भरद्वाज उवाच । (१।१)

एते ते धातवः पञ्च ब्रह्मा यान् असृजत् पुरा । (१।२)

आवृता यैर् इमे लोका महाभूताभिसंज्ञितैः ॥ (१।३)

यद् आसृजत् सहस्राणि भूतानां स महामतिः । (२।१)

पञ्चानाम् एव भूतत्वं कथं समुपपद्यते ॥ (२।२)

भृगुर् उवाच । (३।१)

अमितानां महाशब्दो यान्ति भूतानि संभवम् । (३।२)

ततस्तेषां महाभूतशब्दो ऽयम् उपपद्यते ॥ (३।३)

चेष्टा वयूः खम् आकाशम् ऊष्माग्निः सलिलं द्रवः । (४।१)

पृथिवी चात्र संघातः शरीरं पाञ्चभौतिकम् ॥ (४।२)

इत्येतैः पञ्चभिर् भूतैर् युक्तं स्थावरजङ्गमम् । (५।१)

श्रोत्रं घ्राणं रसः स्पर्शो दृष्टिश्चेन्द्रियसंज्ञिताः ॥ (५।२)

भरद्वाज उवाच । (६।१)

पञ्चभिर् यदि भूतैस्तु युक्ताः स्थावरजङ्गमाः । (६।२)

स्थावराणां न दृश्यन्ते शरीरे पञ्च धातवः ॥ (६।३)

अनूष्मणाम् अचेष्टानां घनानां चैव तत्त्वतः । (७।१)

वृक्षाणां नोपलभ्यन्ते शरीरे पञ्च धातवः ॥ (७।२)

न शृण्वन्ति न पश्यन्ति न गन्धरसवेदिनः । (८।१)

न च स्पर्शं विजानन्ति ते कथं पाञ्चभौतिकाः ॥ (८।२)

अद्रवत्वाद् अनग्नित्वाद् अभौमत्वाद् अवायुतः । (९।१)

आकाशस्याप्रमेयत्वाद् वृक्षाणां नास्ति भौतिकम् ॥ (९।२)

भृगुर् उवाच । (१०।१)

घनानाम् अपि वृक्षाणाम् आकाशो ऽस्ति न संशयः । (१०।२)

तेषां पुष्पफले व्यक्तिर् नित्यं समुपलभ्यते ॥ (१०।३)

ऊष्मतो ग्लानपर्णानां त्वक् फलं पुष्पम् एव च । (११।१)

म्लायते चैव शीते न स्पर्शस्तेनात्र विद्यते ॥ (११।२)

वाय्वग्न्यशनिनिष्पेषैः फलपुष्पं विशीर्यते । (१२।१)

श्रोत्रेण गृह्यते शब्दस्तस्माच्छृण्वन्ति पादपाः ॥ (१२।२)

वल्ली वेष्टयते वृक्षं सर्वतश्चैव गच्छति । (१३।१)

न ह्यदृष्टेश्च मार्गो ऽस्ति तस्मात् पश्यन्ति पादपाः ॥ (१३।२)

पुण्यापुण्यैस्तथा गन्धैर् धूपैश्च विविधैर् अपि । (१४।१)

अरोगाः पुष्पिताः सन्ति तस्माज्जिघ्रन्ति पादपाः ॥ (१४।२)

पादैः सलिलपानं च व्याधीनाम् अपि दर्शनम् । (१५।१)

व्याधिप्रतिक्रियत्वाच्च विद्यते रसनं द्रुमे ॥ (१५।२)

वक्त्रेणोत्पलनालेन यथोर्ध्वं जलम् आददेत् । (१६।१)

तथा पवनसंयुक्तः पादैः पिबति पादपः ॥ (१६।२)

ग्रहणात् सुखदुःखस्य छिन्नस्य च विरोहणात् । (१७।१)

जीवं पश्यामि वृक्षाणाम् अचैतन्यं न विद्यते ॥ (१७।२)

तेन तज्जलम् आदत्तं जरयत्यग्निमारुतौ । (१८।१)

आहारपरिणामाच्च स्नेहो वृद्धिश्च जायते ॥ (१८।२)

जङ्गमानां च सर्वेषां शरीरे पञ्च धातवः । (१९।१)

प्रत्येकशः प्रभिद्यन्ते यैः शरीरं विचेष्टते ॥ (१९।२)

त्वक् च मांसं तथास्थीनि मज्जा स्नायु च पञ्चमम् । (२०।१)

इत्येतद् इह संख्यातं शरीरे पृथिवीमयम् ॥ (२०।२)

तेजो ऽग्निश्च तथा क्रोधश्चक्षुर् ऊष्मा तथैव च । (२१।१)

अग्निर् जरयते चापि पञ्चाग्नेयाः शरीरिणः ॥ (२१।२)

श्रोत्रं घ्राणम् अथास्यं च हृदयं कोष्ठम् एव च । (२२।१)

आकाशात् प्राणिनाम् एते शरीरे पञ्च धातवः ॥ (२२।२)

श्लेष्मा पित्तम् अथ स्वेदो वसा शोणितम् एव च । (२३।१)

इत्यापः पञ्चधा देहे भवन्ति प्राणिनां सदा ॥ (२३।२)

प्राणात् प्रणीयते प्राणी व्यानाद् व्यायच्छते तथा । (२४।१)

गच्छत्यपानो ऽवाक् चैव समानो हृद्यवस्थितः ॥ (२४।२)

उदानाद् उच्छ्वसिति च प्रतिभेदाच्च भाषते । (२५।१)

इत्येते वायवः पञ्च चेष्टयन्तीह देहिनम् ॥ (२५।२)

भूमेर् गन्धगुणान् वेत्ति रसं चाद्भ्यः शरीरवान् । (२६।१)

ज्योतिः पश्यति चक्षुर्भ्यां स्पर्शं वेत्ति च वायुना ॥ (२६।२)

तस्य गन्धस्य वक्ष्यामि विस्तराभिहितान् गुणान् । (२७।१)

इष्टश्चानिष्टगन्धश्च मधुरः कटुर् एव च ॥ (२७।२)

निर्हारी संहतः स्निग्धो रूक्षो विशद एव च । (२८।१)

एवं नवविधो ज्ञेयः पार्थिवो गन्धविस्तरः ॥ (२८।२)

शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसश्चापां गुणाः स्मृताः । (२९।१)

रसज्ञानं तु वक्ष्यामि तन्मे निगदतः शृणु ॥ (२९।२)

रसो बहुविधः प्रोक्तः सूरिभिः प्रथितात्मभिः । (३०।१)

मधुरो लवणस्तिक्तः कषायो ऽम्लः कटुस्तथा । (३०।२)

एष षड्विधविस्तारो रसो वारिमयः स्मृतः ॥ (३०।३)

शब्दः स्पर्शश्च रूपं च त्रिगुणं ज्योतिर् उच्यते । (३१।१)

ज्योतिः पश्यति रूपाणि रूपं च बहुधा स्मृतम् ॥ (३१।२)

ह्रस्वो दीर्घस्तथा स्थूलश्चतुरस्रो ऽणु वृत्तवान् । (३२।१)

शुक्लः कृष्णस्तथा रक्तो नीलः पीतो ऽरुणस्तथा । (३२।२)

एवं द्वादशविस्तारो ज्योतीरूपगुणः स्मृतः ॥ (३२।३)

शब्दस्पर्शौ तु विज्ञेयौ द्विगुणो वायुर् उच्यते । (३३।१)

वायव्यस्तु गुणः स्पर्शः स्पर्शश्च बहुधा स्मृतः ॥ (३३।२)

कठिनश्चिक्कणः श्लक्ष्णः पिच्छलो मृदुदारुणः । (३४।१)

उष्णः शीतः सुखो दुःखः स्निग्धो विशद एव च । (३४।२)

एवं द्वादशविस्तारो वायव्यो गुण उच्यते ॥ (३४।३)

तत्रैकगुणम् आकाशं शब्द इत्येव तत् स्मृतम् । (३५।१)

तस्य शब्दस्य वक्ष्यामि विस्तरं विविधात्मकम् ॥ (३५।२)

षड्ज ऋषभगान्धारौ मध्यमः पञ्चमस्तथा । (३६।१)

धैवतश्चापि विज्ञेयस्तथा चापि निषादकः ॥ (३६।२)

एष सप्तविधः प्रोक्तो गुण आकाशलक्षणः । (३७।१)

त्रैस्वर्येण तु सर्वत्र स्थितो ऽपि पटहादिषु ॥ (३७।२)

आकाशजं शब्दम् आहुर् एभिर् वायुगुणैः सह । (३८।१)

अव्याहतैश्चेतयते न वेत्ति विषमागतैः ॥ (३८।२)

आप्यायन्ते च ते नित्यं धातवस्तैस्तु धातुभिः । (३९।१)

आपो ऽग्निर् मारुतश्चैव नित्यं जाग्रति देहिषु ॥ (३९।२)