MBh, 5, 13
Select a line for its word-by-word analysis.
अथ ताम् अब्रवीद् दृष्ट्वा नहुषो देवराट् तदा । (१।२)
atha tām abravīd dṛṣṭvā nahuṣo devarāṭ tadā |
त्रयाणाम् अपि लोकानाम् अहम् इन्द्रः शुचिस्मिते । (१।३)
trayāṇām api lokānām aham indraḥ śucismite |
नमस्य सा तु ब्रह्माणं कृत्वा शिरसि चाञ्जलिम् । (३।१)
namasya sā tu brahmāṇaṃ kṛtvā śirasi cāñjalim |
कालम् इच्छाम्यहं लब्धुं किंचित् त्वत्तः सुरेश्वर । (४।१)
kālam icchāmyahaṃ labdhuṃ kiṃcit tvattaḥ sureśvara |
न हि विज्ञायते शक्रः प्राप्तः किं वा क्व वा गतः ॥ (४।२)
na hi vijñāyate śakraḥ prāptaḥ kiṃ vā kva vā gataḥ ||
तत्त्वम् एतत् तु विज्ञाय यदि न ज्ञायते प्रभो । (५।१)
tattvam etat tu vijñāya yadi na jñāyate prabho |
ततो ऽहं त्वाम् उपस्थास्ये सत्यम् एतद् ब्रवीमि ते । (५।२)
tato 'haṃ tvām upasthāsye satyam etad bravīmi te |
एवम् उक्तः स इन्द्राण्या नहुषः प्रीतिमान् अभूत् ॥ (५।३)
evam uktaḥ sa indrāṇyā nahuṣaḥ prītimān abhūt ||
ज्ञात्वा चागमनं कार्यं सत्यम् एतद् अनुस्मरेः ॥ (६।३)
jñātvā cāgamanaṃ kāryaṃ satyam etad anusmareḥ ||
तस्याः संश्रुत्य च वचो देवाः साग्निपुरोगमाः । (८।१)
tasyāḥ saṃśrutya ca vaco devāḥ sāgnipurogamāḥ |
मन्त्रयामासुर् एकाग्राः शक्रार्थं राजसत्तम ॥ (८।२)
mantrayāmāsur ekāgrāḥ śakrārthaṃ rājasattama ||
ऊचुश्चैनं समुद्विग्ना वाक्यं वाक्यविशारदाः ॥ (९।२)
ūcuścainaṃ samudvignā vākyaṃ vākyaviśāradāḥ ||
ब्रह्महत्याभिभूतो वै शक्रः सुरगणेश्वरः । (१०।१)
brahmahatyābhibhūto vai śakraḥ suragaṇeśvaraḥ |
गतिश्च नस्त्वं देवेश पूर्वजो जगतः प्रभुः । (१०।२)
gatiśca nastvaṃ deveśa pūrvajo jagataḥ prabhuḥ |
रक्षार्थं सर्वभूतानां विष्णुत्वम् उपजग्मिवान् ॥ (१०।३)
rakṣārthaṃ sarvabhūtānāṃ viṣṇutvam upajagmivān ||
त्वद्वीर्यान्निहते वृत्रे वासवो ब्रह्महत्यया । (११।१)
tvadvīryānnihate vṛtre vāsavo brahmahatyayā |
वृतः सुरगणश्रेष्ठ मोक्षं तस्य विनिर्दिश ॥ (११।२)
vṛtaḥ suragaṇaśreṣṭha mokṣaṃ tasya vinirdiśa ||
तेषां तद् वचनं श्रुत्वा देवानां विष्णुर् अब्रवीत् । (१२।१)
teṣāṃ tad vacanaṃ śrutvā devānāṃ viṣṇur abravīt |
माम् एव यजतां शक्रः पावयिष्यामि वज्रिणम् ॥ (१२।२)
mām eva yajatāṃ śakraḥ pāvayiṣyāmi vajriṇam ||
पुनर् एष्यति देवानाम् इन्द्रत्वम् अकुतोभयः ॥ (१३।२)
punar eṣyati devānām indratvam akutobhayaḥ ||
स्वकर्मभिश्च नहुषो नाशं यास्यति दुर्मतिः । (१४।१)
svakarmabhiśca nahuṣo nāśaṃ yāsyati durmatiḥ |
कंचित् कालम् इमं देवा मर्षयध्वम् अतन्द्रिताः ॥ (१४।२)
kaṃcit kālam imaṃ devā marṣayadhvam atandritāḥ ||
श्रुत्वा विष्णोः शुभां सत्यां तां वाणीम् अमृतोपमाम् । (१५।१)
śrutvā viṣṇoḥ śubhāṃ satyāṃ tāṃ vāṇīm amṛtopamām |
ततः सर्वे सुरगणाः सोपाध्यायाः सहर्षिभिः । (१५।२)
tataḥ sarve suragaṇāḥ sopādhyāyāḥ saharṣibhiḥ |
यत्र शक्रो भयोद्विग्नस्तं देशम् उपचक्रमुः ॥ (१५।३)
yatra śakro bhayodvignastaṃ deśam upacakramuḥ ||
इन्द्र लोओसेस् हिस् ब्रह्महत्यातत्राश्वमेधः सुमहान्महेन्द्रस्य महात्मनः । (१६।१)
Indra looses his brahmahatyātatrāśvamedhaḥ sumahānmahendrasya mahātmanaḥ |
ववृते पावनार्थं वै ब्रह्महत्यापहो नृप ॥ (१६।२)
vavṛte pāvanārthaṃ vai brahmahatyāpaho nṛpa ||
विभज्य ब्रह्महत्यां तु वृक्षेषु च नदीषु च । (१७।१)
vibhajya brahmahatyāṃ tu vṛkṣeṣu ca nadīṣu ca |
पर्वतेषु पृथिव्यां च स्त्रीषु चैव युधिष्ठिर ॥ (१७।२)
parvateṣu pṛthivyāṃ ca strīṣu caiva yudhiṣṭhira ||
संविभज्य च भूतेषु विसृज्य च सुरेश्वरः । (१८।१)
saṃvibhajya ca bhūteṣu visṛjya ca sureśvaraḥ |
विज्वरः पूतपाप्मा च वासवो ऽभवद् आत्मवान् ॥ (१८।२)
vijvaraḥ pūtapāpmā ca vāsavo 'bhavad ātmavān ||
अकम्प्यं नहुषं स्थानाद् दृष्ट्वा च बलसूदनः । (१९।१)
akampyaṃ nahuṣaṃ sthānād dṛṣṭvā ca balasūdanaḥ |
तेजोघ्नं सर्वभूतानां वरदानाच्च दुःसहम् ॥ (१९।२)
tejoghnaṃ sarvabhūtānāṃ varadānācca duḥsaham ||
अदृश्यः सर्वभूतानां कालाकाङ्क्षी चचार ह ॥ (२०।२)
adṛśyaḥ sarvabhūtānāṃ kālākāṅkṣī cacāra ha ||
एकभर्तृत्वम् एवास्तु सत्यं यद्यस्ति वा मयि ॥ (२२।२)
ekabhartṛtvam evāstu satyaṃ yadyasti vā mayi ||
पुण्यां चेमाम् अहं दिव्यां प्रवृत्ताम् उत्तरायणे । (२३।१)
puṇyāṃ cemām ahaṃ divyāṃ pravṛttām uttarāyaṇe |
देवीं रात्रिं नमस्यामि सिध्यतां मे मनोरथः ॥ (२३।२)
devīṃ rātriṃ namasyāmi sidhyatāṃ me manorathaḥ ||
प्रयता च निशां देवीम् उपातिष्ठत तत्र सा । (२४।१)
prayatā ca niśāṃ devīm upātiṣṭhata tatra sā |
पतिव्रतात्वात् सत्येन सोपश्रुतिम् अथाकरोत् ॥ (२४।२)
pativratātvāt satyena sopaśrutim athākarot ||
यत्रास्ते देवराजो ऽसौ तं देशं दर्शयस्व मे । (२५।१)
yatrāste devarājo 'sau taṃ deśaṃ darśayasva me |
इत्याहोपश्रुतिं देवी सत्यं सत्येन दृश्यताम् ॥ (२५।२)
ityāhopaśrutiṃ devī satyaṃ satyena dṛśyatām ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.