MBh, 5, 21
Select a line for its word-by-word analysis.
तस्य तद् वचनं श्रुत्वा प्रज्ञावृद्धो महाद्युतिः । (१।२)
tasya tad vacanaṃ śrutvā prajñāvṛddho mahādyutiḥ |
सम्पूज्यैनं यथाकालं भीष्मो वचनम् अब्रवीत् ॥ (१।३)
sampūjyainaṃ yathākālaṃ bhīṣmo vacanam abravīt ||
दिष्ट्या कुशलिनः सर्वे पाण्डवाः सह बान्धवैः । (२।१)
diṣṭyā kuśalinaḥ sarve pāṇḍavāḥ saha bāndhavaiḥ |
दिष्ट्या सहायवन्तश्च दिष्ट्या धर्मे च ते रताः ॥ (२।२)
diṣṭyā sahāyavantaśca diṣṭyā dharme ca te ratāḥ ||
दिष्ट्या च संधिकामास्ते भ्रातरः कुरुनन्दनाः । (३।१)
diṣṭyā ca saṃdhikāmāste bhrātaraḥ kurunandanāḥ |
भवता सत्यम् उक्तं च सर्वम् एतन्न संशयः । (४।१)
bhavatā satyam uktaṃ ca sarvam etanna saṃśayaḥ |
अतितीक्ष्णं तु ते वाक्यं ब्राह्मण्याद् इति मे मतिः ॥ (४।२)
atitīkṣṇaṃ tu te vākyaṃ brāhmaṇyād iti me matiḥ ||
प्राप्ताश्च धर्मतः सर्वं पितुर् धनम् असंशयम् ॥ (५।२)
prāptāśca dharmataḥ sarvaṃ pitur dhanam asaṃśayam ||
किरीटी बलवान् पार्थः कृतास्त्रश्च महाबलः । (६।१)
kirīṭī balavān pārthaḥ kṛtāstraśca mahābalaḥ |
अपि वज्रधरः साक्षात् किम् उतान्ये धनुर्भृतः । (७।१)
api vajradharaḥ sākṣāt kim utānye dhanurbhṛtaḥ |
भीष्मे ब्रुवति तद् वाक्यं धृष्टम् आक्षिप्य मन्युमान् । (८।१)
bhīṣme bruvati tad vākyaṃ dhṛṣṭam ākṣipya manyumān |
न तन्न विदितं ब्रह्मंल् लोके भूतेन केनचित् । (९।१)
na tanna viditaṃ brahmaṃl loke bhūtena kenacit |
दुर्योधनार्थे शकुनिर् द्यूते निर्जितवान् पुरा । (१०।१)
duryodhanārthe śakunir dyūte nirjitavān purā |
समयेन गतो ऽरण्यं पाण्डुपुत्रो युधिष्ठिरः ॥ (१०।२)
samayena gato 'raṇyaṃ pāṇḍuputro yudhiṣṭhiraḥ ||
न तं समयम् आदृत्य राज्यम् इच्छति पैतृकम् । (११।१)
na taṃ samayam ādṛtya rājyam icchati paitṛkam |
बलम् आश्रित्य मत्स्यानां पाञ्चालानां च पार्थिवः ॥ (११।२)
balam āśritya matsyānāṃ pāñcālānāṃ ca pārthivaḥ ||
दुर्योधनो भयाद् विद्वन्न दद्यात् पदम् अन्ततः । (१२।१)
duryodhano bhayād vidvanna dadyāt padam antataḥ |
धर्मतस्तु महीं कृत्स्नां प्रदद्याच्छत्रवे ऽपि च ॥ (१२।२)
dharmatastu mahīṃ kṛtsnāṃ pradadyācchatrave 'pi ca ||
यदि काङ्क्षन्ति ते राज्यं पितृपैतामहं पुनः । (१३।१)
yadi kāṅkṣanti te rājyaṃ pitṛpaitāmahaṃ punaḥ |
यथाप्रतिज्ञं कालं तं चरन्तु वनम् आश्रिताः ॥ (१३।२)
yathāpratijñaṃ kālaṃ taṃ carantu vanam āśritāḥ ||
ततो दुर्योधनस्याङ्के वर्तन्ताम् अकुतोभयाः । (१४।१)
tato duryodhanasyāṅke vartantām akutobhayāḥ |
अधार्मिकाम् इमां बुद्धिं कुर्युर् मौर्ख्याद्धि केवलम् ॥ (१४।२)
adhārmikām imāṃ buddhiṃ kuryur maurkhyāddhi kevalam ||
अथ ते धर्मम् उत्सृज्य युद्धम् इच्छन्ति पाण्डवाः । (१५।१)
atha te dharmam utsṛjya yuddham icchanti pāṇḍavāḥ |
आसाद्येमान् कुरुश्रेष्ठान् स्मरिष्यन्ति वचो मम ॥ (१५।२)
āsādyemān kuruśreṣṭhān smariṣyanti vaco mama ||
किं नु राधेय वाचा ते कर्म तत् स्मर्तुम् अर्हसि । (१६।२)
kiṃ nu rādheya vācā te karma tat smartum arhasi |
एक एव यदा पार्थः षड् रथाञ् जितवान् युधि ॥ (१६।३)
eka eva yadā pārthaḥ ṣaḍ rathāñ jitavān yudhi ||
न चेद् एवं करिष्यामो यद् अयं ब्राह्मणो ऽब्रवीत् । (१७।१)
na ced evaṃ kariṣyāmo yad ayaṃ brāhmaṇo 'bravīt |
ध्रुवं युधि हतास्तेन भक्षयिष्याम पांसुकान् ॥ (१७।२)
dhruvaṃ yudhi hatāstena bhakṣayiṣyāma pāṃsukān ||
धृतराष्ट्रस्ततो भीष्मम् अनुमान्य प्रसाद्य च । (१८।२)
dhṛtarāṣṭrastato bhīṣmam anumānya prasādya ca |
अवभर्त्स्य च राधेयम् इदं वचनम् अब्रवीत् ॥ (१८।३)
avabhartsya ca rādheyam idaṃ vacanam abravīt ||
अस्मद्धितम् इदं वाक्यं भीष्मः शांतनवो ऽब्रवीत् । (१९।१)
asmaddhitam idaṃ vākyaṃ bhīṣmaḥ śāṃtanavo 'bravīt |
पाण्डवानां हितं चैव सर्वस्य जगतस्तथा ॥ (१९।२)
pāṇḍavānāṃ hitaṃ caiva sarvasya jagatastathā ||
चिन्तयित्वा तु पार्थेभ्यः प्रेषयिष्यामि संजयम् । (२०।१)
cintayitvā tu pārthebhyaḥ preṣayiṣyāmi saṃjayam |
स भवान् प्रतियात्वद्य पाण्डवान् एव माचिरम् ॥ (२०।२)
sa bhavān pratiyātvadya pāṇḍavān eva māciram ||
स तं सत्कृत्य कौरव्यः प्रेषयामास पाण्डवान् । (२१।१)
sa taṃ satkṛtya kauravyaḥ preṣayāmāsa pāṇḍavān |
सभामध्ये समाहूय संजयं वाक्यम् अब्रवीत् ॥ (२१।२)
sabhāmadhye samāhūya saṃjayaṃ vākyam abravīt ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.