महाभारतMahābhārata

MBh, 14, 83

1918 of 1995 · 61 verses

Select a line for its word-by-word analysis.

1.1१.१

वैशंपायन उवाच । (१।१)

vaiśaṃpāyana uvāca

1.2१.२

स तु वाजी समुद्रान्तां पर्येत्य पृथिवीम् इमाम् । (१।२)

sa tu vājī samudrāntāṃ paryetya pṛthivīm imām |

1.3१.३

निवृत्तो ऽभिमुखो राजन् येन नागाह्वयं पुरम् ॥ (१।३)

nivṛtto 'bhimukho rājan yena nāgāhvayaṃ puram ||

2.1२.१

अनुगच्छंश्च तेजस्वी निवृत्तो ऽथ किरीटभृत् । (२।१)

anugacchaṃśca tejasvī nivṛtto 'tha kirīṭabhṛt |

2.2२.२

यदृच्छया समापेदे पुरं राजगृहं तदा ॥ (२।२)

yadṛcchayā samāpede puraṃ rājagṛhaṃ tadā ||

3.1३.१

तम् अभ्याशगतं राजा जरासंधात्मजात्मजः । (३।१)

tam abhyāśagataṃ rājā jarāsaṃdhātmajātmajaḥ |

3.2३.२

क्षत्रधर्मे स्थितो वीरः समरायाजुहाव ह ॥ (३।२)

kṣatradharme sthito vīraḥ samarāyājuhāva ha ||

4.1४.१

ततः पुरात् स निष्क्रम्य रथी धन्वी शरी तली । (४।१)

tataḥ purāt sa niṣkramya rathī dhanvī śarī talī |

4.2४.२

मेघसंधिः पदातिं तं धनंजयम् उपाद्रवत् ॥ (४।२)

meghasaṃdhiḥ padātiṃ taṃ dhanaṃjayam upādravat ||

5.1५.१

आसाद्य च महातेजा मेघसंधिर् धनंजयम् । (५।१)

āsādya ca mahātejā meghasaṃdhir dhanaṃjayam |

5.2५.२

बालभावान्महाराज प्रोवाचेदं न कौशलात् ॥ (५।२)

bālabhāvānmahārāja provācedaṃ na kauśalāt ||

6.1६.१

किम् अयं चार्यते वाजी स्त्रीमध्य इव भारत । (६।१)

kim ayaṃ cāryate vājī strīmadhya iva bhārata |

6.2६.२

हयम् एनं हरिष्यामि प्रयतस्व विमोक्षणे ॥ (६।२)

hayam enaṃ hariṣyāmi prayatasva vimokṣaṇe ||

7.1७.१

अदत्तानुनयो युद्धे यदि त्वं पितृभिर् मम । (७।१)

adattānunayo yuddhe yadi tvaṃ pitṛbhir mama |

7.2७.२

करिष्यामि तवातिथ्यं प्रहर प्रहरामि वा ॥ (७।२)

kariṣyāmi tavātithyaṃ prahara praharāmi vā ||

8.1८.१

इत्युक्तः प्रत्युवाचैनं पाण्डवः प्रहसन्न् इव । (८।१)

ityuktaḥ pratyuvācainaṃ pāṇḍavaḥ prahasann iva |

8.2८.२

विघ्नकर्ता मया वार्य इति मे व्रतम् आहितम् ॥ (८।२)

vighnakartā mayā vārya iti me vratam āhitam ||

9.1९.१

भ्रात्रा ज्येष्ठेन नृपते तवापि विदितं ध्रुवम् । (९।१)

bhrātrā jyeṣṭhena nṛpate tavāpi viditaṃ dhruvam |

9.2९.२

प्रहरस्व यथाशक्ति न मन्युर् विद्यते मम ॥ (९।२)

praharasva yathāśakti na manyur vidyate mama ||

10.1१०.१

इत्युक्तः प्राहरत् पूर्वं पाण्डवं मगधेश्वरः । (१०।१)

ityuktaḥ prāharat pūrvaṃ pāṇḍavaṃ magadheśvaraḥ |

10.2१०.२

किरञ् शरसहस्राणि वर्षाणीव सहस्रदृक् ॥ (१०।२)

kirañ śarasahasrāṇi varṣāṇīva sahasradṛk ||

11.1११.१

ततो गाण्डीवभृच्छूरो गाण्डीवप्रेषितैः शरैः । (११।१)

tato gāṇḍīvabhṛcchūro gāṇḍīvapreṣitaiḥ śaraiḥ |

11.2११.२

चकार मोघांस्तान् बाणान् अयत्नाद् भरतर्षभ ॥ (११।२)

cakāra moghāṃstān bāṇān ayatnād bharatarṣabha ||

12.1१२.१

स मोघं तस्य बाणौघं कृत्वा वानरकेतनः । (१२।१)

sa moghaṃ tasya bāṇaughaṃ kṛtvā vānaraketanaḥ |

12.2१२.२

शरान्मुमोच ज्वलितान् दीप्तास्यान् इव पन्नगान् ॥ (१२।२)

śarānmumoca jvalitān dīptāsyān iva pannagān ||

13.1१३.१

ध्वजे पताकादण्डेषु रथयन्त्रे हयेषु च । (१३।१)

dhvaje patākādaṇḍeṣu rathayantre hayeṣu ca |

13.2१३.२

अन्येषु च रथाङ्गेषु न शरीरे न सारथौ ॥ (१३।२)

anyeṣu ca rathāṅgeṣu na śarīre na sārathau ||

14.1१४.१

संरक्ष्यमाणः पार्थेन शरीरे फल्गुनस्य ह । (१४।१)

saṃrakṣyamāṇaḥ pārthena śarīre phalgunasya ha |

14.2१४.२

मन्यमानः स्ववीर्यं तन्मागधः प्राहिणोच्छरान् ॥ (१४।२)

manyamānaḥ svavīryaṃ tanmāgadhaḥ prāhiṇoccharān ||

15.1१५.१

ततो गाण्डीवभृच्छूरो मागधेन समाहतः । (१५।१)

tato gāṇḍīvabhṛcchūro māgadhena samāhataḥ |

15.2१५.२

बभौ वासन्तिक इव पलाशः पुष्पितो महान् ॥ (१५।२)

babhau vāsantika iva palāśaḥ puṣpito mahān ||

16.1१६.१

अवध्यमानः सो ऽभ्यघ्नन्मागधः पाण्डवर्षभम् । (१६।१)

avadhyamānaḥ so 'bhyaghnanmāgadhaḥ pāṇḍavarṣabham |

16.2१६.२

तेन तस्थौ स कौरव्य लोकवीरस्य दर्शने ॥ (१६।२)

tena tasthau sa kauravya lokavīrasya darśane ||

17.1१७.१

सव्यसाची तु संक्रुद्धो विकृष्य बलवद् धनुः । (१७।१)

savyasācī tu saṃkruddho vikṛṣya balavad dhanuḥ |

17.2१७.२

हयांश्चकार निर्देहान् सारथेश्च शिरो ऽहरत् ॥ (१७।२)

hayāṃścakāra nirdehān sāratheśca śiro 'harat ||

18.1१८.१

धनुश्चास्य महच्चित्रं क्षुरेण प्रचकर्त ह । (१८।१)

dhanuścāsya mahaccitraṃ kṣureṇa pracakarta ha |

18.2१८.२

हस्तावापं पताकां च ध्वजं चास्य न्यपातयत् ॥ (१८।२)

hastāvāpaṃ patākāṃ ca dhvajaṃ cāsya nyapātayat ||

19.1१९.१

स राजा व्यथितो व्यश्वो विधनुर् हतसारथिः । (१९।१)

sa rājā vyathito vyaśvo vidhanur hatasārathiḥ |

19.2१९.२

गदाम् आदाय कौन्तेयम् अभिदुद्राव वेगवान् ॥ (१९।२)

gadām ādāya kaunteyam abhidudrāva vegavān ||

20.1२०.१

तस्यापतत एवाशु गदां हेमपरिष्कृताम् । (२०।१)

tasyāpatata evāśu gadāṃ hemapariṣkṛtām |

20.2२०.२

शरैश्चकर्त बहुधा बहुभिर् गृध्रवाजितैः ॥ (२०।२)

śaraiścakarta bahudhā bahubhir gṛdhravājitaiḥ ||

21.1२१.१

सा गदा शकलीभूता विशीर्णमणिबन्धना । (२१।१)

sā gadā śakalībhūtā viśīrṇamaṇibandhanā |

21.2२१.२

व्याली निर्मुच्यमानेव पपातास्य सहस्रधा ॥ (२१।२)

vyālī nirmucyamāneva papātāsya sahasradhā ||

22.1२२.१

विरथं तं विधन्वानं गदया परिवर्जितम् । (२२।१)

virathaṃ taṃ vidhanvānaṃ gadayā parivarjitam |

22.2२२.२

नैच्छत् ताडयितुं धीमान् अर्जुनः समराग्रणीः ॥ (२२।२)

naicchat tāḍayituṃ dhīmān arjunaḥ samarāgraṇīḥ ||

23.1२३.१

तत एनं विमनसं क्षत्रधर्मे समास्थितम् । (२३।१)

tata enaṃ vimanasaṃ kṣatradharme samāsthitam |

23.2२३.२

सान्त्वपूर्वम् इदं वाक्यम् अब्रवीत् कपिकेतनः ॥ (२३।२)

sāntvapūrvam idaṃ vākyam abravīt kapiketanaḥ ||

24.1२४.१

पर्याप्तः क्षत्रधर्मो ऽयं दर्शितः पुत्र गम्यताम् । (२४।१)

paryāptaḥ kṣatradharmo 'yaṃ darśitaḥ putra gamyatām |

24.2२४.२

बह्वेतत् समरे कर्म तव बालस्य पार्थिव ॥ (२४।२)

bahvetat samare karma tava bālasya pārthiva ||

25.1२५.१

युधिष्ठिरस्य संदेशो न हन्तव्या नृपा इति । (२५।१)

yudhiṣṭhirasya saṃdeśo na hantavyā nṛpā iti |

25.2२५.२

तेन जीवसि राजंस्त्वम् अपराद्धो ऽपि मे रणे ॥ (२५।२)

tena jīvasi rājaṃstvam aparāddho 'pi me raṇe ||

26.1२६.१

इति मत्वा स चात्मानं प्रत्यादिष्टं स्म मागधः । (२६।१)

iti matvā sa cātmānaṃ pratyādiṣṭaṃ sma māgadhaḥ |

26.2२६.२

तथ्यम् इत्यवगम्यैनं प्राञ्जलिः प्रत्यपूजयत् ॥ (२६।२)

tathyam ityavagamyainaṃ prāñjaliḥ pratyapūjayat ||

27.1२७.१

तम् अर्जुनः समाश्वास्य पुनर् एवेदम् अब्रवीत् । (२७।१)

tam arjunaḥ samāśvāsya punar evedam abravīt |

27.2२७.२

आगन्तव्यं परां चैत्रीम् अश्वमेधे नृपस्य नः ॥ (२७।२)

āgantavyaṃ parāṃ caitrīm aśvamedhe nṛpasya naḥ ||

28.1२८.१

इत्युक्तः स तथेत्युक्त्वा पूजयामास तं हयम् । (२८।१)

ityuktaḥ sa tathetyuktvā pūjayāmāsa taṃ hayam |

28.2२८.२

फल्गुनं च युधां श्रेष्ठं विधिवत् सहदेवजः ॥ (२८।२)

phalgunaṃ ca yudhāṃ śreṣṭhaṃ vidhivat sahadevajaḥ ||

29.1२९.१

ततो यथेष्टम् अगमत् पुनर् एव स केसरी । (२९।१)

tato yatheṣṭam agamat punar eva sa kesarī |

29.2२९.२

ततः समुद्रतीरेण वङ्गान् पुण्ड्रान् सकेरलान् ॥ (२९।२)

tataḥ samudratīreṇa vaṅgān puṇḍrān sakeralān ||

30.1३०.१

तत्र तत्र च भूरीणि म्लेच्छसैन्यान्यनेकशः । (३०।१)

tatra tatra ca bhūrīṇi mlecchasainyānyanekaśaḥ |

30.2३०.२

विजिग्ये धनुषा राजन् गाण्डीवेन धनंजयः ॥ (३०।२)

vijigye dhanuṣā rājan gāṇḍīvena dhanaṃjayaḥ ||

Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.

MBh, 14, 83

Word analysis

Select a line of the text

Each word appears with its dictionary form and grammar. Select a word to read its meanings in the DCS, Apte and Monier-Williams dictionaries.

j k next and previous line · ← → chapters

Analysis: Digital Corpus of Sanskrit