्यः सेनाग्रणीः प्रथमस् तावकानाम् । (९४।१)

स्वस्रेयांस् तान् पाण्डवेयान् विसृज्य सत्यां वाचं तां चिकीर्षुस् तरस्वी ॥ (९४।२)

तेजोवधं सूतपुत्रस्य संख्ये प्रतिश्रुत्वाजातशत्रोः पुरस्तात् । (९५।१)

दुराधर्षः शक्रसमानवीर्यः शल्यः स्थितो योद्धुकामस् त्वदर्थे ॥ (९५।२)

आजानेयैः सैन्धवैः पार्वतीयैर् नदीजकाम्बोजवनायुबाह्लिकैः । (९६।१)

गान्धारराजः स्वबलेन युक्तो व्यवस्थितो योद्धुकामस् त्वदर्थे ॥ (९६।२)

तथा सुतस् ते ज्वलनार्कवर्णं रथं समास्थाय कुरुप्रवीर । (९७।१)

व्यवस्थितः कुरुमित्रो नरेन्द्र व्यभ्रे सूर्यो भ्राजमानो यथा वै ॥ (९७।२)

दुर्योधनो नागकुलस्य मध्ये महावीर्यः सह सैन्यप्रवीरैः । (९८।१)

रथेन जाम्बूनदभूषणेन व्यवस्थितः समरे योद्धुकामः ॥ (९८।२)

स राजमध्ये पुरुषप्रवीरो रराज जाम्बूनदचित्रवर्मा । (९९।१)

पद्मप्रभो वह्निर् इवाल्पधूमो मेघान्तरे सूर्य इव प्रकाशः ॥ (९९।२)

तथा सुषेणो ऽप्य् असिचर्मपाणिस् तवात्मजः सत्यसेनश् च वीरः । (१००।१)

व्यवस्थितौ चित्रसेनेन सार्धं हृष्टात्मानौ समरे योद्धुकामौ ॥ (१००।२)

ह्रीनिषेधा भरता राजपुत्राश् चित्रायुधः श्रुतकर्मा जयश् च । (१०१।१)

शलश् च सत्यव्रतदुःशलौ च व्यवस्थिता बलिनो योद्धुकामाः ॥ (१०१।२)

कैतव्यानाम् अधिपः शूरमानी रणे रणे शत्रुहा राजपुत्रः । (१०२।१)

पत्री हयी नागरथप्रयायी व्यवस्थितो योद्धुकामस् त्वदर्थे ॥ (१०२।२)

वीरः श्रुतायुश् च श्रुतायुधश् च चित्राङ्गदश् चित्रवर्मा स वीरः । (१०३।१)

व्यवस्थिता ये तु सैन्ये नराग्र्याः प्रहारिणो मानिनः सत्यसंधाः ॥ (१०३।२)

कर्णात्मजः सत्यसेनो महात्मा व्यवस्थितः समरे योद्धुकामः । (१०४।१)

अथापरौ कर्णसुतौ वरार्हौ व्यवस्थितौ लघुहस्तौ नरेन्द्र । (१०४।२)

बलं महद् दुर्भिदम् अल्पधैर्यैः समाश्रितौ योत्स्यमानौ त्वदर्थे ॥ (१०४।३)

एतैश् च मुख्यैर् अपरैश् च राजन् योधप्रवीरैर् अमितप्रभावैः । (१०५।१)

व्यवस्थितो नागकुलस्य मध्ये यथा महेन्द्रः कुरुराजो जयाय ॥ (१०५।२)

धृतराष्ट्र उवाच । (१०६।१)

आख्याता जीवमाना ये परेभ्यो ऽन्ये यथातथम् । (१०६।२)

इतीदम् अभिगच्छामि व्यक्तम् अर्थाभिपत्तितः ॥ (१०६।३)

वैशंपायन उवाच । (१०७।१)

एवं ब्रुवन्न् एव तदा धृतराष्ट्रो ऽम्बिकासुतः । (१०७।२)

हतप्रवीरं विध्वस्तं किंचिच्छेषं स्वकं बलम् । (१०७।३)

श्रुत्वा व्यामोहम् अगमच्छोकव्याकुलितेन्द्रियः ॥ (१०७।४)

मुह्यमानो ऽब्रवीच्चापि मुहूर्तं तिष्ठ संजय । (१०८।१)

व्याकुलं मे मनस् तात श्रुत्वा सुमहद् अप्रियम् । (१०८।२)

नष्टचित्तस् ततः सो ऽथ बभूव जगतीपतिः ॥ (१०८।३)