युधिष्ठिर उवाच । (१।१)

किं तद् अक्षरम् इत्युक्तं यस्मान्नावर्तते पुनः । (१।२)

किं च तत् क्षरम् इत्युक्तं यस्माद् आवर्तते पुनः ॥ (१।३)

अक्षरक्षरयोर् व्यक्तिम् इच्छाम्यरिनिषूदन । (२।१)

उपलब्धुं महाबाहो तत्त्वेन कुरुनन्दन ॥ (२।२)

त्वं हि ज्ञाननिधिर् विप्रैर् उच्यसे वेदपारगैः । (३।१)

ऋषिभिश्च महाभागैर् यतिभिश्च महात्मभिः ॥ (३।२)

शेषम् अल्पं दिनानां ते दक्षिणायनभास्करे । (४।१)

आवृत्ते भगवत्यर्के गन्तासि परमां गतिम् ॥ (४।२)

त्वयि प्रतिगते श्रेयः कुतः श्रोष्यामहे वयम् । (५।१)

कुरुवंशप्रदीपस्त्वं ज्ञानद्रव्येण दीप्यसे ॥ (५।२)

तद् एतच्छ्रोतुम् इच्छामि त्वत्तः कुरुकुलोद्वह । (६।१)

न तृप्यामीह राजेन्द्र शृण्वन्न् अमृतम् ईदृशम् ॥ (६।२)

भीष्म उवाच । (७।१)

अत्र ते वर्तयिष्ये ऽहम् इतिहासं पुरातनम् । (७।२)

वसिष्ठस्य च संवादं करालजनकस्य च ॥ (७।३)

वसिष्ठं श्रेष्ठम् आसीनम् ऋषीणां भास्करद्युतिम् । (८।१)

पप्रच्छ जनको राजा ज्ञानं नैःश्रेयसं परम् ॥ (८।२)

परम् अध्यात्मकुशलम् अध्यात्मगतिनिश्चयम् । (९।१)

मैत्रावरुणिम् आसीनम् अभिवाद्य कृताञ्जलिः ॥ (९।२)

स्वक्षरं प्रश्रितं वाक्यं मधुरं चाप्यनुल्बणम् । (१०।१)

पप्रच्छर्षिवरं राजा करालजनकः पुरा ॥ (१०।२)

भगवञ् श्रोतुम् इच्छामि परं ब्रह्म सनातनम् । (११।१)

यस्मान्न पुनरावृत्तिम् आप्नुवन्ति मनीषिणः ॥ (११।२)

यच्च तत् क्षरम् इत्युक्तं यत्रेदं क्षरते जगत् । (१२।१)

यच्चाक्षरम् इति प्रोक्तं शिवं क्षेम्यम् अनामयम् ॥ (१२।२)

वसिष्ठ उवाच । (१३।१)

श्रूयतां पृथिवीपाल क्षरतीदं यथा जगत् । (१३।२)

यन्न क्षरति पूर्वेण यावत् कालेन चाप्यथ ॥ (१३।३)

युगं द्वादशसाहस्रं कल्पं विद्धि चतुर्गुणम् । (१४।१)

दशकल्पशतावृत्तं तद् अहर् ब्राह्मम् उच्यते । (१४।२)

रात्रिश्चैतावती राजन् यस्यान्ते प्रतिबुध्यते ॥ (१४।३)

सृजत्यनन्तकर्माणं महान्तं भूतम् अग्रजम् । (१५।१)

मूर्तिमन्तम् अमूर्तात्मा विश्वं शंभुः स्वयंभुवः । (१५।२)

अणिमा लघिमा प्राप्तिर् ईशानं ज्योतिर् अव्ययम् ॥ (१५।३)

सर्वतःपाणिपादान्तं सर्वतोऽक्षिशिरोमुखम् । (१६।१)

सर्वतःश्रुतिमल् लोके सर्वम् आवृत्य तिष्ठति ॥ (१६।२)

हिरण्यगर्भो भगवान् एष बुद्धिर् इति स्मृतः । (१७।१)

महान् इति च योगेषु विरिञ्च इति चाप्युत ॥ (१७।२)

सांख्ये च पठ्यते शास्त्रे नामभिर् बहुधात्मकः । (१८।१)

विचित्ररूपो विश्वात्मा एकाक्षर इति स्मृतः ॥ (१८।२)

वृतं नैकात्मकं येन कृत्स्नं त्रैलोक्यम् आत्मना । (१९।१)

तथैव बहुरूपत्वाद् विश्वरूप इति स्मृतः ॥ (१९।२)

एष वै विक्रियापन्नः सृजत्यात्मानम् आत्मना । (२०।१)

अहंकारं महातेजाः प्रजापतिम् अहंकृतम् ॥ (२०।२)

अव्यक्ताद् व्यक्तम् उत्पन्नं विद्यासर्गं वदन्ति तम् । (२१।१)

महान्तं चाप्यहंकारम् अविद्यासर्गम् एव च ॥ (२१।२)

अविधिश्च विधिश्चैव समुत्पन्नौ तथैकतः । (२२।१)

विद्याविद्येति विख्याते श्रुतिशास्त्रार्थचिन्तकैः ॥ (२२।२)

भूतसर्गम् अहंकारात् तृतीयं विद्धि पार्थिव । (२३।१)

अहंकारेषु भूतेषु चतुर्थं विद्धि वैकृतम् ॥ (२३।२)

वायुर् ज्योतिर् अथाकाशम् आपो ऽथ पृथिवी तथा । (२४।१)

शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसो गन्धस्तथैव च ॥ (२४।२)

एवं युगपद् उत्पन्नं दशवर्गम् असंशयम् । (२५।१)

पञ्चमं विद्धि राजेन्द्र भौतिकं सर्गम् अर्थवत् ॥ (२५।२)

श्रोत्रं त्वक् चक्षुषी जिह्वा घ्राणम् एव च पञ्चमम् । (२६।१)

वाक् च हस्तौ च पादौ च पायुर् मेढ्रं तथैव च ॥ (२६।२)

बुद्धीन्द्रियाणि चैतानि तथा कर्मेन्द्रियाणि च । (२७।१)

सम्भूतानीह युगपन्मनसा सह पार्थिव ॥ (२७।२)

एषा तत्त्वचतुर्विंशा सर्वाकृतिषु वर्तते । (२८।१)

यां ज्ञात्वा नाभिशोचन्ति ब्राह्मणास्तत्त्वदर्शिनः ॥ (२८।२)

एतद् देहं समाख्यातं त्रैलोक्ये सर्वदेहिषु । (२९।१)

वेदितव्यं नरश्रेष्ठ सदेवनरदानवे ॥ (२९।२)

सयक्षभूतगन्धर्वे सकिंनरमहोरगे । (३०।१)

सचारणपिशाचे वै सदेवर्षिनिशाचरे ॥ (३०।२)

सदंशकीटमशके सपूतिकृमिमूषके । (३१।१)

शुनि श्वपाके वैणेये सचण्डाले सपुल्कसे ॥ (३१।२)

हस्त्यश्वखरशार्दूले सवृक्षे गवि चैव ह । (३२।१)

यच्च मूर्तिमयं किंचित् सर्वत्रैतन्निदर्शनम् ॥ (३२।२)

जले भुवि तथाकाशे नान्यत्रेति विनिश्चयः । (३३।१)

स्थानं देहवताम् अस्ति इत्येवम् अनुशुश्रुम ॥ (३३।२)

कृत्स्नम् एतावतस्तात क्षरते व्यक्तसंज्ञकम् । (३४।१)

अहन्यहनि भूतात्मा ततः क्षर इति स्मृतः ॥ (३४।२)

एतद् अक्षरम् इत्युक्तं क्षरतीदं यथा जगत् । (३५।१)

जगन्मोहात्मकं प्राहुर् अव्यक्तं व्यक्तसंज्ञकम् ॥ (३५।२)

महांश्चैवाग्रजो नित्यम् एतत् क्षरनिदर्शनम् । (३६।१)

कथितं ते महाराज यस्मान्नावर्तते पुनः ॥ (३६।२)

पञ्चविंशतिमो विष्णुर् निस्तत्त्वस्तत्त्वसंज्ञकः । (३७।१)

तत्त्वसंश्रयणाद् एतत् तत्त्वम् आहुर् मनीषिणः ॥ (३७।२)

यद् अमूर्त्यसृजद् व्यक्तं तत् तन्मूर्त्यधितिष्ठति । (३८।१)

चतुर्विंशतिमो व्यक्तो ह्यमूर्तः पञ्चविंशकः ॥ (३८।२)

स एव हृदि सर्वासु मूर्तिष्वातिष्ठते ऽऽत्मवान् । (३९।१)

चेतयंश्चेतनो नित्यः सर्वमूर्तिर् अमूर्तिमान् ॥ (३९।२)

सर्गप्रलयधर्मिण्या असर्गप्रलयात्मकः । (४०।१)

गोचरे वर्तते नित्यं निर्गुणो गुणसंज्ञकः ॥ (४०।२)

एवम् एष महान् आत्मा सर्गप्रलयकोविदः । (४१।१)

विकुर्वाणः प्रकृतिमान् अभिमन्यत्यबुद्धिमान् ॥ (४१।२)

तमःसत्त्वरजोयुक्तस्तासु तास्विह योनिषु । (४२।१)

लीयते ऽप्रतिबुद्धत्वाद् अबुद्धजनसेवनात् ॥ (४२।२)

सहवासो निवासात्मा नान्यो ऽहम् इति मन्यते । (४३।१)

यो ऽहं सो ऽहम् इति ह्युक्त्वा गुणान् अनु निवर्तते ॥ (४३।२)

तमसा तामसान् भावान् विविधान् प्रतिपद्यते । (४४।१)

रजसा राजसांश्चैव सात्त्विकान् सत्त्वसंश्रयात् ॥ (४४।२)

शुक्ललोहितकृष्णानि रूपाण्येतानि त्रीणि तु । (४५।१)

सर्वाण्येतानि रूपाणि जानीहि प्राकृतानि वै ॥ (४५।२)

तामसा निरयं यान्ति राजसा मानुषांस्तथा । (४६।१)

सात्त्विका देवलोकाय गच्छन्ति सुखभागिनः ॥ (४६।२)

निष्कैवल्येन पापेन तिर्यग्योनिम् अवाप्नुयात् । (४७।१)

पुण्यपापेन मानुष्यं पुण्येनैकेन देवताः ॥ (४७।२)

एवम् अव्यक्तविषयं क्षरम् आहुर् मनीषिणः । (४८।१)

पञ्चविंशतिमो यो ऽयं ज्ञानाद् एव प्रवर्तते ॥ (४८।२)