महाभारतMahābhārata

MBh, 12, 242

1570 of 1995 · 53 verses

Select a line for its word-by-word analysis.

1.1१.१

शुक उवाच । (१।१)

śuka uvāca

1.2१.२

यस्माद् धर्मात् परो धर्मो विद्यते नेह कश्चन । (१।२)

yasmād dharmāt paro dharmo vidyate neha kaścana |

1.3१.३

यो विशिष्टश्च धर्मेभ्यस्तं भवान् प्रब्रवीतु मे ॥ (१।३)

yo viśiṣṭaśca dharmebhyastaṃ bhavān prabravītu me ||

2.1२.१

व्यास उवाच । (२।१)

vyāsa uvāca

2.2२.२

धर्मं ते सम्प्रवक्ष्यामि पुराणम् ऋषिसंस्तुतम् । (२।२)

dharmaṃ te sampravakṣyāmi purāṇam ṛṣisaṃstutam |

2.3२.३

विशिष्टं सर्वधर्मेभ्यस्तम् इहैकमनाः शृणु ॥ (२।३)

viśiṣṭaṃ sarvadharmebhyastam ihaikamanāḥ śṛṇu ||

3.1३.१

इन्द्रियाणि प्रमाथीनि बुद्ध्या संयम्य यत्नतः । (३।१)

indriyāṇi pramāthīni buddhyā saṃyamya yatnataḥ |

3.2३.२

सर्वतो निष्पतिष्णूनि पिता बालान् इवात्मजान् ॥ (३।२)

sarvato niṣpatiṣṇūni pitā bālān ivātmajān ||

4.1४.१

मनसश्चेन्द्रियाणां च ह्यैकाग्र्यं परमं तपः । (४।१)

manasaścendriyāṇāṃ ca hyaikāgryaṃ paramaṃ tapaḥ |

4.2४.२

तज्ज्यायः सर्वधर्मेभ्यः स धर्मः पर उच्यते ॥ (४।२)

tajjyāyaḥ sarvadharmebhyaḥ sa dharmaḥ para ucyate ||

5.1५.१

तानि सर्वाणि संधाय मनःषष्ठानि मेधया । (५।१)

tāni sarvāṇi saṃdhāya manaḥṣaṣṭhāni medhayā |

5.2५.२

आत्मतृप्त इवासीत बहु चिन्त्यम् अचिन्तयन् ॥ (५।२)

ātmatṛpta ivāsīta bahu cintyam acintayan ||

6.1६.१

गोचरेभ्यो निवृत्तानि यदा स्थास्यन्ति वेश्मनि । (६।१)

gocarebhyo nivṛttāni yadā sthāsyanti veśmani |

6.2६.२

तदा त्वम् आत्मनात्मानं परं द्रक्ष्यसि शाश्वतम् ॥ (६।२)

tadā tvam ātmanātmānaṃ paraṃ drakṣyasi śāśvatam ||

7.1७.१

सर्वात्मानं महात्मानं विधूमम् इव पावकम् । (७।१)

sarvātmānaṃ mahātmānaṃ vidhūmam iva pāvakam |

7.2७.२

तं पश्यन्ति महात्मानो ब्राह्मणा ये मनीषिणः ॥ (७।२)

taṃ paśyanti mahātmāno brāhmaṇā ye manīṣiṇaḥ ||

8.1८.१

यथा पुष्पफलोपेतो बहुशाखो महाद्रुमः । (८।१)

yathā puṣpaphalopeto bahuśākho mahādrumaḥ |

8.2८.२

आत्मनो नाभिजानीते क्व मे पुष्पं क्व मे फलम् ॥ (८।२)

ātmano nābhijānīte kva me puṣpaṃ kva me phalam ||

9.1९.१

एवम् आत्मा न जानीते क्व गमिष्ये कुतो न्वहम् । (९।१)

evam ātmā na jānīte kva gamiṣye kuto nvaham |

9.2९.२

अन्यो ह्यत्रान्तर् आत्मास्ति यः सर्वम् अनुपश्यति ॥ (९।२)

anyo hyatrāntar ātmāsti yaḥ sarvam anupaśyati ||

10.1१०.१

ज्ञानदीपेन दीप्तेन पश्यत्यात्मानम् आत्मना । (१०।१)

jñānadīpena dīptena paśyatyātmānam ātmanā |

10.2१०.२

दृष्ट्वा त्वम् आत्मनात्मानं निरात्मा भव सर्ववित् ॥ (१०।२)

dṛṣṭvā tvam ātmanātmānaṃ nirātmā bhava sarvavit ||

11.1११.१

विमुक्तः सर्वपापेभ्यो मुक्तत्वच इवोरगः । (११।१)

vimuktaḥ sarvapāpebhyo muktatvaca ivoragaḥ |

11.2११.२

परां बुद्धिम् अवाप्येह विपाप्मा विगतज्वरः ॥ (११।२)

parāṃ buddhim avāpyeha vipāpmā vigatajvaraḥ ||

12.1१२.१

सर्वतःस्रोतसं घोरां नदीं लोकप्रवाहिनीम् । (१२।१)

sarvataḥsrotasaṃ ghorāṃ nadīṃ lokapravāhinīm |

12.2१२.२

पञ्चेन्द्रियग्राहवतीं मनःसंकल्परोधसम् ॥ (१२।२)

pañcendriyagrāhavatīṃ manaḥsaṃkalparodhasam ||

13.1१३.१

लोभमोहतृणच्छन्नां कामक्रोधसरीसृपाम् । (१३।१)

lobhamohatṛṇacchannāṃ kāmakrodhasarīsṛpām |

13.2१३.२

सत्यतीर्थानृतक्षोभां क्रोधपङ्कां सरिद्वराम् ॥ (१३।२)

satyatīrthānṛtakṣobhāṃ krodhapaṅkāṃ saridvarām ||

14.1१४.१

अव्यक्तप्रभवां शीघ्रां दुस्तराम् अकृतात्मभिः । (१४।१)

avyaktaprabhavāṃ śīghrāṃ dustarām akṛtātmabhiḥ |

14.2१४.२

प्रतरस्व नदीं बुद्ध्या कामग्राहसमाकुलाम् ॥ (१४।२)

pratarasva nadīṃ buddhyā kāmagrāhasamākulām ||

15.1१५.१

संसारसागरगमां योनिपातालदुस्तराम् । (१५।१)

saṃsārasāgaragamāṃ yonipātāladustarām |

15.2१५.२

आत्मजन्मोद्भवां तात जिह्वावर्तां दुरासदाम् ॥ (१५।२)

ātmajanmodbhavāṃ tāta jihvāvartāṃ durāsadām ||

16.1१६.१

यां तरन्ति कृतप्रज्ञा धृतिमन्तो मनीषिणः । (१६।१)

yāṃ taranti kṛtaprajñā dhṛtimanto manīṣiṇaḥ |

16.2१६.२

तां तीर्णः सर्वतोमुक्तो विपूतात्मात्मविच्छुचिः ॥ (१६।२)

tāṃ tīrṇaḥ sarvatomukto vipūtātmātmavicchuciḥ ||

17.1१७.१

उत्तमां बुद्धिम् आस्थाय ब्रह्मभूयं गमिष्यसि । (१७।१)

uttamāṃ buddhim āsthāya brahmabhūyaṃ gamiṣyasi |

17.2१७.२

संतीर्णः सर्वसंक्लेशान् प्रसन्नात्मा विकल्मषः ॥ (१७।२)

saṃtīrṇaḥ sarvasaṃkleśān prasannātmā vikalmaṣaḥ ||

18.1१८.१

भूमिष्ठानीव भूतानि पर्वतस्थो निशामय । (१८।१)

bhūmiṣṭhānīva bhūtāni parvatastho niśāmaya |

18.2१८.२

अक्रुध्यन् अप्रहृष्यंश्च ननृशंसमतिस्तथा । (१८।२)

akrudhyan aprahṛṣyaṃśca nanṛśaṃsamatistathā |

18.3१८.३

ततो द्रक्ष्यसि भूतानां सर्वेषां प्रभवाप्ययौ ॥ (१८।३)

tato drakṣyasi bhūtānāṃ sarveṣāṃ prabhavāpyayau ||

19.1१९.१

एवं वै सर्वधर्मेभ्यो विशिष्टं मेनिरे बुधाः । (१९।१)

evaṃ vai sarvadharmebhyo viśiṣṭaṃ menire budhāḥ |

19.2१९.२

धर्मं धर्मभृतां श्रेष्ठ मुनयस्तत्त्वदर्शिनः ॥ (१९।२)

dharmaṃ dharmabhṛtāṃ śreṣṭha munayastattvadarśinaḥ ||

20.1२०.१

आत्मनो ऽव्ययिनो ज्ञात्वा इदं पुत्रानुशासनम् । (२०।१)

ātmano 'vyayino jñātvā idaṃ putrānuśāsanam |

20.2२०.२

प्रयताय प्रवक्तव्यं हितायानुगताय च ॥ (२०।२)

prayatāya pravaktavyaṃ hitāyānugatāya ca ||

21.1२१.१

आत्मज्ञानम् इदं गुह्यं सर्वगुह्यतमं महत् । (२१।१)

ātmajñānam idaṃ guhyaṃ sarvaguhyatamaṃ mahat |

21.2२१.२

अब्रुवं यद् अहं तात आत्मसाक्षिकम् अञ्जसा ॥ (२१।२)

abruvaṃ yad ahaṃ tāta ātmasākṣikam añjasā ||

22.1२२.१

नैव स्त्री न पुमान् एतन्नैव चेदं नपुंसकम् । (२२।१)

naiva strī na pumān etannaiva cedaṃ napuṃsakam |

22.2२२.२

अदुःखम् असुखं ब्रह्म भूतभव्यभवात्मकम् ॥ (२२।२)

aduḥkham asukhaṃ brahma bhūtabhavyabhavātmakam ||

23.1२३.१

नैतज्ज्ञात्वा पुमान् स्त्री वा पुनर्भवम् अवाप्नुयात् । (२३।१)

naitajjñātvā pumān strī vā punarbhavam avāpnuyāt |

23.2२३.२

अभवप्रतिपत्त्यर्थम् एतद् वर्त्म विधीयते ॥ (२३।२)

abhavapratipattyartham etad vartma vidhīyate ||

24.1२४.१

यथा मतानि सर्वाणि न चैतानि यथा तथा । (२४।१)

yathā matāni sarvāṇi na caitāni yathā tathā |

24.2२४.२

कथितानि मया पुत्र भवन्ति न भवन्ति च ॥ (२४।२)

kathitāni mayā putra bhavanti na bhavanti ca ||

25.1२५.१

तत् प्रीतियुक्तेन गुणान्वितेन पुत्रेण सत्पुत्रगुणान्वितेन । (२५।१)

tat prītiyuktena guṇānvitena putreṇa satputraguṇānvitena |

25.2२५.२

पृष्टो हीदं प्रीतिमता हितार्थं ब्रूयात् सुतस्येह यद् उक्तम् एतत् ॥ (२५।२)

pṛṣṭo hīdaṃ prītimatā hitārthaṃ brūyāt sutasyeha yad uktam etat ||

Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.

MBh, 12, 242

Word analysis

Select a line of the text

Each word appears with its dictionary form and grammar. Select a word to read its meanings in the DCS, Apte and Monier-Williams dictionaries.

j k next and previous line · ← → chapters

Analysis: Digital Corpus of Sanskrit