संजय उवाच । (१।१)

अस्यतां यतमानानां शूराणाम् अनिवर्तिनाम् । (१।२)

संकल्पम् अकरोन्मोघं गाण्डीवेन धनंजयः ॥ (१।३)

इन्द्राशनिसमस्पर्शान् अविषह्यान्महौजसः । (२।१)

विसृजन् दृश्यते बाणान् धारा मुञ्चन्न् इवाम्बुदः ॥ (२।२)

तत् सैन्यं भरतश्रेष्ठ वध्यमानं किरीटिना । (३।१)

सम्प्रदुद्राव संग्रामात् तव पुत्रस्य पश्यतः ॥ (३।२)

हतधुर्या रथाः केचिद्धतसूतास्तथापरे । (४।१)

भग्नाक्षयुगचक्रेषाः केचिद् आसन् विशां पते ॥ (४।२)

अन्येषां सायकाः क्षीणास्तथान्ये शरपीडिताः । (५।१)

अक्षता युगपत् केचित् प्राद्रवन् भयपीडिताः ॥ (५।२)

केचित् पुत्रान् उपादाय हतभूयिष्ठवाहनाः । (६।१)

विचुक्रुशुः पितॄन् अन्ये सहायान् अपरे पुनः ॥ (६।२)

बान्धवांश्च नरव्याघ्र भ्रातॄन् संबन्धिनस्तथा । (७।१)

दुद्रुवुः केचिद् उत्सृज्य तत्र तत्र विशां पते ॥ (७।२)

बहवो ऽत्र भृशं विद्धा मुह्यमाना महारथाः । (८।१)

निष्टनन्तः स्म दृश्यन्ते पार्थबाणहता नराः ॥ (८।२)

तान् अन्ये रथम् आरोप्य समाश्वास्य मुहूर्तकम् । (९।१)

विश्रान्ताश्च वितृष्णाश्च पुनर् युद्धाय जग्मिरे ॥ (९।२)

तान् अपास्य गताः केचित् पुनर् एव युयुत्सवः । (१०।१)

कुर्वन्तस्तव पुत्रस्य शासनं युद्धदुर्मदाः ॥ (१०।२)

पानीयम् अपरे पीत्वा पर्याश्वास्य च वाहनम् । (११।१)

वर्माणि च समारोप्य केचिद् भरतसत्तम ॥ (११।२)

समाश्वास्यापरे भ्रातॄन्निक्षिप्य शिबिरे ऽपि च । (१२।१)

पुत्रान् अन्ये पितॄन् अन्ये पुनर् युद्धम् अरोचयन् ॥ (१२।२)

सज्जयित्वा रथान् केचिद् यथामुख्यं विशां पते । (१३।१)

आप्लुत्य पाण्डवानीकं पुनर् युद्धम् अरोचयन् ॥ (१३।२)

ते शूराः किङ्किणीजालैः समाछन्ना बभासिरे । (१४।१)

त्रैलोक्यविजये युक्ता यथा दैतेयदानवाः ॥ (१४।२)

आगम्य सहसा केचिद् रथैः स्वर्णविभूषितैः । (१५।१)

पाण्डवानाम् अनीकेषु धृष्टद्युम्नम् अयोधयन् ॥ (१५।२)

धृष्टद्युम्नो ऽपि पाञ्चाल्यः शिखण्डी च महारथः । (१६।१)

नाकुलिश्च शतानीको रथानीकम् अयोधयन् ॥ (१६।२)

पाञ्चाल्यस्तु ततः क्रुद्धः सैन्येन महता वृतः । (१७।१)

अभ्यद्रवत् सुसंरब्धस्तावकान् हन्तुम् उद्यतः ॥ (१७।२)

ततस्त्वापततस्तस्य तव पुत्रो जनाधिप । (१८।१)

बाणसंघान् अनेकान् वै प्रेषयामास भारत ॥ (१८।२)

धृष्टद्युम्नस्ततो राजंस्तव पुत्रेण धन्विना । (१९।१)

नाराचैर् बहुभिः क्षिप्रं बाह्वोर् उरसि चार्पितः ॥ (१९।२)

सो ऽतिविद्धो महेष्वासस्तोत्त्रार्दित इव द्विपः । (२०।१)

तस्याश्वांश्चतुरो बाणैः प्रेषयामास मृत्यवे । (२०।२)

सारथेश्चास्य भल्लेन शिरः कायाद् अपाहरत् ॥ (२०।३)

ततो दुर्योधनो राजा पृष्ठम् आरुह्य वाजिनः । (२१।१)

अपाक्रामद्धतरथो नातिदूरम् अरिंदमः ॥ (२१।२)

दृष्ट्वा तु हतविक्रान्तं स्वम् अनीकं महाबलः । (२२।१)

तव पुत्रो महाराज प्रययौ यत्र सौबलः ॥ (२२।२)

ततो रथेषु भग्नेषु त्रिसाहस्रा महाद्विपाः । (२३।१)

पाण्डवान् रथिनः पञ्च समन्तात् पर्यवारयन् ॥ (२३।२)

ते वृताः समरे पञ्च गजानीकेन भारत । (२४।१)

अशोभन्त नरव्याघ्रा ग्रहा व्याप्ता घनैर् इव ॥ (२४।२)

ततो ऽर्जुनो महाराज लब्धलक्षो महाभुजः । (२५।१)

विनिर्ययौ रथेनैव श्वेताश्वः कृष्णसारथिः ॥ (२५।२)

तैः समन्तात् परिवृतः कुञ्जरैः पर्वतोपमैः । (२६।१)

नाराचैर् विमलैस्तीक्ष्णैर् गजानीकम् अपोथयत् ॥ (२६।२)

तत्रैकबाणनिहतान् अपश्याम महागजान् । (२७।१)

पतितान् पात्यमानांश्च विभिन्नान् सव्यसाचिना ॥ (२७।२)

भीमसेनस्तु तान् दृष्ट्वा नागान्मत्तगजोपमः । (२८।१)

करेण गृह्य महतीं गदाम् अभ्यपतद् बली । (२८।२)

अवप्लुत्य रथात् तूर्णं दण्डपाणिर् इवान्तकः ॥ (२८।३)

तम् उद्यतगदं दृष्ट्वा पाण्डवानां महारथम् । (२९।१)

वित्रेसुस्तावकाः सैन्याः शकृन्मूत्रं प्रसुस्रुवुः । (२९।२)

आविग्नं च बलं सर्वं गदाहस्ते वृकोदरे ॥ (२९।३)

गदया भीमसेनेन भिन्नकुम्भान् रजस्वलान् । (३०।१)

धावमानान् अपश्याम कुञ्जरान् पर्वतोपमान् ॥ (३०।२)

प्रधाव्य कुञ्जरास्ते तु भीमसेनगदाहताः । (३१।१)

पेतुर् आर्तस्वरं कृत्वा छिन्नपक्षा इवाद्रयः ॥ (३१।२)

तान् भिन्नकुम्भान् सुबहून् द्रवमाणान् इतस्ततः । (३२।१)

पतमानांश्च सम्प्रेक्ष्य वित्रेसुस्तव सैनिकाः ॥ (३२।२)

युधिष्ठिरो ऽपि संक्रुद्धो माद्रीपुत्रौ च पाण्डवौ । (३३।१)

गृध्रपक्षैः शितैर् बाणैर् जघ्नुर् वै गजयोधिनः ॥ (३३।२)

धृष्टद्युम्नस्तु समरे पराजित्य नराधिपम् । (३४।१)

अपक्रान्ते तव सुते हयपृष्ठं समाश्रिते ॥ (३४।२)

दृष्ट्वा च पाण्डवान् सर्वान् कुञ्जरैः परिवारितान् । (३५।१)

धृष्टद्युम्नो महाराज सह सर्वैः प्रभद्रकैः । (३५।२)

पुत्रः पाञ्चालराजस्य जिघांसुः कुञ्जरान् ययौ ॥ (३५।३)

अदृष्ट्वा तु रथानीके दुर्योधनम् अरिंदमम् । (३६।१)

अश्वत्थामा कृपश्चैव कृतवर्मा च सात्वतः । (३६।२)

अपृच्छन् क्षत्रियांस्तत्र क्व नु दुर्योधनो गतः ॥ (३६।३)

अपश्यमाना राजानं वर्तमाने जनक्षये । (३७।१)

मन्वाना निहतं तत्र तव पुत्रं महारथाः । (३७।२)

विषण्णवदना भूत्वा पर्यपृच्छन्त ते सुतम् ॥ (३७।३)

आहुः केचिद्धते सूते प्रयातो यत्र सौबलः । (३८।१)

अपरे त्वब्रुवंस्तत्र क्षत्रिया भृशविक्षताः ॥ (३८।२)

दुर्योधनेन किं कार्यं द्रक्ष्यध्वं यदि जीवति । (३९।१)

युध्यध्वं सहिताः सर्वे किं वो राजा करिष्यति ॥ (३९।२)

ते क्षत्रियाः क्षतैर् गात्रैर् हतभूयिष्ठवाहनाः । (४०।१)

शरैः सम्पीड्यमानाश्च नातिव्यक्तम् इवाब्रुवन् ॥ (४०।२)

इदं सर्वं बलं हन्मो येन स्म परिवारिताः । (४१।१)

एते सर्वे गजान् हत्वा उपयान्ति स्म पाण्डवाः ॥ (४१।२)

श्रुत्वा तु वचनं तेषाम् अश्वत्थामा महाबलः । (४२।१)

हित्वा पाञ्चालराजस्य तद् अनीकं दुरुत्सहम् ॥ (४२।२)

कृपश्च कृतवर्मा च प्रययुर् यत्र सौबलः । (४३।१)

रथानीकं परित्यज्य शूराः सुदृढधन्विनः ॥ (४३।२)

ततस्तेषु प्रयातेषु धृष्टद्युम्नपुरोगमाः । (४४।१)

आययुः पाण्डवा राजन् विनिघ्नन्तः स्म तावकान् ॥ (४४।२)

दृष्ट्वा तु तान् आपततः सम्प्रहृष्टान्महारथान् । (४५।१)

पराक्रान्तांस्ततो वीरान्निराशाञ्जीविते तदा । (४५।२)

विवर्णमुखभूयिष्ठम् अभवत् तावकं बलम् ॥ (४५।३)

परिक्षीणायुधान् दृष्ट्वा तान् अहं परिवारितान् । (४६।१)

राजन् बलेन द्व्यङ्गेन त्यक्त्वा जीवितम् आत्मनः ॥ (४६।२)

आत्मनापञ्चमो ऽयुध्यं पाञ्चालस्य बलेन ह । (४७।१)

तस्मिन् देशे व्यवस्थाप्य यत्र शारद्वतः स्थितः ॥ (४७।२)

सम्प्रयुद्धा वयं पञ्च किरीटिशरपीडिताः । (४८।१)

धृष्टद्युम्नं महानीकं तत्र नो ऽभूद् रणो महान् । (४८।२)

जितास्तेन वयं सर्वे व्यपयाम रणात् ततः ॥ (४८।३)

अथापश्यं सात्यकिं तम् उपायान्तं महारथम् । (४९।१)

रथैश्चतुःशतैर् वीरो मां चाभ्यद्रवद् आहवे ॥ (४९।२)

धृष्टद्युम्नाद् अहं मुक्तः कथंचिच्छ्रान्तवाहनः । (५०।१)

पतितो माधवानीकं दुष्कृती नरकं यथा । (५०।२)

तत्र युद्धम् अभूद् घोरं मुहूर्तम् अतिदारुणम् ॥ (५०।३)

सात्यकिस्तु महाबाहुर् मम हत्वा परिच्छदम् । (५१।१)

जीवग्राहम् अगृह्णान्मां मूर्छितं पतितं भुवि ॥ (५१।२)

ततो मुहूर्ताद् इव तद् गजानीकम् अवध्यत । (५२।१)

गदया भीमसेनेन नाराचैर् अर्जुनेन च ॥ (५२।२)

प्रतिपिष्टैर् महानागैः समन्तात् पर्वतोपमैः । (५३।१)

नातिप्रसिद्धेव गतिः पाण्डवानाम् अजायत ॥ (५३।२)

रथमार्गांस्ततश्चक्रे भीमसेनो महाबलः । (५४।१)

पाण्डवानां महाराज व्यपकर्षन्महागजान् ॥ (५४।२)

अश्वत्थामा कृपश्चैव कृतवर्मा च सात्वतः । (५५।१)

अपश्यन्तो रथानीके दुर्योधनम् अरिंदमम् । (५५।२)

राजानं मृगयामासुस्तव पुत्रं महारथम् ॥ (५५।३)

परित्यज्य च पाञ्चालं प्रयाता यत्र सौबलः । (५६।१)

राज्ञो ऽदर्शनसंविग्ना वर्तमाने जनक्षये ॥ (५६।२)