वैशंपायन उवाच । (१।१)

एवम् उक्त्वा तु गान्धारी कुरूणाम् आविकर्तनम् । (१।२)

अपश्यत् तत्र तिष्ठन्ती सर्वं दिव्येन चक्षुषा ॥ (१।३)

पतिव्रता महाभागा समानव्रतचारिणी । (२।१)

उग्रेण तपसा युक्ता सततं सत्यवादिनी ॥ (२।२)

वरदानेन कृष्णस्य महर्षेः पुण्यकर्मणः । (३।१)

दिव्यज्ञानबलोपेता विविधं पर्यदेवयत् ॥ (३।२)

ददर्श सा बुद्धिमती दूराद् अपि यथान्तिके । (४।१)

रणाजिरं नृवीराणाम् अद्भुतं लोमहर्षणम् ॥ (४।२)

अस्थिकेशपरिस्तीर्णं शोणितौघपरिप्लुतम् । (५।१)

शरीरैर् बहुसाहस्रैर् विनिकीर्णं समन्ततः ॥ (५।२)

गजाश्वरथयोधानाम् आवृतं रुधिराविलैः । (६।१)

शरीरैर् अशिरस्कैश्च विदेहैश्च शिरोगणैः ॥ (६।२)

गजाश्वनरवीराणां निःसत्त्वैर् अभिसंवृतम् । (७।१)

सृगालबडकाकोलकङ्ककाकनिषेवितम् ॥ (७।२)

रक्षसां पुरुषादानां मोदनं कुरराकुलम् । (८।१)

अशिवाभिः शिवाभिश्च नादितं गृध्रसेवितम् ॥ (८।२)

ततो व्यासाभ्यनुज्ञातो धृतराष्ट्रो महीपतिः । (९।१)

पाण्डुपुत्राश्च ते सर्वे युधिष्ठिरपुरोगमाः ॥ (९।२)

वासुदेवं पुरस्कृत्य हतबन्धुं च पार्थिवम् । (१०।१)

कुरुस्त्रियः समासाद्य जग्मुर् आयोधनं प्रति ॥ (१०।२)

समासाद्य कुरुक्षेत्रं ताः स्त्रियो निहतेश्वराः । (११।१)

अपश्यन्त हतांस्तत्र पुत्रान् भ्रातॄन् पितॄन् पतीन् ॥ (११।२)

क्रव्यादैर् भक्ष्यमाणान् वै गोमायुबडवायसैः । (१२।१)

भूतैः पिशाचै रक्षोभिर् विविधैश्च निशाचरैः ॥ (१२।२)

रुद्राक्रीडनिभं दृष्ट्वा तदा विशसनं स्त्रियः । (१३।१)

महार्हेभ्यो ऽथ यानेभ्यो विक्रोशन्त्यो निपेतिरे ॥ (१३।२)

अदृष्टपूर्वं पश्यन्त्यो दुःखार्ता भरतस्त्रियः । (१४।१)

शरीरेष्वस्खलन्न् अन्या न्यपतंश्चापरा भुवि ॥ (१४।२)

श्रान्तानां चाप्यनाथानां नासीत् काचन चेतना । (१५।१)

पाञ्चालकुरुयोषाणां कृपणं तद् अभून्महत् ॥ (१५।२)

दुःखोपहतचित्ताभिः समन्ताद् अनुनादितम् । (१६।१)

दृष्ट्वायोधनम् अत्युग्रं धर्मज्ञा सुबलात्मजा ॥ (१६।२)

ततः सा पुण्डरीकाक्षम् आमन्त्र्य पुरुषोत्तमम् । (१७।१)

कुरूणां वैशसं दृष्ट्वा दुःखाद् वचनम् अब्रवीत् ॥ (१७।२)

पश्यैताः पुण्डरीकाक्ष स्नुषा मे निहतेश्वराः । (१८।१)

प्रकीर्णकेशाः क्रोशन्तीः कुररीर् इव माधव ॥ (१८।२)

अमूस्त्वभिसमागम्य स्मरन्त्यो भरतर्षभान् । (१९।१)

पृथग् एवाभ्यधावन्त पुत्रान् भ्रातॄन् पितॄन् पतीन् ॥ (१९।२)

वीरसूभिर् महाबाहो हतपुत्राभिर् आवृतम् । (२०।१)

क्वचिच्च वीरपत्नीभिर् हतवीराभिर् आकुलम् ॥ (२०।२)

शोभितं पुरुषव्याघ्रैर् भीष्मकर्णाभिमन्युभिः । (२१।१)

द्रोणद्रुपदशल्यैश्च ज्वलद्भिर् इव पावकैः ॥ (२१।२)

काञ्चनैः कवचैर् निष्कैर् मणिभिश्च महात्मनाम् । (२२।१)

अङ्गदैर् हस्तकेयूरैः स्रग्भिश्च समलंकृतम् ॥ (२२।२)

वीरबाहुविसृष्टाभिः शक्तिभिः परिघैर् अपि । (२३।१)

खड्गैश्च विमलैस्तीक्ष्णैः सशरैश्च शरासनैः ॥ (२३।२)

क्रव्यादसंघैर् मुदितैस्तिष्ठद्भिः सहितैः क्वचित् । (२४।१)

क्वचिद् आक्रीडमानैश्च शयानैर् अपरैः क्वचित् ॥ (२४।२)

एतद् एवंविधं वीर संपश्यायोधनं विभो । (२५।१)

पश्यमाना च दह्यामि शोकेनाहं जनार्दन ॥ (२५।२)

पाञ्चालानां कुरूणां च विनाशं मधुसूदन । (२६।१)

पञ्चानाम् इव भूतानां नाहं वधम् अचिन्तयम् ॥ (२६।२)

तान् सुपर्णाश्च गृध्राश्च निष्कर्षन्त्यसृगुक्षितान् । (२७।१)

निगृह्य कवचेषूग्रा भक्षयन्ति सहस्रशः ॥ (२७।२)

जयद्रथस्य कर्णस्य तथैव द्रोणभीष्मयोः । (२८।१)

अभिमन्योर् विनाशं च कश्चिन्तयितुम् अर्हति ॥ (२८।२)

अवध्यकल्पान्निहतान् दृष्ट्वाहं मधुसूदन । (२९।१)

गृध्रकङ्कबडश्येनश्वसृगालादनीकृतान् ॥ (२९।२)

अमर्षवशम् आपन्नान् दुर्योधनवशे स्थितान् । (३०।१)

पश्येमान् पुरुषव्याघ्रान् संशान्तान् पावकान् इव ॥ (३०।२)

शयनान्युचिताः सर्वे मृदूनि विमलानि च । (३१।१)

विपन्नास्ते ऽद्य वसुधां विवृताम् अधिशेरते ॥ (३१।२)

बन्दिभिः सततं काले स्तुवद्भिर् अभिनन्दिताः । (३२।१)

शिवानाम् अशिवा घोराः शृण्वन्ति विविधा गिरः ॥ (३२।२)

ये पुरा शेरते वीराः शयनेषु यशस्विनः । (३३।१)

चन्दनागुरुदिग्धाङ्गास्ते ऽद्य पांसुषु शेरते ॥ (३३।२)

तेषाम् आभरणान्येते गृध्रगोमायुवायसाः । (३४।१)

आक्षिपन्त्यशिवा घोरा विनदन्तः पुनः पुनः ॥ (३४।२)

चापानि विशिखान् पीतान्निस्त्रिंशान् विमला गदाः । (३५।१)

युद्धाभिमानिनः प्रीता जीवन्त इव बिभ्रति ॥ (३५।२)

सुरूपवर्णा बहवः क्रव्यादैर् अवघट्टिताः । (३६।१)

ऋषभप्रतिरूपाक्षाः शेरते हरितस्रजः ॥ (३६।२)

अपरे पुनर् आलिङ्ग्य गदाः परिघबाहवः । (३७।१)

शेरते ऽभिमुखाः शूरा दयिता इव योषितः ॥ (३७।२)

बिभ्रतः कवचान्यन्ये विमलान्यायुधानि च । (३८।१)

न धर्षयन्ति क्रव्यादा जीवन्तीति जनार्दन ॥ (३८।२)

क्रव्यादैः कृष्यमाणानाम् अपरेषां महात्मनाम् । (३९।१)

शातकौम्भ्यः स्रजश्चित्रा विप्रकीर्णाः समन्ततः ॥ (३९।२)

एते गोमायवो भीमा निहतानां यशस्विनाम् । (४०।१)

कण्ठान्तरगतान् हारान् आक्षिपन्ति सहस्रशः ॥ (४०।२)

सर्वेष्वपररात्रेषु यान् अनन्दन्त बन्दिनः । (४१।१)

स्तुतिभिश्च परार्ध्याभिर् उपचारैश्च शिक्षिताः ॥ (४१।२)

तान् इमाः परिदेवन्ति दुःखार्ताः परमाङ्गनाः । (४२।१)

कृपणं वृष्णिशार्दूल दुःखशोकार्दिता भृशम् ॥ (४२।२)

रक्तोत्पलवनानीव विभान्ति रुचिराणि वै । (४३।१)

मुखानि परमस्त्रीणां परिशुष्काणि केशव ॥ (४३।२)

रुदितोपरता ह्येता ध्यायन्त्यः सम्परिप्लुताः । (४४।१)

कुरुस्त्रियो ऽभिगच्छन्ति तेन तेनैव दुःखिताः ॥ (४४।२)

एतान्यादित्यवर्णानि तपनीयनिभानि च । (४५।१)

रोषरोदनताम्राणि वक्त्राणि कुरुयोषिताम् ॥ (४५।२)

आसाम् अपरिपूर्णार्थं निशम्य परिदेवितम् । (४६।१)

इतरेतरसंक्रन्दान्न विजानन्ति योषितः ॥ (४६।२)

एता दीर्घम् इवोच्छ्वस्य विक्रुश्य च विलप्य च । (४७।१)

विस्पन्दमाना दुःखेन वीरा जहति जीवितम् ॥ (४७।२)

बह्व्यो दृष्ट्वा शरीराणि क्रोशन्ति विलपन्ति च । (४८।१)

पाणिभिश्चापरा घ्नन्ति शिरांसि मृदुपाणयः ॥ (४८।२)

शिरोभिः पतितैर् हस्तैः सर्वाङ्गैर् यूथशः कृतैः । (४९।१)

इतरेतरसंपृक्तैर् आकीर्णा भाति मेदिनी ॥ (४९।२)

विशिरस्कान् अथो कायान् दृष्ट्वा घोराभिनन्दिनः । (५०।१)

मुह्यन्त्यनुचिता नार्यो विदेहानि शिरांसि च ॥ (५०।२)

शिरः कायेन संधाय प्रेक्षमाणा विचेतसः । (५१।१)

अपश्यन्त्यो परं तत्र नेदम् अस्येति दुःखिताः ॥ (५१।२)

बाहूरुचरणान् अन्यान् विशिखोन्मथितान् पृथक् । (५२।१)

संदधत्यो ऽसुखाविष्टा मूर्छन्त्येताः पुनः पुनः ॥ (५२।२)

उत्कृत्तशिरसश्चान्यान् विजग्धान्मृगपक्षिभिः । (५३।१)

दृष्ट्वा काश्चिन्न जानन्ति भर्तॄन् भरतयोषितः ॥ (५३।२)

पाणिभिश्चापरा घ्नन्ति शिरांसि मधुसूदन । (५४।१)

प्रेक्ष्य भ्रातॄन् पितॄन् पुत्रान् पतींश्च निहतान् परैः ॥ (५४।२)

बाहुभिश्च सखड्गैश्च शिरोभिश्च सकुण्डलैः । (५५।१)

अगम्यकल्पा पृथिवी मांसशोणितकर्दमा ॥ (५५।२)

न दुःखेषूचिताः पूर्वं दुःखं गाहन्त्यनिन्दिताः । (५६।१)

भ्रातृभिः पितृभिः पुत्रैर् उपकीर्णां वसुंधराम् ॥ (५६।२)

यूथानीव किशोरीणां सुकेशीनां जनार्दन । (५७।१)

स्नुषाणां धृतराष्ट्रस्य पश्य वृन्दान्यनेकशः ॥ (५७।२)

अतो दुःखतरं किं नु केशव प्रतिभाति मे । (५८।१)

यद् इमाः कुर्वते सर्वा रूपम् उच्चावचं स्त्रियः ॥ (५८।२)

नूनम् आचरितं पापं मया पूर्वेषु जन्मसु । (५९।१)

या पश्यामि हतान् पुत्रान् पौत्रान् भ्रातॄंश्च केशव । (५९।२)

एवम् आर्ता विलपती ददर्श निहतं सुतम् ॥ (५९।३)