वैशम्पायन उवाच । (१।१)

ततः स पाण्डवो भूयो मार्कण्डेयम् उवाच ह । (१।२)

कथयस्वेह चरितं मनोर् वैवस्वतस्य मे ॥ (१।३)

मार्कण्डेय उवाच । (२।१)

विवस्वतः सुतो राजन् परमर्षिः प्रतापवान् । (२।२)

बभूव नरशार्दूल प्रजापतिसमद्युतिः ॥ (२।३)

ओजसा तेजसा लक्ष्म्या तपसा च विशेषतः । (३।१)

अतिचक्राम पितरं मनुः स्वं च पितामहम् ॥ (३।२)

ऊर्ध्वबाहुर् विशालायां बदर्यां स नराधिपः । (४।१)

एकपादस्थितस् तीव्रं चचार सुमहत् तपः ॥ (४।२)

अवाक्शिरास् तथा चापि नेत्रैर् अनिमिषैर् दृढम् । (५।१)

सो ऽतप्यत तपो घोरं वर्षाणाम् अयुतं तदा ॥ (५।२)

तं कदाचित् तपस्यन्तम् आर्द्रचीरजटाधरम् । (६।१)

वीरिणीतीरम् आगम्य मत्स्यो वचनम् अब्रवीत् ॥ (६।२)

भगवन् क्षुद्रमत्स्यो ऽस्मि बलवद्भ्यो भयं मम । (७।१)

मत्स्येभ्यो हि ततो मां त्वं त्रातुम् अर्हसि सुव्रत ॥ (७।२)

दुर्बलं बलवन्तो हि मत्स्यं मत्स्या विशेषतः । (८।१)

भक्षयन्ति यथा वृत्तिर् विहिता नः सनातनी ॥ (८।२)

तस्माद् भयौघान् महतो मज्जन्तं मां विशेषतः । (९।१)

त्रातुम् अर्हसि कर्तास्मि कृते प्रतिकृतं तव ॥ (९।२)

स मत्स्यवचनं श्रुत्वा कृपयाभिपरिप्लुतः । (१०।१)

मनुर् वैवस्वतो ऽगृह्णात् तं मत्स्यं पाणिना स्वयम् ॥ (१०।२)

उदकान्तम् उपानीय मत्स्यं वैवस्वतो मनुः । (११।१)

अलिञ्जरे प्राक्षिपत् स चन्द्रांशुसदृशप्रभम् ॥ (११।२)

स तत्र ववृधे राजन् मत्स्यः परमसत्कृतः । (१२।१)

पुत्रवच्चाकरोत् तस्मिन् मनुर् भावं विशेषतः ॥ (१२।२)

अथ कालेन महता स मत्स्यः सुमहान् अभूत् । (१३।१)

अलिञ्जरे जले चैव नासौ समभवत् किल ॥ (१३।२)

अथ मत्स्यो मनुं दृष्ट्वा पुनर् एवाभ्यभाषत । (१४।१)

भगवन् साधु मे ऽद्यान्यत् स्थानं संप्रतिपादय ॥ (१४।२)

उद्धृत्यालिञ्जरात् तस्मात् ततः स भगवान् मुनिः । (१५।१)

तं मत्स्यम् अनयद् वापीं महतीं स मनुस् तदा ॥ (१५।२)

तत्र तं प्राक्षिपच्चापि मनुः परपुरंजय । (१६।१)

अथावर्धत मत्स्यः स पुनर् वर्षगणान् बहून् ॥ (१६।२)

द्वियोजनायता वापी विस्तृता चापि योजनम् । (१७।१)

तस्यां नासौ समभवन् मत्स्यो राजीवलोचन । (१७।२)

विचेष्टितुं वा कौन्तेय मत्स्यो वाप्यां विशां पते ॥ (१७।३)

मनुं मत्स्यस् ततो दृष्ट्वा पुनर् एवाभ्यभाषत । (१८।१)

नय मां भगवन् साधो समुद्रमहिषीं प्रभो । (१८।२)

गङ्गां तत्र निवत्स्यामि यथा वा तात मन्यसे ॥ (१८।३)

एवम् उक्तो मनुर् मत्स्यम् अनयद् भगवान् वशी । (१९।१)

नदीं गङ्गां तत्र चैनं स्वयं प्राक्षिपद् अच्युतः ॥ (१९।२)

स तत्र ववृधे मत्स्यः किंचित् कालम् अरिंदम । (२०।१)

ततः पुनर् मनुं दृष्ट्वा मत्स्यो वचनम् अब्रवीत् ॥ (२०।२)

गङ्गायां हि न शक्नोमि बृहत्त्वाच्चेष्टितुं प्रभो । (२१।१)

समुद्रं नय माम् आशु प्रसीद भगवन्न् इति ॥ (२१।२)

उद्धृत्य गङ्गासलिलात् ततो मत्स्यं मनुः स्वयम् । (२२।१)

समुद्रम् अनयत् पार्थ तत्र चैनम् अवासृजत् ॥ (२२।२)

सुमहान् अपि मत्स्यः सन् स मनोर् मनसस् तदा । (२३।१)

आसीद् यथेष्टहार्यश् च स्पर्शगन्धसुखश् च वै ॥ (२३।२)

यदा समुद्रे प्रक्षिप्तः स मत्स्यो मनुना तदा । (२४।१)

तत एनम् इदं वाक्यं स्मयमान इवाब्रवीत् ॥ (२४।२)

भगवन् कृता हि मे रक्षा त्वया सर्वा विशेषतः । (२५।१)

प्राप्तकालं तु यत् कार्यं त्वया तच्छ्रूयतां मम ॥ (२५।२)

अचिराद् भगवन् भौमम् इदं स्थावरजङ्गमम् । (२६।१)

सर्वम् एव महाभाग प्रलयं वै गमिष्यति ॥ (२६।२)

सम्प्रक्षालनकालो ऽयं लोकानां समुपस्थितः । (२७।१)

तस्मात् त्वां बोधयाम्यद्य यत् ते हितम् अनुत्तमम् ॥ (२७।२)

त्रसानां स्थावराणां च यच्चेङ्गं यच्च नेङ्गति । (२८।१)

तस्य सर्वस्य सम्प्राप्तः कालः परमदारुणः ॥ (२८।२)

नौश् च कारयितव्या ते दृढा युक्तवटाकरा । (२९।१)

तत्र सप्तर्षिभिः सार्धम् आरुहेथा महामुने ॥ (२९।२)

बीजानि चैव सर्वाणि यथोक्तानि मया पुरा । (३०।१)

तस्याम् आरोहयेर् नावि सुसंगुप्तानि भागशः ॥ (३०।२)

नौस्थश्च मां प्रतीक्षेथास् तदा मुनिजनप्रिय । (३१।१)

आगमिष्याम्यहं शृङ्गी विज्ञेयस् तेन तापस ॥ (३१।२)

एवम् एतत् त्वया कार्यम् आपृष्टो ऽसि व्रजाम्यहम् । (३२।१)

नातिशङ्क्यम् इदं चापि वचनं ते ममाभिभो ॥ (३२।२)

एवं करिष्य इति तं स मत्स्यं प्रत्यभाषत । (३३।१)

जग्मतुश्च यथाकामम् अनुज्ञाप्य परस्परम् ॥ (३३।२)

ततो मनुर् महाराज यथोक्तं मत्स्यकेन ह । (३४।१)

बीजान्यादाय सर्वाणि सागरं पुप्लुवे तदा । (३४।२)

नावा तु शुभया वीर महोर्मिणम् अरिंदम ॥ (३४।३)

चिन्तयामास च मनुस् तं मत्स्यं पृथिवीपते । (३५।१)

स च तच्चिन्तितं ज्ञात्वा मत्स्यः परपुरंजय । (३५।२)

शृङ्गी तत्राजगामाशु तदा भरतसत्तम ॥ (३५।३)

तं दृष्ट्वा मनुजेन्द्रेन्द्र मनुर् मत्स्यं जलार्णवे । (३६।१)

शृङ्गिणं तं यथोक्तेन रूपेणाद्रिम् इवोच्छ्रितम् ॥ (३६।२)

वटाकरमयं पाशम् अथ मत्स्यस्य मूर्धनि । (३७।१)

मनुर् मनुजशार्दूल तस्मिञ्शृङ्गे न्यवेशयत् ॥ (३७।२)

संयतस् तेन पाशेन मत्स्यः परपुरंजय । (३८।१)

वेगेन महता नावं प्राकर्षल्लवणाम्भसि ॥ (३८।२)

स ततार तया नावा समुद्रं मनुजेश्वर । (३९।१)

नृत्यमानम् इवोर्मीभिर् गर्जमानम् इवाम्भसा ॥ (३९।२)

क्षोभ्यमाणा महावातैः सा नौस् तस्मिन् महोदधौ । (४०।१)

घूर्णते चपलेव स्त्री मत्ता परपुरंजय ॥ (४०।२)

नैव भूमिर् न च दिशः प्रदिशो वा चकाशिरे । (४१।१)

सर्वम् आम्भसम् एवासीत् खं द्यौश् च नरपुंगव ॥ (४१।२)

एवंभूते तदा लोके संकुले भरतर्षभ । (४२।१)

अदृश्यन्त सप्तर्षयो मनुर् मत्स्यः सहैव ह ॥ (४२।२)

एवं बहून् वर्षगणांस् तां नावं सो ऽथ मत्स्यकः । (४३।१)

चकर्षातन्द्रितो राजंस् तस्मिन् सलिलसंचये ॥ (४३।२)

ततो हिमवतः शृङ्गं यत् परं पुरुषर्षभ । (४४।१)

तत्राकर्षत् ततो नावं स मत्स्यः कुरुनन्दन ॥ (४४।२)

ततो ऽब्रवीत् तदा मत्स्यस् तान् ऋषीन् प्रहसञ्शनैः । (४५।१)

अस्मिन् हिमवतः शृङ्गे नावं बध्नीत माचिरम् ॥ (४५।२)

सा बद्धा तत्र तैस् तूर्णम् ऋषिभिर् भरतर्षभ । (४६।१)

नौर् मत्स्यस्य वचः श्रुत्वा शृङ्गे हिमवतस् तदा ॥ (४६।२)

तच्च नौबन्धनं नाम शृङ्गं हिमवतः परम् । (४७।१)

ख्यातम् अद्यापि कौन्तेय तद् विद्धि भरतर्षभ ॥ (४७।२)

अथाब्रवीद् अनिमिषस् तान् ऋषीन् सहितांस् तदा । (४८।१)

अहं प्रजापतिर् ब्रह्मा मत्परं नाधिगम्यते । (४८।२)

मत्स्यरूपेण यूयं च मयास्मान् मोक्षिता भयात् ॥ (४८।३)

मनुना च प्रजाः सर्वाः सदेवासुरमानवाः । (४९।१)

स्रष्टव्याः सर्वलोकाश्च यच्चेङ्गं यच्च नेङ्गति ॥ (४९।२)

तपसा चातितीव्रेण प्रतिभास्य भविष्यति । (५०।१)

मत्प्रसादात् प्रजासर्गे न च मोहं गमिष्यति ॥ (५०।२)

इत्युक्त्वा वचनं मत्स्यः क्षणेनादर्शनं गतः । (५१।१)

स्रष्टुकामः प्रजाश्चापि मनुर् वैवस्वतः स्वयम् । (५१।२)

प्रमूढो ऽभूत् प्रजासर्गे तपस् तेपे महत् ततः ॥ (५१।३)

तपसा महता युक्तः सो ऽथ स्रष्टुं प्रचक्रमे । (५२।१)

सर्वाः प्रजा मनुः साक्षाद् यथावद् भरतर्षभ ॥ (५२।२)

इत्येतन् मात्स्यकं नाम पुराणं परिकीर्तितम् । (५३।१)

आख्यानम् इदम् आख्यातं सर्वपापहरं मया ॥ (५३।२)

य इदं शृणुयान् नित्यं मनोश् चरितम् आदितः । (५४।१)

स सुखी सर्वसिद्धार्थः स्वर्गलोकम् इयान् नरः ॥ (५४।२)