धृतराष्ट्र उवाच । (१।१)

सर्व एते महोत्साहा ये त्वया परिकीर्तिताः । (१।२)

एकतस्त्वेव ते सर्वे समेता भीम एकतः ॥ (१।३)

भीमसेनाद्धि मे भूयो भयं संजायते महत् । (२।१)

क्रुद्धाद् अमर्षणात् तात व्याघ्राद् इव महारुरोः ॥ (२।२)

जागर्मि रात्रयः सर्वा दीर्घम् उष्णं च निःश्वसन् । (३।१)

भीतो वृकोदरात् तात सिंहात् पशुर् इवाबलः ॥ (३।२)

न हि तस्य महाबाहोः शक्रप्रतिमतेजसः । (४।१)

सैन्ये ऽस्मिन् प्रतिपश्यामि य एनं विषहेद् युधि ॥ (४।२)

अमर्षणश्च कौन्तेयो दृढवैरश्च पाण्डवः । (५।१)

अनर्महासी सोन्मादस्तिर्यक्प्रेक्षी महास्वनः ॥ (५।२)

महावेगो महोत्साहो महाबाहुर् महाबलः । (६।१)

मन्दानां मम पुत्राणां युद्धेनान्तं करिष्यति ॥ (६।२)

ऊरुग्राहगृहीतानां गदां बिभ्रद् वृकोदरः । (७।१)

कुरूणाम् ऋषभो युद्धे दण्डपाणिर् इवान्तकः ॥ (७।२)

शैक्यायसमयीं घोरां गदां काञ्चनभूषिताम् । (८।१)

मनसाहं प्रपश्यामि ब्रह्मदण्डम् इवोद्यतम् ॥ (८।२)

यथा रुरूणां यूथेषु सिंहो जातबलश्चरेत् । (९।१)

मामकेषु तथा भीमो बलेषु विचरिष्यति ॥ (९।२)

सर्वेषां मम पुत्राणां स एकः क्रूरविक्रमः । (१०।१)

बह्वाशी विप्रतीपश्च बाल्ये ऽपि रभसः सदा ॥ (१०।२)

उद्वेपते मे हृदयं यदा दुर्योधनादयः । (११।१)

बाल्ये ऽपि तेन युध्यन्तो वारणेनेव मर्दिताः ॥ (११।२)

तस्य वीर्येण संक्लिष्टा नित्यम् एव सुता मम । (१२।१)

स एव हेतुर् भेदस्य भीमो भीमपराक्रमः ॥ (१२।२)

ग्रसमानम् अनीकानि नरवारणवाजिनाम् । (१३।१)

पश्यामीवाग्रतो भीमं क्रोधमूर्छितम् आहवे ॥ (१३।२)

अस्त्रे द्रोणार्जुनसमं वायुवेगसमं जवे । (१४।१)

संजयाचक्ष्व मे शूरं भीमसेनम् अमर्षणम् ॥ (१४।२)

अतिलाभं तु मन्ये ऽहं यत् तेन रिपुघातिना । (१५।१)

तदैव न हताः सर्वे मम पुत्रा मनस्विना ॥ (१५।२)

येन भीमबला यक्षा राक्षसाश्च समाहताः । (१६।१)

कथं तस्य रणे वेगं मानुषः प्रसहिष्यति ॥ (१६।२)

न स जातु वशे तस्थौ मम बालो ऽपि संजय । (१७।१)

किं पुनर् मम दुष्पुत्रैः क्लिष्टः संप्रति पाण्डवः ॥ (१७।२)

निष्ठुरः स च नैष्ठुर्याद् भज्येद् अपि न संनमेत् । (१८।१)

तिर्यक्प्रेक्षी संहतभ्रूः कथं शाम्येद् वृकोदरः ॥ (१८।२)

बृहदंसो ऽप्रतिबलो गौरस्ताल इवोद्गतः । (१९।१)

प्रमाणतो भीमसेनः प्रादेशेनाधिको ऽर्जुनात् ॥ (१९।२)

जवेन वाजिनो ऽत्येति बलेनात्येति कुञ्जरान् । (२०।१)

अव्यक्तजल्पी मध्वक्षो मध्यमः पाण्डवो बली ॥ (२०।२)

इति बाल्ये श्रुतः पूर्वं मया व्यासमुखात् पुरा । (२१।१)

रूपतो वीर्यतश्चैव याथातथ्येन पाण्डवः ॥ (२१।२)

आयसेन स दण्डेन रथान्नागान् हयान्नरान् । (२२।१)

हनिष्यति रणे क्रुद्धो भीमः प्रहरतां वरः ॥ (२२।२)

अमर्षी नित्यसंरब्धो रौद्रः क्रूरपराक्रमः । (२३।१)

मम तात प्रतीपानि कुर्वन् पूर्वं विमानितः ॥ (२३।२)

निष्कीर्णाम् आयसीं स्थूलां सुपर्वां काञ्चनीं गदाम् । (२४।१)

शतघ्नीं शतनिर्ह्रादां कथं शक्ष्यन्ति मे सुताः ॥ (२४।२)

अपारम् अप्लवागाधं समुद्रं शरवेगिनम् । (२५।१)

भीमसेनमयं दुर्गं तात मन्दास्तितीर्षवः ॥ (२५।२)

क्रोशतो मे न शृण्वन्ति बालाः पण्डितमानिनः । (२६।१)

विषमं नावबुध्यन्ते प्रपातं मधुदर्शिनः ॥ (२६।२)

संयुगं ये करिष्यन्ति नररूपेण वायुना । (२७।१)

नियतं चोदिता धात्रा सिंहेनेव महामृगाः ॥ (२७।२)

शैक्यां तात चतुष्किष्कुं षडस्रिम् अमितौजसम् । (२८।१)

प्रहितां दुःखसंस्पर्शां कथं शक्ष्यन्ति मे सुताः ॥ (२८।२)

गदां भ्रामयतस्तस्य भिन्दतो हस्तिमस्तकान् । (२९।१)

सृक्किणी लेलिहानस्य बाष्पम् उत्सृजतो मुहुः ॥ (२९।२)

उद्दिश्य पातान् पततः कुर्वतो भैरवान् रवान् । (३०।१)

प्रतीपान् पततो मत्तान् कुञ्जरान् प्रतिगर्जतः ॥ (३०।२)

विगाह्य रथमार्गेषु वरान् उद्दिश्य निघ्नतः । (३१।१)

अग्नेः प्रज्वलितस्येव अपि मुच्येत मे प्रजा ॥ (३१।२)

वीथीं कुर्वन्महाबाहुर् द्रावयन्मम वाहिनीम् । (३२।१)

नृत्यन्न् इव गदापाणिर् युगान्तं दर्शयिष्यति ॥ (३२।२)

प्रभिन्न इव मातङ्गः प्रभञ्जन् पुष्पितान् द्रुमान् । (३३।१)

प्रवेक्ष्यति रणे सेनां पुत्राणां मे वृकोदरः ॥ (३३।२)

कुर्वन् रथान् विपुरुषान् विध्वजान् भग्नपुष्करान् । (३४।१)

आरुजन् पुरुषव्याघ्रो रथिनः सादिनस्तथा ॥ (३४।२)

गङ्गावेग इवानूपांस्तीरजान् विविधान् द्रुमान् । (३५।१)

प्रवेक्ष्यति महासेनां पुत्राणां मम संजय ॥ (३५।२)

वशं नूनं गमिष्यन्ति भीमसेनबलार्दिताः । (३६।१)

मम पुत्राश्च भृत्याश्च राजानश्चैव संजय ॥ (३६।२)

येन राजा महावीर्यः प्रविश्यान्तःपुरं पुरा । (३७।१)

वासुदेवसहायेन जरासंधो निपातितः ॥ (३७।२)

कृत्स्नेयं पृथिवी देवी जरासंधेन धीमता । (३८।१)

मागधेन्द्रेण बलिना वशे कृत्वा प्रतापिता ॥ (३८।२)

भीष्मप्रतापात् कुरवो नयेनान्धकवृष्णयः । (३९।१)

ते न तस्य वशं जग्मुः केवलं दैवम् एव वा ॥ (३९।२)

स गत्वा पाण्डुपुत्रेण तरसा बाहुशालिना । (४०।१)

अनायुधेन वीरेण निहतः किं ततो ऽधिकम् ॥ (४०।२)

दीर्घकालेन संसिक्तं विषम् आशीविषो यथा । (४१।१)

स मोक्ष्यति रणे तेजः पुत्रेषु मम संजय ॥ (४१।२)

महेन्द्र इव वज्रेण दानवान् देवसत्तमः । (४२।१)

भीमसेनो गदापाणिः सूदयिष्यति मे सुतान् ॥ (४२।२)

अविषह्यम् अनावार्यं तीव्रवेगपराक्रमम् । (४३।१)

पश्यामीवातिताम्राक्षम् आपतन्तं वृकोदरम् ॥ (४३।२)

अगदस्याप्यधनुषो विरथस्य विवर्मणः । (४४।१)

बाहुभ्यां युध्यमानस्य कस्तिष्ठेद् अग्रतः पुमान् ॥ (४४।२)

भीष्मो द्रोणश्च विप्रो ऽयं कृपः शारद्वतस्तथा । (४५।१)

जानन्त्येते यथैवाहं वीर्यज्ञस्तस्य धीमतः ॥ (४५।२)

आर्यव्रतं तु जानन्तः संगरान्न बिभित्सवः । (४६।१)

सेनामुखेषु स्थास्यन्ति मामकानां नरर्षभाः ॥ (४६।२)

बलीयः सर्वतो दिष्टं पुरुषस्य विशेषतः । (४७।१)

पश्यन्न् अपि जयं तेषां न नियच्छामि यत् सुतान् ॥ (४७।२)

ते पुराणं महेष्वासा मार्गम् ऐन्द्रं समास्थिताः । (४८।१)

त्यक्ष्यन्ति तुमुले प्राणान् रक्षन्तः पार्थिवं यशः ॥ (४८।२)

यथैषां मामकास्तात तथैषां पाण्डवा अपि । (४९।१)

पौत्रा भीष्मस्य शिष्याश्च द्रोणस्य च कृपस्य च ॥ (४९।२)

यत् त्वस्मद् आश्रयं किंचिद् दत्तम् इष्टं च संजय । (५०।१)

तस्यापचितिम् आर्यत्वात् कर्तारः स्थविरास्त्रयः ॥ (५०।२)

आददानस्य शस्त्रं हि क्षत्रधर्मं परीप्सतः । (५१।१)

निधनं ब्राह्मणस्याजौ वरम् एवाहुर् उत्तमम् ॥ (५१।२)

स वै शोचामि सर्वान् वै ये युयुत्सन्ति पाण्डवान् । (५२।१)

विक्रुष्टं विदुरेणादौ तद् एतद् भयम् आगतम् ॥ (५२।२)

न तु मन्ये विघाताय ज्ञानं दुःखस्य संजय । (५३।१)

भवत्यतिबले ह्येतज्ज्ञानम् अप्युपघातकम् ॥ (५३।२)

ऋषयो ह्यपि निर्मुक्ताः पश्यन्तो लोकसंग्रहान् । (५४।१)

सुखे भवन्ति सुखिनस्तथा दुःखेन दुःखिताः ॥ (५४।२)

किं पुनर् यो ऽहम् आसक्तस्तत्र तत्र सहस्रधा । (५५।१)

पुत्रेषु राज्यदारेषु पौत्रेष्वपि च बन्धुषु ॥ (५५।२)

संशये तु महत्यस्मिन् किं नु मे क्षमम् उत्तमम् । (५६।१)

विनाशं ह्येव पश्यामि कुरूणाम् अनुचिन्तयन् ॥ (५६।२)

द्यूतप्रमुखम् आभाति कुरूणां व्यसनं महत् । (५७।१)

मन्देनैश्वर्यकामेन लोभात् पापम् इदं कृतम् ॥ (५७।२)

मन्ये पर्यायधर्मो ऽयं कालस्यात्यन्तगामिनः । (५८।१)

चक्रे प्रधिर् इवासक्तो नास्य शक्यं पलायितुम् ॥ (५८।२)

किं नु कार्यं कथं कुर्यां क्व नु गच्छामि संजय । (५९।१)

एते नश्यन्ति कुरवो मन्दाः कालवशं गताः ॥ (५९।२)

अवशो ऽहं पुरा तात पुत्राणां निहते शते । (६०।१)

श्रोष्यामि निनदं स्त्रीणां कथं मां मरणं स्पृशेत् ॥ (६०।२)

यथा निदाघे ज्वलनः समिद्धो दहेत् कक्षं वायुना चोद्यमानः । (६१।१)

गदाहस्तः पाण्डवस्तद्वद् एव हन्ता मदीयान् सहितो ऽर्जुनेन ॥ (६१।२)