संजय उवाच । (१।१)

एवम् उक्तस्ततो राजा गौतमेन यशस्विना । (१।२)

निःश्वस्य दीर्घम् उष्णं च तूष्णीम् आसीद् विशां पते ॥ (१।३)

ततो मुहूर्तं स ध्यात्वा धार्तराष्ट्रो महामनाः । (२।१)

कृपं शारद्वतं वाक्यम् इत्युवाच परंतपः ॥ (२।२)

यत् किंचित् सुहृदा वाच्यं तत् सर्वं श्रावितो ह्यहम् । (३।१)

कृतं च भवता सर्वं प्राणान् संत्यज्य युध्यता ॥ (३।२)

गाहमानम् अनीकानि युध्यमानं महारथैः । (४।१)

पाण्डवैर् अतितेजोभिर् लोकस्त्वाम् अनुदृष्टवान् ॥ (४।२)

सुहृदा यद् इदं वाच्यं भवता श्रावितो ह्यहम् । (५।१)

न मां प्रीणाति तत् सर्वं मुमूर्षोर् इव भेषजम् ॥ (५।२)

हेतुकारणसंयुक्तं हितं वचनम् उत्तमम् । (६।१)

उच्यमानं महाबाहो न मे विप्राग्र्य रोचते ॥ (६।२)

राज्याद् विनिकृतो ऽस्माभिः कथं सो ऽस्मासु विश्वसेत् । (७।१)

अक्षद्यूते च नृपतिर् जितो ऽस्माभिर् महाधनः । (७।२)

स कथं मम वाक्यानि श्रद्दध्याद् भूय एव तु ॥ (७।३)

तथा दौत्येन सम्प्राप्तः कृष्णः पार्थहिते रतः । (८।१)

प्रलब्धश्च हृषीकेशस्तच्च कर्म विरोधितम् । (८।२)

स च मे वचनं ब्रह्मन् कथम् एवाभिमंस्यते ॥ (८।३)

विललाप हि यत् कृष्णा सभामध्ये समेयुषी । (९।१)

न तन्मर्षयते कृष्णो न राज्यहरणं तथा ॥ (९।२)

एकप्राणावुभौ कृष्णावन्योन्यं प्रति संहतौ । (१०।१)

पुरा यच्छ्रुतम् एवासीद् अद्य पश्यामि तत् प्रभो ॥ (१०।२)

स्वस्रीयं च हतं श्रुत्वा दुःखं स्वपिति केशवः । (११।१)

कृतागसो वयं तस्य स मदर्थं कथं क्षमेत् ॥ (११।२)

अभिमन्योर् विनाशेन न शर्म लभते ऽर्जुनः । (१२।१)

स कथं मद्धिते यत्नं प्रकरिष्यति याचितः ॥ (१२।२)

मध्यमः पाण्डवस्तीक्ष्णो भीमसेनो महाबलः । (१३।१)

प्रतिज्ञातं च तेनोग्रं स भज्येत न संनमेत् ॥ (१३।२)

उभौ तौ बद्धनिस्त्रिंशावुभौ चाबद्धकङ्कटौ । (१४।१)

कृतवैरावुभौ वीरौ यमावपि यमोपमौ ॥ (१४।२)

धृष्टद्युम्नः शिखण्डी च कृतवैरौ मया सह । (१५।१)

तौ कथं मद्धिते यत्नं प्रकुर्यातां द्विजोत्तम ॥ (१५।२)

दुःशासनेन यत् कृष्णा एकवस्त्रा रजस्वला । (१६।१)

परिक्लिष्टा सभामध्ये सर्वलोकस्य पश्यतः ॥ (१६।२)

तथा विवसनां दीनां स्मरन्त्यद्यापि पाण्डवाः । (१७।१)

न निवारयितुं शक्याः संग्रामात् ते परंतपाः ॥ (१७।२)

यदा च द्रौपदी कृष्णा मद्विनाशाय दुःखिता । (१८।१)

उग्रं तेपे तपः कृष्णा भर्तॄणाम् अर्थसिद्धये । (१८।२)

स्थण्डिले नित्यदा शेते यावद् वैरस्य यातना ॥ (१८।३)

निक्षिप्य मानं दर्पं च वासुदेवसहोदरा । (१९।१)

कृष्णायाः प्रेष्यवद् भूत्वा शुश्रूषां कुरुते सदा ॥ (१९।२)

इति सर्वं समुन्नद्धं न निर्वाति कथंचन । (२०।१)

अभिमन्योर् विनाशेन स संधेयः कथं मया ॥ (२०।२)

कथं च नाम भुक्त्वेमां पृथिवीं सागराम्बराम् । (२१।१)

पाण्डवानां प्रसादेन भुञ्जीयां राज्यम् अल्पकम् ॥ (२१।२)

उपर्युपरि राज्ञां वै ज्वलितो भास्करो यथा । (२२।१)

युधिष्ठिरं कथं पश्चाद् अनुयास्यामि दासवत् ॥ (२२।२)

कथं भुक्त्वा स्वयं भोगान् दत्त्वा दायांश्च पुष्कलान् । (२३।१)

कृपणं वर्तयिष्यामि कृपणैः सह जीविकाम् ॥ (२३।२)

नाभ्यसूयामि ते वाक्यम् उक्तं स्निग्धं हितं त्वया । (२४।१)

न तु संधिम् अहं मन्ये प्राप्तकालं कथंचन ॥ (२४।२)

सुनीतम् अनुपश्यामि सुयुद्धेन परंतप । (२५।१)

नायं क्लीबयितुं कालः संयोद्धुं काल एव नः ॥ (२५।२)

इष्टं मे बहुभिर् यज्ञैर् दत्ता विप्रेषु दक्षिणाः । (२६।१)

प्राप्ताः क्रमश्रुता वेदाः शत्रूणां मूर्ध्नि च स्थितम् ॥ (२६।२)

भृत्या मे सुभृतास्तात दीनश्चाभ्युद्धृतो जनः । (२७।१)

यातानि परराष्ट्राणि स्वराष्ट्रम् अनुपालितम् ॥ (२७।२)

भुक्ताश्च विविधा भोगास्त्रिवर्गः सेवितो मया । (२८।१)

पितॄणां गतम् आनृण्यं क्षत्रधर्मस्य चोभयोः ॥ (२८।२)

न ध्रुवं सुखम् अस्तीह कुतो राज्यं कुतो यशः । (२९।१)

इह कीर्तिर् विधातव्या सा च युद्धेन नान्यथा ॥ (२९।२)

गृहे यत् क्षत्रियस्यापि निधनं तद् विगर्हितम् । (३०।१)

अधर्मः सुमहान् एष यच्छय्यामरणं गृहे ॥ (३०।२)

अरण्ये यो विमुञ्चेत संग्रामे वा तनुं नरः । (३१।१)

क्रतून् आहृत्य महतो महिमानं स गच्छति ॥ (३१।२)

कृपणं विलपन्न् आर्तो जरयाभिपरिप्लुतः । (३२।१)

म्रियते रुदतां मध्ये ज्ञातीनां न स पूरुषः ॥ (३२।२)

त्यक्त्वा तु विविधान् भोगान् प्राप्तानां परमां गतिम् । (३३।१)

अपीदानीं सुयुद्धेन गच्छेयं सत्सलोकताम् ॥ (३३।२)

शूराणाम् आर्यवृत्तानां संग्रामेष्वनिवर्तिनाम् । (३४।१)

धीमतां सत्यसंधानां सर्वेषां क्रतुयाजिनाम् ॥ (३४।२)

शस्त्रावभृथम् आप्तानां ध्रुवं वासस्त्रिविष्टपे । (३५।१)

मुदा नूनं प्रपश्यन्ति शुभ्रा ह्यप्सरसां गणाः ॥ (३५।२)

पश्यन्ति नूनं पितरः पूजिताञ् शक्रसंसदि । (३६।१)

अप्सरोभिः परिवृतान्मोदमानांस्त्रिविष्टपे ॥ (३६।२)

पन्थानम् अमरैर् यातं शूरैश्चैवानिवर्तिभिः । (३७।१)

अपि तैः संगतं मार्गं वयम् अप्यारुहेमहि ॥ (३७।२)

पितामहेन वृद्धेन तथाचार्येण धीमता । (३८।१)

जयद्रथेन कर्णेन तथा दुःशासनेन च ॥ (३८।२)

घटमाना मदर्थे ऽस्मिन् हताः शूरा जनाधिपाः । (३९।१)

शेरते लोहिताक्ताङ्गाः पृथिव्यां शरविक्षताः ॥ (३९।२)

उत्तमास्त्रविदः शूरा यथोक्तक्रतुयाजिनः । (४०।१)

त्यक्त्वा प्राणान् यथान्यायम् इन्द्रसद्मसु धिष्ठिताः ॥ (४०।२)

तैस्त्वयं रचितः पन्था दुर्गमो हि पुनर् भवेत् । (४१।१)

संपतद्भिर् महावेगैर् इतो याद्भिश्च सद्गतिम् ॥ (४१।२)

ये मदर्थे हताः शूरास्तेषां कृतम् अनुस्मरन् । (४२।१)

ऋणं तत् प्रतिमुञ्चानो न राज्ये मन आदधे ॥ (४२।२)

पातयित्वा वयस्यांश्च भ्रातॄन् अथ पितामहान् । (४३।१)

जीवितं यदि रक्षेयं लोको मां गर्हयेद् ध्रुवम् ॥ (४३।२)

कीदृशं च भवेद् राज्यं मम हीनस्य बन्धुभिः । (४४।१)

सखिभिश्च सुहृद्भिश्च प्रणिपत्य च पाण्डवम् ॥ (४४।२)

सो ऽहम् एतादृशं कृत्वा जगतो ऽस्य पराभवम् । (४५।१)

सुयुद्धेन ततः स्वर्गं प्राप्स्यामि न तद् अन्यथा ॥ (४५।२)

एवं दुर्योधनेनोक्तं सर्वे सम्पूज्य तद् वचः । (४६।१)

साधु साध्विति राजानं क्षत्रियाः संबभाषिरे ॥ (४६।२)

पराजयम् अशोचन्तः कृतचित्ताश्च विक्रमे । (४७।१)

सर्वे सुनिश्चिता योद्धुम् उदग्रमनसो ऽभवन् ॥ (४७।२)

ततो वाहान् समाश्वास्य सर्वे युद्धाभिनन्दिनः । (४८।१)

ऊने द्वियोजने गत्वा प्रत्यतिष्ठन्त कौरवाः ॥ (४८।२)

आकाशे विद्रुमे पुण्ये प्रस्थे हिमवतः शुभे । (४९।१)

अरुणां सरस्वतीं प्राप्य पपुः सस्नुश्च तज्जलम् ॥ (४९।२)

तव पुत्राः कृतोत्साहाः पर्यवर्तन्त ते ततः । (५०।१)

पर्यवस्थाप्य चात्मानम् अन्योन्येन पुनस्तदा । (५०।२)

सर्वे राजन्न्यवर्तन्त क्षत्रियाः कालचोदिताः ॥ (५०।३)