युधिष्ठिर उवाच । (१।१)

ईहमानः समारम्भान् यदि नासादयेद् धनम् । (१।२)

धनतृष्णाभिभूतश्च किं कुर्वन् सुखम् आप्नुयात् ॥ (१।३)

भीष्म उवाच । (२।१)

सर्वसाम्यम् अनायासः सत्यवाक्यं च भारत । (२।२)

निर्वेदश्चाविवित्सा च यस्य स्यात् स सुखी नरः ॥ (२।३)

एतान्येव पदान्याहुः पञ्च वृद्धाः प्रशान्तये । (३।१)

एष स्वर्गश्च धर्मश्च सुखं चानुत्तमं सताम् ॥ (३।२)

अत्राप्युदाहरन्तीमम् इतिहासं पुरातनम् । (४।१)

निर्वेदान्मङ्किना गीतं तन्निबोध युधिष्ठिर ॥ (४।२)

ईहमानो धनं मङ्किर् भग्नेहश्च पुनः पुनः । (५।१)

केनचिद् धनशेषेण क्रीतवान् दम्यगोयुगम् ॥ (५।२)

सुसम्बद्धौ तु तौ दम्यौ दमनायाभिनिःसृतौ । (६।१)

आसीनम् उष्ट्रं मध्येन सहसैवाभ्यधावताम् ॥ (६।२)

तयोः सम्प्राप्तयोर् उष्ट्रः स्कन्धदेशम् अमर्षणः । (७।१)

उत्थायोत्क्षिप्य तौ दम्यौ प्रससार महाजवः ॥ (७।२)

ह्रियमाणौ तु तौ दम्यौ तेनोष्ट्रेण प्रमाथिना । (८।१)

म्रियमाणौ च सम्प्रेक्ष्य मङ्किस्तत्राब्रवीद् इदम् ॥ (८।२)

न चैवाविहितं शक्यं दक्षेणापीहितुं धनम् । (९।१)

युक्तेन श्रद्धया सम्यग् ईहां समनुतिष्ठता ॥ (९।२)

कृतस्य पूर्वं चानर्थैर् युक्तस्याप्यनुतिष्ठतः । (१०।१)

इमं पश्यत संगत्या मम दैवम् उपप्लवम् ॥ (१०।२)

उद्यम्योद्यम्य मे दम्यौ विषमेणेव गच्छति । (११।१)

उत्क्षिप्य काकतालीयम् उन्माथेनेव जम्बुकः ॥ (११।२)

मणी वोष्ट्रस्य लम्बेते प्रियौ वत्सतरौ मम । (१२।१)

शुद्धं हि दैवम् एवेदम् अतो नैवास्ति पौरुषम् ॥ (१२।२)

यदि वाप्युपपद्येत पौरुषं नाम कर्हिचित् । (१३।१)

अन्विष्यमाणं तद् अपि दैवम् एवावतिष्ठते ॥ (१३।२)

तस्मान्निर्वेद एवेह गन्तव्यः सुखम् ईप्सता । (१४।१)

सुखं स्वपिति निर्विण्णो निराशश्चार्थसाधने ॥ (१४।२)

अहो सम्यक् शुकेनोक्तं सर्वतः परिमुच्यता । (१५।१)

प्रतिष्ठता महारण्यं जनकस्य निवेशनात् ॥ (१५।२)

यः कामान् प्राप्नुयात् सर्वान् यश्चैनान् केवलांस्त्यजेत् । (१६।१)

प्रापणात् सर्वकामानां परित्यागो विशिष्यते ॥ (१६।२)

नान्तं सर्वविवित्सानां गतपूर्वो ऽस्ति कश्चन । (१७।१)

शरीरे जीविते चैव तृष्णा मन्दस्य वर्धते ॥ (१७।२)

निवर्तस्व विवित्साभ्यः शाम्य निर्विद्य मामक । (१८।१)

असकृच्चासि निकृतो न च निर्विद्यसे तनो ॥ (१८।२)

यदि नाहं विनाश्यस्ते यद्येवं रमसे मया । (१९।१)

मा मां योजय लोभेन वृथा त्वं वित्तकामुक ॥ (१९।२)

संचितं संचितं द्रव्यं नष्टं तव पुनः पुनः । (२०।१)

कदा विमोक्ष्यसे मूढ धनेहां धनकामुक ॥ (२०।२)

अहो नु मम बालिश्यं यो ऽहं क्रीडनकस्तव । (२१।१)

किं नैव जातु पुरुषः परेषां प्रेष्यताम् इयात् ॥ (२१।२)

न पूर्वे नापरे जातु कामानाम् अन्तम् आप्नुवन् । (२२।१)

त्यक्त्वा सर्वसमारम्भान् प्रतिबुद्धो ऽस्मि जागृमि ॥ (२२।२)

नूनं ते हृदयं काम वज्रसारमयं दृढम् । (२३।१)

यद् अनर्थशताविष्टं शतधा न विदीर्यते ॥ (२३।२)

त्यजामि काम त्वां चैव यच्च किंचित् प्रियं तव । (२४।१)

तवाहं सुखम् अन्विच्छन्न् आत्मन्युपलभे सुखम् ॥ (२४।२)

काम जानामि ते मूलं संकल्पात् किल जायसे । (२५।१)

न त्वां संकल्पयिष्यामि समूलो न भविष्यसि ॥ (२५।२)

ईहा धनस्य न सुखा लब्ध्वा चिन्ता च भूयसी । (२६।१)

लब्धनाशो यथा मृत्युर् लब्धं भवति वा न वा ॥ (२६।२)

परेत्य यो न लभते ततो दुःखतरं नु किम् । (२७।१)

न च तुष्यति लब्धेन भूय एव च मार्गति ॥ (२७।२)

अनुतर्षुल एवार्थः स्वादु गाङ्गम् इवोदकम् । (२८।१)

मद्विलापनम् एतत् तु प्रतिबुद्धो ऽस्मि संत्यज ॥ (२८।२)

य इमं मामकं देहं भूतग्रामः समाश्रितः । (२९।१)

स यात्वितो यथाकामं वसतां वा यथासुखम् ॥ (२९।२)

न युष्मास्विह मे प्रीतिः कामलोभानुसारिषु । (३०।१)

तस्माद् उत्सृज्य सर्वान् वः सत्यम् एवाश्रयाम्यहम् ॥ (३०।२)

सर्वभूतान्यहं देहे पश्यन्मनसि चात्मनः । (३१।१)

योगे बुद्धिं श्रुते सत्त्वं मनो ब्रह्मणि धारयन् ॥ (३१।२)

विहरिष्याम्यनासक्तः सुखी लोकान्निरामयः । (३२।१)

यथा मा त्वं पुनर् नैवं दुःखेषु प्रणिधास्यसि ॥ (३२।२)

त्वया हि मे प्रणुन्नस्य गतिर् अन्या न विद्यते । (३३।१)

तृष्णाशोकश्रमाणां हि त्वं काम प्रभवः सदा ॥ (३३।२)

धननाशो ऽधिकं दुःखं मन्ये सर्वमहत्तरम् । (३४।१)

ज्ञातयो ह्यवमन्यन्ते मित्राणि च धनच्युतम् ॥ (३४।२)

अवज्ञानसहस्रैस्तु दोषाः कष्टतराधने । (३५।१)

धने सुखकला या च सापि दुःखैर् विधीयते ॥ (३५।२)

धनम् अस्येति पुरुषं पुरा निघ्नन्ति दस्यवः । (३६।१)

क्लिश्यन्ति विविधैर् दण्डैर् नित्यम् उद्वेजयन्ति च ॥ (३६।२)

मन्दलोलुपता दुःखम् इति बुद्धं चिरान्मया । (३७।१)

यद् यद् आलम्बसे काम तत् तद् एवानुरुध्यसे ॥ (३७।२)

अतत्त्वज्ञो ऽसि बालश्च दुस्तोषो ऽपूरणो ऽनलः । (३८।१)

नैव त्वं वेत्थ सुलभं नैव त्वं वेत्थ दुर्लभम् ॥ (३८।२)

पातालम् इव दुष्पूरो मां दुःखैर् योक्तुम् इच्छसि । (३९।१)

नाहम् अद्य समावेष्टुं शक्यः काम पुनस्त्वया ॥ (३९।२)

निर्वेदम् अहम् आसाद्य द्रव्यनाशाद् यदृच्छया । (४०।१)

निर्वृतिं परमां प्राप्य नाद्य कामान् विचिन्तये ॥ (४०।२)

अतिक्लेशान् सहामीह नाहं बुध्याम्यबुद्धिमान् । (४१।१)

निकृतो धननाशेन शये सर्वाङ्गविज्वरः ॥ (४१।२)

परित्यजामि काम त्वां हित्वा सर्वमनोगतीः । (४२।१)

न त्वं मया पुनः काम नस्योतेनेव रंस्यसे ॥ (४२।२)

क्षमिष्ये ऽक्षममाणानां न हिंसिष्ये च हिंसितः । (४३।१)

द्वेष्यमुक्तः प्रियं वक्ष्याम्यनादृत्य तद् अप्रियम् ॥ (४३।२)

तृप्तः स्वस्थेन्द्रियो नित्यं यथालब्धेन वर्तयन् । (४४।१)

न सकामं करिष्यामि त्वाम् अहं शत्रुम् आत्मनः ॥ (४४।२)

निर्वेदं निर्वृतिं तृप्तिं शान्तिं सत्यं दमं क्षमाम् । (४५।१)

सर्वभूतदयां चैव विद्धि मां शरणागतम् ॥ (४५।२)

तस्मात् कामश्च लोभश्च तृष्णा कार्पण्यम् एव च । (४६।१)

त्यजन्तु मां प्रतिष्ठन्तं सत्त्वस्थो ह्यस्मि सांप्रतम् ॥ (४६।२)

प्रहाय कामं लोभं च क्रोधं पारुष्यम् एव च । (४७।१)

नाद्य लोभवशं प्राप्तो दुःखं प्राप्स्याम्यनात्मवान् ॥ (४७।२)

यद् यत् त्यजति कामानां तत् सुखस्याभिपूर्यते । (४८।१)

कामस्य वशगो नित्यं दुःखम् एव प्रपद्यते ॥ (४८।२)

कामान् व्युदस्य धुनुते यत् किंचित् पुरुषो रजः । (४९।१)

कामक्रोधोद्भवं दुःखम् अह्रीर् अरतिर् एव च ॥ (४९।२)

एष ब्रह्मप्रविष्टो ऽहं ग्रीष्मे शीतम् इव ह्रदम् । (५०।१)

शाम्यामि परिनिर्वामि सुखम् आसे च केवलम् ॥ (५०।२)

यच्च कामसुखं लोके यच्च दिव्यं महत् सुखम् । (५१।१)

तृष्णाक्षयसुखस्यैते नार्हतः षोडशीं कलाम् ॥ (५१।२)

आत्मना सप्तमं कामं हत्वा शत्रुम् इवोत्तमम् । (५२।१)

प्राप्यावध्यं ब्रह्मपुरं राजेव स्याम् अहं सुखी ॥ (५२।२)

एतां बुद्धिं समास्थाय मङ्किर् निर्वेदम् आगतः । (५३।१)

सर्वान् कामान् परित्यज्य प्राप्य ब्रह्म महत् सुखम् ॥ (५३।२)

दम्यनाशकृते मङ्किर् अमरत्वं किलागमत् । (५४।१)

अछिनत् काममूलं स तेन प्राप महत् सुखम् ॥ (५४।२)

अत्राप्युदाहरन्तीमम् इतिहासं पुरातनम् । (५५।१)

गीतं विदेहराजेन जनकेन प्रशाम्यता ॥ (५५।२)

अनन्तं बत मे वित्तं यस्य मे नास्ति किंचन । (५६।१)

मिथिलायां प्रदीप्तायां न मे दह्यति किंचन ॥ (५६।२)

अत्रैवोदाहरन्तीमं बोध्यस्य पदसंचयम् । (५७।१)

निर्वेदं प्रति विन्यस्तं प्रतिबोध युधिष्ठिर ॥ (५७।२)

बोध्यं दान्तम् ऋषिं राजा नहुषः पर्यपृच्छत । (५८।१)

निर्वेदाच्छान्तिम् आपन्नं शान्तं प्रज्ञानतर्पितम् ॥ (५८।२)

उपदेशं महाप्राज्ञ शमस्योपदिशस्व मे । (५९।१)

कां बुद्धिं समनुध्याय शान्तश्चरसि निर्वृतः ॥ (५९।२)

बोध्य उवाच । (६०।१)

उपदेशेन वर्तामि नानुशास्मीह कंचन । (६०।२)

लक्षणं तस्य वक्ष्ये ऽहं तत् स्वयं प्रविमृश्यताम् ॥ (६०।३)

पिङ्गला कुररः सर्पः सारङ्गान्वेषणं वने । (६१।१)

इषुकारः कुमारी च षड् एते गुरवो मम ॥ (६१।२)