MBh, 3, 152
Select a line for its word-by-word analysis.
पाण्डवो भीमसेनो ऽहं धर्मपुत्राद् अनन्तरः । (१।२)
pāṇḍavo bhīmaseno 'haṃ dharmaputrād anantaraḥ |
विशालां बदरीं प्राप्तो भ्रातृभिः सह राक्षसाः ॥ (१।३)
viśālāṃ badarīṃ prāpto bhrātṛbhiḥ saha rākṣasāḥ ||
अपश्यत् तत्र पञ्चाली सौगन्धिकम् अनुत्तमम् । (२।१)
apaśyat tatra pañcālī saugandhikam anuttamam |
तस्या माम् अनवद्याङ्ग्या धर्मपत्न्याः प्रिये स्थितम् । (३।१)
tasyā mām anavadyāṅgyā dharmapatnyāḥ priye sthitam |
नेह शक्यं मनुष्येण विहर्तुं मर्त्यधर्मिणा ॥ (४।३)
neha śakyaṃ manuṣyeṇa vihartuṃ martyadharmiṇā ||
विहर्तुम् इच्छेद् दुर्वृत्तः स विनश्येद् असंशयम् ॥ (६।२)
vihartum icched durvṛttaḥ sa vinaśyed asaṃśayam ||
धर्मराजस्य चात्मानं ब्रवीषि भ्रातरं कथम् ॥ (७।२)
dharmarājasya cātmānaṃ bravīṣi bhrātaraṃ katham ||
राक्षसास् तं न पश्यामि धनेश्वरम् इहान्तिके । (८।२)
rākṣasās taṃ na paśyāmi dhaneśvaram ihāntike |
दृष्ट्वापि च महाराजं नाहं याचितुम् उत्सहे ॥ (८।३)
dṛṣṭvāpi ca mahārājaṃ nāhaṃ yācitum utsahe ||
न चाहं हातुम् इच्छामि क्षात्रधर्मं कथंचन ॥ (९।२)
na cāhaṃ hātum icchāmi kṣātradharmaṃ kathaṃcana ||
तुल्या हि सर्वभूतानाम् इयं वैश्रवणस्य च । (११।१)
tulyā hi sarvabhūtānām iyaṃ vaiśravaṇasya ca |
एवंगतेषु द्रव्येषु कः कं याचितुम् अर्हति ॥ (११।२)
evaṃgateṣu dravyeṣu kaḥ kaṃ yācitum arhati ||
इत्युक्त्वा राक्षसान् सर्वान् भीमसेनो व्यगाहत । (१२।२)
ityuktvā rākṣasān sarvān bhīmaseno vyagāhata |
ततः स राक्षसैर् वाचा प्रतिषिद्धः प्रतापवान् । (१२।३)
tataḥ sa rākṣasair vācā pratiṣiddhaḥ pratāpavān |
मा मैवम् इति सक्रोधैर् भर्त्सयद्भिः समन्ततः ॥ (१२।४)
mā maivam iti sakrodhair bhartsayadbhiḥ samantataḥ ||
कदर्थीकृत्य तु स तान् राक्षसान् भीमविक्रमः । (१३।१)
kadarthīkṛtya tu sa tān rākṣasān bhīmavikramaḥ |
व्यगाहत महातेजास् ते तं सर्वे न्यवारयन् ॥ (१३।२)
vyagāhata mahātejās te taṃ sarve nyavārayan ||
गृह्णीत बध्नीत निकृन्ततेमं पचाम खादाम च भीमसेनम् । (१४।१)
gṛhṇīta badhnīta nikṛntatemaṃ pacāma khādāma ca bhīmasenam |
क्रुद्धा ब्रुवन्तो ऽनुययुर् द्रुतं ते शस्त्राणि चोद्यम्य विवृत्तनेत्राः ॥ (१४।२)
kruddhā bruvanto 'nuyayur drutaṃ te śastrāṇi codyamya vivṛttanetrāḥ ||
ततः स गुर्वीं यमदण्डकल्पां महागदां काञ्चनपट्टनद्धाम् । (१५।१)
tataḥ sa gurvīṃ yamadaṇḍakalpāṃ mahāgadāṃ kāñcanapaṭṭanaddhām |
प्रगृह्य तान् अभ्यपतत् तरस्वी ततो ऽब्रवीत् तिष्ठत तिष्ठतेति ॥ (१५।२)
pragṛhya tān abhyapatat tarasvī tato 'bravīt tiṣṭhata tiṣṭhateti ||
ते तं तदा तोमरपट्टिशाद्यैर् व्याविध्य शस्त्रैः सहसाभिपेतुः । (१६।१)
te taṃ tadā tomarapaṭṭiśādyair vyāvidhya śastraiḥ sahasābhipetuḥ |
जिघांसवः क्रोधवशाः सुभीमा भीमं समन्तात् परिवव्रुर् उग्राः ॥ (१६।२)
jighāṃsavaḥ krodhavaśāḥ subhīmā bhīmaṃ samantāt parivavrur ugrāḥ ||
वातेन कुन्त्यां बलवान् स जातः शूरस् तरस्वी द्विषतां निहन्ता । (१७।१)
vātena kuntyāṃ balavān sa jātaḥ śūras tarasvī dviṣatāṃ nihantā |
सत्ये च धर्मे च रतः सदैव पराक्रमे शत्रुभिर् अप्रधृष्यः ॥ (१७।२)
satye ca dharme ca rataḥ sadaiva parākrame śatrubhir apradhṛṣyaḥ ||
तेषां स मार्गान् विविधान् महात्मा निहत्य शस्त्राणि च शात्रवाणाम् । (१८।१)
teṣāṃ sa mārgān vividhān mahātmā nihatya śastrāṇi ca śātravāṇām |
यथाप्रवीरान् निजघान वीरः परःशतान् पुष्करिणीसमीपे ॥ (१८।२)
yathāpravīrān nijaghāna vīraḥ paraḥśatān puṣkariṇīsamīpe ||
ते तस्य वीर्यं च बलं च दृष्ट्वा विद्याबलं बाहुबलं तथैव । (१९।१)
te tasya vīryaṃ ca balaṃ ca dṛṣṭvā vidyābalaṃ bāhubalaṃ tathaiva |
अशक्नुवन्तः सहिताः समन्ताद्धतप्रवीराः सहसा निवृत्ताः ॥ (१९।२)
aśaknuvantaḥ sahitāḥ samantāddhatapravīrāḥ sahasā nivṛttāḥ ||
विदीर्यमाणास् तत एव तूर्णम् आकाशम् आस्थाय विमूढसंज्ञाः । (२०।१)
vidīryamāṇās tata eva tūrṇam ākāśam āsthāya vimūḍhasaṃjñāḥ |
कैलासशृङ्गाण्यभिदुद्रुवुस् ते भीमार्दिताः क्रोधवशाः प्रभग्नाः ॥ (२०।२)
kailāsaśṛṅgāṇyabhidudruvus te bhīmārditāḥ krodhavaśāḥ prabhagnāḥ ||
स शक्रवद् दानवदैत्यसंघान् विक्रम्य जित्वा च रणे ऽरिसंघान् । (२१।१)
sa śakravad dānavadaityasaṃghān vikramya jitvā ca raṇe 'risaṃghān |
विगाह्य तां पुष्करिणीं जितारिः कामाय जग्राह ततो ऽम्बुजानि ॥ (२१।२)
vigāhya tāṃ puṣkariṇīṃ jitāriḥ kāmāya jagrāha tato 'mbujāni ||
ततः स पीत्वामृतकल्पम् अम्भो भूयो बभूवोत्तमवीर्यतेजाः । (२२।१)
tataḥ sa pītvāmṛtakalpam ambho bhūyo babhūvottamavīryatejāḥ |
उत्पाट्य जग्राह ततो ऽम्बुजानि सौगन्धिकान्युत्तमगन्धवन्ति ॥ (२२।२)
utpāṭya jagrāha tato 'mbujāni saugandhikānyuttamagandhavanti ||
ततस् तु ते क्रोधवशाः समेत्य धनेश्वरं भीमबलप्रणुन्नाः । (२३।१)
tatas tu te krodhavaśāḥ sametya dhaneśvaraṃ bhīmabalapraṇunnāḥ |
भीमस्य वीर्यं च बलं च संख्ये यथावद् आचख्युर् अतीव दीनाः ॥ (२३।२)
bhīmasya vīryaṃ ca balaṃ ca saṃkhye yathāvad ācakhyur atīva dīnāḥ ||
तेषां वचस् तत् तु निशम्य देवः प्रहस्य रक्षांसि ततो ऽभ्युवाच । (२४।१)
teṣāṃ vacas tat tu niśamya devaḥ prahasya rakṣāṃsi tato 'bhyuvāca |
गृह्णातु भीमो जलजानि कामं कृष्णानिमित्तं विदितं ममैतत् ॥ (२४।२)
gṛhṇātu bhīmo jalajāni kāmaṃ kṛṣṇānimittaṃ viditaṃ mamaitat ||
ततो ऽभ्यनुज्ञाय धनेश्वरं ते जग्मुः कुरूणां प्रवरं विरोषाः । (२५।१)
tato 'bhyanujñāya dhaneśvaraṃ te jagmuḥ kurūṇāṃ pravaraṃ viroṣāḥ |
भीमं च तस्यां ददृशुर् नलिन्यां यथोपजोषं विहरन्तम् एकम् ॥ (२५।२)
bhīmaṃ ca tasyāṃ dadṛśur nalinyāṃ yathopajoṣaṃ viharantam ekam ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.