MBh, 12, 242
Select a line for its word-by-word analysis.
यस्माद् धर्मात् परो धर्मो विद्यते नेह कश्चन । (१।२)
yasmād dharmāt paro dharmo vidyate neha kaścana |
यो विशिष्टश्च धर्मेभ्यस्तं भवान् प्रब्रवीतु मे ॥ (१।३)
yo viśiṣṭaśca dharmebhyastaṃ bhavān prabravītu me ||
धर्मं ते सम्प्रवक्ष्यामि पुराणम् ऋषिसंस्तुतम् । (२।२)
dharmaṃ te sampravakṣyāmi purāṇam ṛṣisaṃstutam |
विशिष्टं सर्वधर्मेभ्यस्तम् इहैकमनाः शृणु ॥ (२।३)
viśiṣṭaṃ sarvadharmebhyastam ihaikamanāḥ śṛṇu ||
इन्द्रियाणि प्रमाथीनि बुद्ध्या संयम्य यत्नतः । (३।१)
indriyāṇi pramāthīni buddhyā saṃyamya yatnataḥ |
सर्वतो निष्पतिष्णूनि पिता बालान् इवात्मजान् ॥ (३।२)
sarvato niṣpatiṣṇūni pitā bālān ivātmajān ||
मनसश्चेन्द्रियाणां च ह्यैकाग्र्यं परमं तपः । (४।१)
manasaścendriyāṇāṃ ca hyaikāgryaṃ paramaṃ tapaḥ |
तज्ज्यायः सर्वधर्मेभ्यः स धर्मः पर उच्यते ॥ (४।२)
tajjyāyaḥ sarvadharmebhyaḥ sa dharmaḥ para ucyate ||
गोचरेभ्यो निवृत्तानि यदा स्थास्यन्ति वेश्मनि । (६।१)
gocarebhyo nivṛttāni yadā sthāsyanti veśmani |
तदा त्वम् आत्मनात्मानं परं द्रक्ष्यसि शाश्वतम् ॥ (६।२)
tadā tvam ātmanātmānaṃ paraṃ drakṣyasi śāśvatam ||
तं पश्यन्ति महात्मानो ब्राह्मणा ये मनीषिणः ॥ (७।२)
taṃ paśyanti mahātmāno brāhmaṇā ye manīṣiṇaḥ ||
आत्मनो नाभिजानीते क्व मे पुष्पं क्व मे फलम् ॥ (८।२)
ātmano nābhijānīte kva me puṣpaṃ kva me phalam ||
एवम् आत्मा न जानीते क्व गमिष्ये कुतो न्वहम् । (९।१)
evam ātmā na jānīte kva gamiṣye kuto nvaham |
अन्यो ह्यत्रान्तर् आत्मास्ति यः सर्वम् अनुपश्यति ॥ (९।२)
anyo hyatrāntar ātmāsti yaḥ sarvam anupaśyati ||
ज्ञानदीपेन दीप्तेन पश्यत्यात्मानम् आत्मना । (१०।१)
jñānadīpena dīptena paśyatyātmānam ātmanā |
दृष्ट्वा त्वम् आत्मनात्मानं निरात्मा भव सर्ववित् ॥ (१०।२)
dṛṣṭvā tvam ātmanātmānaṃ nirātmā bhava sarvavit ||
परां बुद्धिम् अवाप्येह विपाप्मा विगतज्वरः ॥ (११।२)
parāṃ buddhim avāpyeha vipāpmā vigatajvaraḥ ||
सर्वतःस्रोतसं घोरां नदीं लोकप्रवाहिनीम् । (१२।१)
sarvataḥsrotasaṃ ghorāṃ nadīṃ lokapravāhinīm |
पञ्चेन्द्रियग्राहवतीं मनःसंकल्परोधसम् ॥ (१२।२)
pañcendriyagrāhavatīṃ manaḥsaṃkalparodhasam ||
सत्यतीर्थानृतक्षोभां क्रोधपङ्कां सरिद्वराम् ॥ (१३।२)
satyatīrthānṛtakṣobhāṃ krodhapaṅkāṃ saridvarām ||
अव्यक्तप्रभवां शीघ्रां दुस्तराम् अकृतात्मभिः । (१४।१)
avyaktaprabhavāṃ śīghrāṃ dustarām akṛtātmabhiḥ |
प्रतरस्व नदीं बुद्ध्या कामग्राहसमाकुलाम् ॥ (१४।२)
pratarasva nadīṃ buddhyā kāmagrāhasamākulām ||
आत्मजन्मोद्भवां तात जिह्वावर्तां दुरासदाम् ॥ (१५।२)
ātmajanmodbhavāṃ tāta jihvāvartāṃ durāsadām ||
यां तरन्ति कृतप्रज्ञा धृतिमन्तो मनीषिणः । (१६।१)
yāṃ taranti kṛtaprajñā dhṛtimanto manīṣiṇaḥ |
तां तीर्णः सर्वतोमुक्तो विपूतात्मात्मविच्छुचिः ॥ (१६।२)
tāṃ tīrṇaḥ sarvatomukto vipūtātmātmavicchuciḥ ||
उत्तमां बुद्धिम् आस्थाय ब्रह्मभूयं गमिष्यसि । (१७।१)
uttamāṃ buddhim āsthāya brahmabhūyaṃ gamiṣyasi |
संतीर्णः सर्वसंक्लेशान् प्रसन्नात्मा विकल्मषः ॥ (१७।२)
saṃtīrṇaḥ sarvasaṃkleśān prasannātmā vikalmaṣaḥ ||
अक्रुध्यन् अप्रहृष्यंश्च ननृशंसमतिस्तथा । (१८।२)
akrudhyan aprahṛṣyaṃśca nanṛśaṃsamatistathā |
ततो द्रक्ष्यसि भूतानां सर्वेषां प्रभवाप्ययौ ॥ (१८।३)
tato drakṣyasi bhūtānāṃ sarveṣāṃ prabhavāpyayau ||
एवं वै सर्वधर्मेभ्यो विशिष्टं मेनिरे बुधाः । (१९।१)
evaṃ vai sarvadharmebhyo viśiṣṭaṃ menire budhāḥ |
धर्मं धर्मभृतां श्रेष्ठ मुनयस्तत्त्वदर्शिनः ॥ (१९।२)
dharmaṃ dharmabhṛtāṃ śreṣṭha munayastattvadarśinaḥ ||
आत्मनो ऽव्ययिनो ज्ञात्वा इदं पुत्रानुशासनम् । (२०।१)
ātmano 'vyayino jñātvā idaṃ putrānuśāsanam |
आत्मज्ञानम् इदं गुह्यं सर्वगुह्यतमं महत् । (२१।१)
ātmajñānam idaṃ guhyaṃ sarvaguhyatamaṃ mahat |
अब्रुवं यद् अहं तात आत्मसाक्षिकम् अञ्जसा ॥ (२१।२)
abruvaṃ yad ahaṃ tāta ātmasākṣikam añjasā ||
नैव स्त्री न पुमान् एतन्नैव चेदं नपुंसकम् । (२२।१)
naiva strī na pumān etannaiva cedaṃ napuṃsakam |
अदुःखम् असुखं ब्रह्म भूतभव्यभवात्मकम् ॥ (२२।२)
aduḥkham asukhaṃ brahma bhūtabhavyabhavātmakam ||
नैतज्ज्ञात्वा पुमान् स्त्री वा पुनर्भवम् अवाप्नुयात् । (२३।१)
naitajjñātvā pumān strī vā punarbhavam avāpnuyāt |
अभवप्रतिपत्त्यर्थम् एतद् वर्त्म विधीयते ॥ (२३।२)
abhavapratipattyartham etad vartma vidhīyate ||
तत् प्रीतियुक्तेन गुणान्वितेन पुत्रेण सत्पुत्रगुणान्वितेन । (२५।१)
tat prītiyuktena guṇānvitena putreṇa satputraguṇānvitena |
पृष्टो हीदं प्रीतिमता हितार्थं ब्रूयात् सुतस्येह यद् उक्तम् एतत् ॥ (२५।२)
pṛṣṭo hīdaṃ prītimatā hitārthaṃ brūyāt sutasyeha yad uktam etat ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.