उमोवाच । (१।१)

भगवन् भगनेत्रघ्न पूष्णो दशनपातन । (१।२)

दक्षक्रतुहर त्र्यक्ष संशयो मे महान् अयम् ॥ (१।३)

चातुर्वर्ण्यं भगवता पूर्वं सृष्टं स्वयंभुवा । (२।१)

केन कर्मविपाकेन वैश्यो गच्छति शूद्रताम् ॥ (२।२)

वैश्यो वा क्षत्रियः केन द्विजो वा क्षत्रियो भवेत् । (३।१)

प्रतिलोमः कथं देव शक्यो धर्मो निषेवितुम् ॥ (३।२)

केन वा कर्मणा विप्रः शूद्रयोनौ प्रजायते । (४।१)

क्षत्रियः शूद्रताम् एति केन वा कर्मणा विभो ॥ (४।२)

एतं मे संशयं देव वद भूतपते ऽनघ । (५।१)

त्रयो वर्णाः प्रकृत्येह कथं ब्राह्मण्यम् आप्नुयुः ॥ (५।२)

महेश्वर उवाच । (६।१)

ब्राह्मण्यं देवि दुष्प्रापं निसर्गाद् ब्राह्मणः शुभे । (६।२)

क्षत्रियो वैश्यशूद्रौ वा निसर्गाद् इति मे मतिः ॥ (६।३)

कर्मणा दुष्कृतेनेह स्थानाद् भ्रश्यति वै द्विजः । (७।१)

ज्येष्ठं वर्णम् अनुप्राप्य तस्माद् रक्षेत वै द्विजः ॥ (७।२)

स्थितो ब्राह्मणधर्मेण ब्राह्मण्यम् उपजीवति । (८।१)

क्षत्रियो वाथ वैश्यो वा ब्रह्मभूयाय गच्छति ॥ (८।२)

यस्तु विप्रत्वम् उत्सृज्य क्षात्रं धर्मं निषेवते । (९।१)

ब्राह्मण्यात् स परिभ्रष्टः क्षत्रयोनौ प्रजायते ॥ (९।२)

वैश्यकर्म च यो विप्रो लोभमोहव्यपाश्रयः । (१०।१)

ब्राह्मण्यं दुर्लभं प्राप्य करोत्यल्पमतिः सदा ॥ (१०।२)

स द्विजो वैश्यताम् एति वैश्यो वा शूद्रताम् इयात् । (११।१)

स्वधर्मात् प्रच्युतो विप्रस्ततः शूद्रत्वम् आप्नुते ॥ (११।२)

तत्रासौ निरयं प्राप्तो वर्णभ्रष्टो बहिष्कृतः । (१२।१)

ब्रह्मलोकपरिभ्रष्टः शूद्रः समुपजायते ॥ (१२।२)

क्षत्रियो वा महाभागे वैश्यो वा धर्मचारिणि । (१३।१)

स्वानि कर्माण्यपाहाय शूद्रकर्माणि सेवते ॥ (१३।२)

स्वस्थानात् स परिभ्रष्टो वर्णसंकरतां गतः । (१४।१)

ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यः शूद्रत्वं याति तादृशः ॥ (१४।२)

यस्तु शुद्धः स्वधर्मेण ज्ञानविज्ञानवाञ् शुचिः । (१५।१)

धर्मज्ञो धर्मनिरतः स धर्मफलम् अश्नुते ॥ (१५।२)

इदं चैवापरं देवि ब्रह्मणा समुदीरितम् । (१६।१)

अध्यात्मं नैष्ठिकं सद्भिर् धर्मकामैर् निषेव्यते ॥ (१६।२)

उग्रान्नं गर्हितं देवि गणान्नं श्राद्धसूतकम् । (१७।१)

घुष्टान्नं नैव भोक्तव्यं शूद्रान्नं नैव कर्हिचित् ॥ (१७।२)

शूद्रान्नं गर्हितं देवि देवदेवैर् महात्मभिः । (१८।१)

पितामहमुखोत्सृष्टं प्रमाणम् इति मे मतिः ॥ (१८।२)

शूद्रान्नेनावशेषेण जठरे यो म्रियेत वै । (१९।१)

आहिताग्निस्तथा यज्वा स शूद्रगतिभाग् भवेत् ॥ (१९।२)

तेन शूद्रान्नशेषेण ब्रह्मस्थानाद् अपाकृतः । (२०।१)

ब्राह्मणः शूद्रताम् एति नास्ति तत्र विचारणा ॥ (२०।२)

यस्यान्नेनावशेषेण जठरे यो म्रियेत वै । (२१।१)

तां तां योनिं व्रजेद् विप्रो यस्यान्नम् उपजीवति ॥ (२१।२)

ब्राह्मणत्वं शुभं प्राप्य दुर्लभं यो ऽवमन्यते । (२२।१)

अभोज्यान्नानि चाश्नाति स द्विजत्वात् पतेत वै ॥ (२२।२)

सुरापो ब्रह्महा क्षुद्रश्चौरो भग्नव्रतो ऽशुचिः । (२३।१)

स्वाध्यायवर्जितः पापो लुब्धो नैकृतिकः शठः ॥ (२३।२)

अव्रती वृषलीभर्ता कुण्डाशी सोमविक्रयी । (२४।१)

निहीनसेवी विप्रो हि पतति ब्रह्मयोनितः ॥ (२४।२)

गुरुतल्पी गुरुद्वेषी गुरुकुत्सारतिश्च यः । (२५।१)

ब्रह्मद्विट् चापि पतति ब्राह्मणो ब्रह्मयोनितः ॥ (२५।२)

एभिस्तु कर्मभिर् देवि शुभैर् आचरितैस्तथा । (२६।१)

शूद्रो ब्राह्मणतां गच्छेद् वैश्यः क्षत्रियतां व्रजेत् ॥ (२६।२)

शूद्रकर्माणि सर्वाणि यथान्यायं यथाविधि । (२७।१)

शुश्रूषां परिचर्यां च ज्येष्ठे वर्णे प्रयत्नतः । (२७।२)

कुर्याद् अविमनाः शूद्रः सततं सत्पथे स्थितः ॥ (२७।३)

दैवतद्विजसत्कर्ता सर्वातिथ्यकृतव्रतः । (२८।१)

ऋतुकालाभिगामी च नियतो नियताशनः ॥ (२८।२)

चौक्षश्चौक्षजनान्वेषी शेषान्नकृतभोजनः । (२९।१)

वृथामांसान्यभुञ्जानः शूद्रो वैश्यत्वम् ऋच्छति ॥ (२९।२)

ऋतवाग् अनहंवादी निर्द्वंद्वः शमकोविदः । (३०।१)

यजते नित्ययज्ञैश्च स्वाध्यायपरमः शुचिः ॥ (३०।२)

दान्तो ब्राह्मणसत्कर्ता सर्ववर्णबुभूषकः । (३१।१)

गृहस्थव्रतम् आतिष्ठन् द्विकालकृतभोजनः ॥ (३१।२)

शेषाशी विजिताहारो निष्कामो निरहंवदः । (३२।१)

अग्निहोत्रम् उपासंश्च जुह्वानश्च यथाविधि ॥ (३२।२)

सर्वातिथ्यम् उपातिष्ठञ्शेषान्नकृतभोजनः । (३३।१)

त्रेताग्निमन्त्रविहितो वैश्यो भवति वै यदि । (३३।२)

स वैश्यः क्षत्रियकुले शुचौ महति जायते ॥ (३३।३)

स वैश्यः क्षत्रियो जातो जन्मप्रभृति संस्कृतः । (३४।१)

उपनीतो व्रतपरो द्विजो भवति सत्कृतः ॥ (३४।२)

ददाति यजते यज्ञैः संस्कृतैर् आप्तदक्षिणैः । (३५।१)

अधीते स्वर्गम् अन्विच्छंस्त्रेताग्निशरणः सदा ॥ (३५।२)

आर्तहस्तप्रदो नित्यं प्रजा धर्मेण पालयन् । (३६।१)

सत्यः सत्यानि कुरुते नित्यं यः सुखदर्शनः ॥ (३६।२)

धर्मदण्डो न निर्दण्डो धर्मकार्यानुशासकः । (३७।१)

यन्त्रितः कार्यकरणे षड्भागकृतलक्षणः ॥ (३७।२)

ग्राम्यधर्मान्न सेवेत स्वच्छन्देनार्थकोविदः । (३८।१)

ऋतुकाले तु धर्मात्मा पत्नीं सेवेत नित्यदा ॥ (३८।२)

सर्वोपवासी नियतः स्वाध्यायपरमः शुचिः । (३९।१)

बर्हिष्कान्तरिते नित्यं शयानो ऽग्निगृहे सदा ॥ (३९।२)

सर्वातिथ्यं त्रिवर्गस्य कुर्वाणः सुमनाः सदा । (४०।१)

शूद्राणां चान्नकामानां नित्यं सिद्धम् इति ब्रुवन् ॥ (४०।२)

स्वार्थाद् वा यदि वा कामान्न किंचिद् उपलक्षयेत् । (४१।१)

पितृदेवातिथिकृते साधनं कुरुते च यः ॥ (४१।२)

स्ववेश्मनि यथान्यायम् उपास्ते भैक्षम् एव च । (४२।१)

त्रिकालम् अग्निहोत्रं च जुह्वानो वै यथाविधि ॥ (४२।२)

गोब्राह्मणहितार्थाय रणे चाभिमुखो हतः । (४३।१)

त्रेताग्निमन्त्रपूतं वा समाविश्य द्विजो भवेत् ॥ (४३।२)

ज्ञानविज्ञानसम्पन्नः संस्कृतो वेदपारगः । (४४।१)

विप्रो भवति धर्मात्मा क्षत्रियः स्वेन कर्मणा ॥ (४४।२)

एतैः कर्मफलैर् देवि न्यूनजातिकुलोद्भवः । (४५।१)

शूद्रो ऽप्यागमसम्पन्नो द्विजो भवति संस्कृतः ॥ (४५।२)

ब्राह्मणो वाप्यसद्वृत्तः सर्वसंकरभोजनः । (४६।१)

ब्राह्मण्यं पुण्यम् उत्सृज्य शूद्रो भवति तादृशः ॥ (४६।२)

कर्मभिः शुचिभिर् देवि शुद्धात्मा विजितेन्द्रियः । (४७।१)

शूद्रो ऽपि द्विजवत् सेव्य इति ब्रह्माब्रवीत् स्वयम् ॥ (४७।२)

स्वभावकर्म च शुभं यत्र शूद्रे ऽपि तिष्ठति । (४८।१)

विशुद्धः स द्विजातिर् वै विज्ञेय इति मे मतिः ॥ (४८।२)

न योनिर् नापि संस्कारो न श्रुतं न च संनतिः । (४९।१)

कारणानि द्विजत्वस्य वृत्तम् एव तु कारणम् ॥ (४९।२)

सर्वो ऽयं ब्राह्मणो लोके वृत्तेन तु विधीयते । (५०।१)

वृत्ते स्थितश्च सुश्रोणि ब्राह्मणत्वं निगच्छति ॥ (५०।२)

ब्राह्मः स्वभावः कल्याणि समः सर्वत्र मे मतिः । (५१।१)

निर्गुणं निर्मलं ब्रह्म यत्र तिष्ठति स द्विजः ॥ (५१।२)

एते योनिफला देवि स्थानभागनिदर्शकाः । (५२।१)

स्वयं च वरदेनोक्ता ब्रह्मणा सृजता प्रजाः ॥ (५२।२)

ब्राह्मणो हि महत् क्षेत्रं लोके चरति पादवत् । (५३।१)

यत् तत्र बीजं वपति सा कृषिः पारलौकिकी ॥ (५३।२)

मिताशिना सदा भाव्यं सत्पथालम्बिना सदा । (५४।१)

ब्राह्ममार्गम् अतिक्रम्य वर्तितव्यं बुभूषता ॥ (५४।२)

संहिताध्यायिना भाव्यं गृहे वै गृहमेधिना । (५५।१)

नित्यं स्वाध्याययुक्तेन दानाध्ययनजीविना ॥ (५५।२)

एवंभूतो हि यो विप्रः सततं सत्पथे स्थितः । (५६।१)

आहिताग्निर् अधीयानो ब्रह्मभूयाय कल्पते ॥ (५६।२)

ब्राह्मण्यम् एव सम्प्राप्य रक्षितव्यं यतात्मभिः । (५७।१)

योनिप्रतिग्रहादानैः कर्मभिश्च शुचिस्मिते ॥ (५७।२)

एतत् ते सर्वम् आख्यातं यथा शूद्रो भवेद् द्विजः । (५८।१)

ब्राह्मणो वा च्युतो धर्माद् यथा शूद्रत्वम् आप्नुते ॥ (५८।२)