जनमेजय उवाच । (१।१)

श्रुत्वा कर्णं हतं युद्धे पुत्रांश् चैवापलायिनः । (१।२)

नरेन्द्रः किंचिद् आश्वस्तो द्विजश्रेष्ठ किम् अब्रवीत् ॥ (१।३)

प्राप्तवान् परमं दुःखं पुत्रव्यसनजं महत् । (२।१)

तस्मिन् यद् उक्तवान् काले तन् ममाचक्ष्व पृच्छतः ॥ (२।२)

वैशंपायन उवाच । (३।१)

श्रुत्वा कर्णस्य निधनम् अश्रद्धेयम् इवाद्भुतम् । (३।२)

भूतसंमोहनं भीमं मेरोः पर्यसनं यथा ॥ (३।३)

चित्तमोहम् इवायुक्तं भार्गवस्य महामतेः । (४।१)

पराजयम् इवेन्द्रस्य द्विषद्भ्यो भीमकर्मणः ॥ (४।२)

दिवः प्रपतनं भानोर् उर्व्याम् इव महाद्युतेः । (५।१)

संशोषणम् इवाचिन्त्यं समुद्रस्याक्षयाम्भसः ॥ (५।२)

महीवियद्दिगीशानां सर्वनाशम् इवाद्भुतम् । (६।१)

कर्मणोर् इव वैफल्यम् उभयोः पुण्यपापयोः ॥ (६।२)

संचिन्त्य निपुणं बुद्ध्या धृतराष्ट्रो जनेश्वरः । (७।१)

नेदम् अस्तीति संचिन्त्य कर्णस्य निधनं प्रति ॥ (७।२)

प्राणिनाम् एतद् आत्मत्वात् स्याद् अपीति विनाशनम् । (८।१)

शोकाग्निना दह्यमानो धम्यमान इवाशयः ॥ (८।२)

विध्वस्तात्मा श्वसन् दीनो हा हेत्य् उक्त्वा सुदुःखितः । (९।१)

विललाप महाराज धृतराष्ट्रो ऽम्बिकासुतः ॥ (९।२)

धृतराष्ट्र उवाच । (१०।१)

संजयाधिरथो वीरः सिंहद्विरदविक्रमः । (१०।२)

वृषम् अप्रतिमस्कन्धो वृषभाक्षगतिस्वनः ॥ (१०।३)

वृषभो वृषभस्येव यो युद्धे न निवर्तते । (११।१)

शत्रोर् अपि महेन्द्रस्य वज्रसंहननो युवा ॥ (११।२)

यस्य ज्यातलशब्देन शरवृष्टिरवेण च । (१२।१)

रथाश्वनरमातङ्गा नावतिष्ठन्ति संयुगे ॥ (१२।२)

यम् आश्रित्य महाबाहुं द्विषत्संघघ्नम् अच्युतम् । (१३।१)

दुर्योधनो ऽकरोद् वैरं पाण्डुपुत्रैर् महाबलैः ॥ (१३।२)

स कथं रथिनां श्रेष्ठः कर्णः पार्थेन संयुगे । (१४।१)

निहतः पुरुषव्याघ्रः प्रसह्यासह्यविक्रमः ॥ (१४।२)

यो नामन्यत वै नित्यम् अच्युतं न धनंजयम् । (१५।१)

न वृष्णीन् अपि तान् अन्यान् स्वबाहुबलम् आश्रितः ॥ (१५।२)

शार्ङ्गगाण्डीवधन्वानौ सहिताव् अपराजितौ । (१६।१)

अहं दिव्याद् रथाद् एकः पातयिष्यामि संयुगे ॥ (१६।२)

इति यः सततं मन्दम् अवोचल् लोभमोहितम् । (१७।१)

दुर्योधनम् अपादीनं राज्यकामुकम् आतुरम् ॥ (१७।२)

यश् चाजैषीद् अतिबलान् अमित्रान् अपि दुर्जयान् । (१८।१)

गान्धारान् मद्रकान् मत्स्यांस् त्रिगर्तांस् तङ्गणाञ् शकान् ॥ (१८।२)

पाञ्चालांश् च विदेहांश् च कुणिन्दान् काशिकोसलान् । (१९।१)

सुह्मान् अङ्गांश् च पुण्ड्रांश् च निषादान् वङ्गकीचकान् ॥ (१९।२)

वत्सान् कलिङ्गांस् तरलान् अश्मकान् ऋषिकांस् तथा । (२०।१)

यो जित्वा समरे वीरश् चक्रे बलिभृतः पुरा ॥ (२०।२)

उच्चैःश्रवा वरो ऽश्वानां राज्ञां वैश्रवणो वरः । (२१।१)

वरो महेन्द्रो देवानां कर्णः प्रहरतां वरः ॥ (२१।२)

यं लब्ध्वा मागधो राजा सान्त्वमानार्थगौरवैः । (२२।१)

अरौत्सीत् पार्थिवं क्षत्रम् ऋते कौरवयादवान् ॥ (२२।२)

तं श्रुत्वा निहतं कर्णं द्वैरथे सव्यसाचिना । (२३।१)

शोकार्णवे निमग्नो ऽहम् अप्लवः सागरे यथा ॥ (२३।२)

ईदृशैर् यद्य् अहं दुःखैर् न विनश्यामि संजय । (२४।१)

वज्राद् दृढतरं मन्ये हृदयं मम दुर्भिदम् ॥ (२४।२)

ज्ञातिसंबन्धिमित्राणाम् इमं श्रुत्वा पराजयम् । (२५।१)

को मद् अन्यः पुमांल् लोके न जह्यात् सूत जीवितम् ॥ (२५।२)

विषम् अग्निं प्रपातं वा पर्वताग्राद् अहं वृणे । (२६।१)

न हि शक्ष्यामि दुःखानि सोढुं कष्टानि संजय ॥ (२६।२)

संजय उवाच । (२७।१)

श्रिया कुलेन यशसा तपसा च श्रुतेन च । (२७।२)

त्वाम् अद्य सन्तो मन्यन्ते ययातिम् इव नाहुषम् ॥ (२७।३)

श्रुते महर्षिप्रतिमः कृतकृत्यो ऽसि पार्थिव । (२८।१)

पर्यवस्थापयात्मानं मा विषादे मनः कृथाः ॥ (२८।२)

धृतराष्ट्र उवाच । (२९।१)

दैवम् एव परं मन्ये धिक् पौरुषम् अनर्थकम् । (२९।२)

यत्र रामप्रतीकाशः कर्णो ऽहन्यत संयुगे ॥ (२९।३)

हत्वा युधिष्ठिरानीकं पाञ्चालानां रथव्रजान् । (३०।१)

प्रताप्य शरवर्षेण दिशः सर्वा महारथः ॥ (३०।२)

मोहयित्वा रणे पार्थान् वज्रहस्त इवासुरान् । (३१।१)

स कथं निहतः शेते वातरुग्ण इव द्रुमः ॥ (३१।२)

शोकस्यान्तं न पश्यामि समुद्रस्येव विप्लुकाः । (३२।१)

चिन्ता मे वर्धते तीव्रा मुमूर्षा चापि जायते ॥ (३२।२)

कर्णस्य निधनं श्रुत्वा विजयं फल्गुनस्य च । (३३।१)

अश्रद्धेयम् अहं मन्ये वधं कर्णस्य संजय ॥ (३३।२)

वज्रसारमयं नूनं हृदयं सुदृढं मम । (३४।१)

यच्छ्रुत्वा पुरुषव्याघ्रं हतं कर्णं न दीर्यते ॥ (३४।२)

आयुर् नूनं सुदीर्घं मे विहितं दैवतैः पुरा । (३५।१)

यत्र कर्णं हतं श्रुत्वा जीवामीह सुदुःखितः ॥ (३५।२)

धिग् जीवितम् इदं मे ऽद्य सुहृद्धीनस्य संजय । (३६।१)

अद्य चाहं दशाम् एतां गतः संजय गर्हिताम् । (३६।२)

कृपणं वर्तयिष्यामि शोच्यः सर्वस्य मन्दधीः ॥ (३६।३)

अहम् एव पुरा भूत्वा सर्वलोकस्य सत्कृतः । (३७।१)

परिभूतः कथं सूत पुनः शक्ष्यामि जीवितुम् । (३७।२)

दुःखात् सुदुःखं व्यसनं प्राप्तवान् अस्मि संजय ॥ (३७।३)

तस्माद् भीष्मवधे चैव द्रोणस्य च महात्मनः । (३८।१)

नात्र शेषं प्रपश्यामि सूतपुत्रे हते युधि ॥ (३८।२)

स हि पारं महान् आसीत् पुत्राणां मम संजय । (३९।१)

युद्धे विनिहतः शूरो विसृजन् सायकान् बहून् ॥ (३९।२)

को हि मे जीवितेनार्थस् तम् ऋते पुरुषर्षभम् । (४०।१)

रथाद् अतिरथो नूनम् अपतत् सायकार्दितः ॥ (४०।२)

पर्वतस्येव शिखरं वज्रपातविदारितम् । (४१।१)

शयीत पृथिवीं नूनं शोभयन् रुधिरोक्षितः । (४१।२)

मातङ्ग इव मत्तेन मातङ्गेन निपातितः ॥ (४१।३)

यद् बलं धार्तराष्ट्राणां पाण्डवानां यतो भयम् । (४२।१)

सो ऽर्जुनेन हतः कर्णः प्रतिमानं धनुष्मताम् ॥ (४२।२)

स हि वीरो महेष्वासः पुत्राणाम् अभयंकरः । (४३।१)

शेते विनिहतो वीरः शक्रेणेव यथा बलः ॥ (४३।२)

पङ्गोर् इवाध्वगमनं दरिद्रस्येव कामितम् । (४४।१)

दुर्योधनस्य चाकूतं तृषितस्येव पिप्लुकाः ॥ (४४।२)

अन्यथा चिन्तितं कार्यम् अन्यथा तत् तु जायते । (४५।१)

अहो नु बलवद् दैवं कालश् च दुरतिक्रमः ॥ (४५।२)

पलायमानः कृपणं दीनात्मा दीनपौरुषः । (४६।१)

कच्चिन् न निहतः सूत पुत्रो दुःशासनो मम ॥ (४६।२)

कच्चिन् न नीचाचरितं कृतवांस् तात संयुगे । (४७।१)

कच्चिन् न निहतः शूरो यथा न क्षत्रिया हताः ॥ (४७।२)

युधिष्ठिरस्य वचनं मा युद्धम् इति सर्वदा । (४८।१)

दुर्योधनो नाभ्यगृह्णान् मूढः पथ्यम् इवौषधम् ॥ (४८।२)

शरतल्पे शयानेन भीष्मेण सुमहात्मना । (४९।१)

पानीयं याचितः पार्थः सो ऽविध्यन् मेदिनीतलम् ॥ (४९।२)

जलस्य धारां विहितां दृष्ट्वा तां पाण्डवेन ह । (५०।१)

अब्रवीत् स महाबाहुस् तात संशाम्य पाण्डवैः ॥ (५०।२)

प्रशमाद्धि भवेच्छान्तिर् मदन्तं युद्धम् अस्तु च । (५१।१)

भ्रातृभावेन पृथिवीं भुङ्क्ष्व पाण्डुसुतैः सह ॥ (५१।२)

अकुर्वन् वचनं तस्य नूनं शोचति मे सुतः । (५२।१)

तद् इदं समनुप्राप्तं वचनं दीर्घदर्शिनः ॥ (५२।२)

अहं तु निहतामात्यो हतपुत्रश् च संजय । (५३।१)

द्यूततः कृच्छ्रम् आपन्नो लूनपक्ष इव द्विजः ॥ (५३।२)

यथा हि शकुनिं गृह्य छित्त्वा पक्षौ च संजय । (५४।१)

विसर्जयन्ति संहृष्टाः क्रीडमानाः कुमारकाः ॥ (५४।२)

छिन्नपक्षतया तस्य गमनं नोपपद्यते । (५५।१)

तथाहम् अपि सम्प्राप्तो लूनपक्ष इव द्विजः ॥ (५५।२)

क्षीणः सर्वार्थहीनश् च निर्बन्धुर् ज्ञातिवर्जितः । (५६।१)

कां दिशं प्रतिपत्स्यामि दीनः शत्रुवशं गतः ॥ (५६।२)

दुर्योधनस्य वृद्ध्यर्थं पृथिवीं यो ऽजयत् प्रभुः । (५७।१)

स जितः पाण्डवैः शूरैः समर्थैर् वीर्यशालिभिः ॥ (५७।२)

तस्मिन् हते महेष्वासे कर्णे युधि किरीटिना । (५८।१)

के वीराः पर्यवर्तन्त तन् ममाचक्ष्व संजय ॥ (५८।२)

कच्चिन् नैकः परित्यक्तः पाण्डवैर् निहतो रणे । (५९।१)

उक्तं त्वया पुरा वीर यथा वीरा निपातिताः ॥ (५९।२)

भीष्मम् अप्रतियुध्यन्तं शिखण्डी सायकोत्तमैः । (६०।१)

पातयामास समरे सर्वशस्त्रभृतां वरम् ॥ (६०।२)

तथा द्रौपदिना द्रोणो न्यस्तसर्वायुधो युधि । (६१।१)

युक्तयोगो महेष्वासः शरैर् बहुभिर् आचितः । (६१।२)

निहतः खड्गम् उद्यम्य धृष्टद्युम्नेन संजय ॥ (६१।३)

अन्तरेण हताव् एतौ छलेन च विशेषतः । (६२।१)

अश्रौषम् अहम् एतद् वै भीष्मद्रोणौ निपातितौ ॥ (६२।२)

भीष्मद्रोणौ हि समरे न हन्याद् वज्रभृत् स्वयम् । (६३।१)

न्यायेन युध्यमानौ हि तद् वै सत्यं ब्रवीमि ते ॥ (६३।२)

कर्णं त्व् अस्यन्तम् अस्त्राणि दिव्यानि च बहूनि च । (६४।१)

कथम् इन्द्रोपमं वीरं मृत्युर् युद्धे समस्पृशत् ॥ (६४।२)

यस्य विद्युत्प्रभां शक्तिं दिव्यां कनकभूषणाम् । (६५।१)

प्रायच्छद् द्विषतां हन्त्रीं कुण्डलाभ्यां पुरंदरः ॥ (६५।२)

यस्य सर्पमुखो दिव्यः शरः कनकभूषणः । (६६।१)

अशेत निहतः पत्री चन्दनेष्व् अरिसूदनः ॥ (६६।२)

भीष्मद्रोणमुखान् वीरान् यो ऽवमन्य महारथान् । (६७।१)

जामदग्न्यान् महाघोरं ब्राह्मम् अस्त्रम् अशिक्षत ॥ (६७।२)

यश् च द्रोणमुखान् दृष्ट्वा विमुखान् अर्दिताञ् शरैः । (६८।१)

सौभद्रस्य महाबाहुर् व्यधमत् कार्मुकं शरैः ॥ (६८।२)

यश् च नागायुतप्राणं वातरंहसम् अच्युतम् । (६९।१)

विरथं भ्रातरं कृत्वा भीमसेनम् उपाहसत् ॥ (६९।२)

सहदेवं च निर्जित्य शरैः संनतपर्वभिः । (७०।१)

कृपया विरथं कृत्वा नाहनद् धर्मवित्तया ॥ (७०।२)

यश् च मायासहस्राणि ध्वंसयित्वा रणोत्कटम् । (७१।१)

घटोत्कचं राक्षसेन्द्रं शक्रशक्त्याभिजघ्निवान् ॥ (७१।२)

एतानि दिवसान्य् अस्य युद्धे भीतो धनंजयः । (७२।१)

नागमद् द्वैरथं वीरः स कथं निहतो रणे ॥ (७२।२)

रथसङ्गो न चेत् तस्य धनुर् वा न व्यशीर्यत । (७३।१)

न चेद् अस्त्राणि निर्णेशुः स कथं निहतः परैः ॥ (७३।२)

को हि शक्तो रणे कर्णं विधुन्वानं महद् धनुः । (७४।१)

विमुञ्चन्तं शरान् घोरान् दिव्यान्य् अस्त्राणि चाहवे । (७४।२)

जेतुं पुरुषशार्दूलं शार्दूलम् इव वेगितम् ॥ (७४।३)

ध्रुवं तस्य धनुश् छिन्नं रथो वापि गतो महीम् । (७५।१)

अस्त्राणि वा प्रनष्टानि यथा शंससि मे हतम् । (७५।२)

न ह्य् अन्यद् अनुपश्यामि कारणं तस्य नाशने ॥ (७५।३)

न हन्याम् अर्जुनं यावत् तावत् पादौ न धावये । (७६।१)

इति यस्य महाघोरं व्रतम् आसीन् महात्मनः ॥ (७६।२)

यस्य भीतो वने नित्यं धर्मराजो युधिष्ठिरः । (७७।१)

त्रयोदश समा निद्रां न लेभे पुरुषर्षभः ॥ (७७।२)

यस्य वीर्यवतो वीर्यं समाश्रित्य महात्मनः । (७८।१)

मम पुत्रः सभां भार्यां पाण्डूनां नीतवान् बलात् ॥ (७८।२)

तत्र चापि सभामध्ये पाण्डवानां च पश्यताम् । (७९।१)

दासभार्येति पाञ्चालीम् अब्रवीत् कुरुसंसदि ॥ (७९।२)

यश् च गाण्डीवमुक्तानां स्पर्शम् उग्रम् अचिन्तयन् । (८०।१)

अपतिर् ह्य् असि कृष्णेति ब्रुवन् पार्थान् अवैक्षत ॥ (८०।२)

यस्य नासीद् भयं पार्थैः सपुत्रैः सजनार्दनैः । (८१।१)

स्वबाहुबलम् आश्रित्य मुहूर्तम् अपि संजय ॥ (८१।२)

तस्य नाहं वधं मन्ये देवैर् अपि सवासवैः । (८२।१)

प्रतीपम् उपधावद्भिः किं पुनस् तात पाण्डवैः ॥ (८२।२)

न हि ज्यां स्पृशमानस्य तलत्रे चापि गृह्णतः । (८३।१)

पुमान् आधिरथेः कश्चित् प्रमुखे स्थातुम् अर्हति ॥ (८३।२)

अपि स्यान् मेदिनी हीना सोमसूर्यप्रभांशुभिः । (८४।१)

न वधः पुरुषेन्द्रस्य समरेष्व् अपलायिनः ॥ (८४।२)

यदि मन्दः सहायेन भ्रात्रा दुःशासनेन च । (८५।१)

वासुदेवस्य दुर्बुद्धिः प्रत्याख्यानम् अरोचयत् ॥ (८५।२)

स नूनम् ऋषभस्कन्धं दृष्ट्वा कर्णं निपातितम् । (८६।१)

दुःशासनं च निहतं मन्ये शोचति पुत्रकः ॥ (८६।२)

हतं वैकर्तनं श्रुत्वा द्वैरथे सव्यसाचिना । (८७।१)

जयतः पाण्डवान् दृष्ट्वा किं स्विद् दुर्योधनो ऽब्रवीत् ॥ (८७।२)

दुर्मर्षणं हतं श्रुत्वा वृषसेनं च संयुगे । (८८।१)

प्रभग्नं च बलं दृष्ट्वा वध्यमानं महारथैः ॥ (८८।२)

पराङ्मुखांस् तथा राज्ञः पलायनपरायणान् । (८९।१)

विद्रुतान् रथिनो दृष्ट्वा मन्ये शोचति पुत्रकः ॥ (८९।२)

अनेयश् चाभिमानेन बालबुद्धिर् अमर्षणः । (९०।१)

हतोत्साहं बलं दृष्ट्वा किं स्विद् दुर्योधनो ऽब्रवीत् ॥ (९०।२)

भ्रातरं निहतं दृष्ट्वा भीमसेनेन संयुगे । (९१।१)

रुधिरं पीयमानेन किं स्विद् दुर्योधनो ऽब्रवीत् ॥ (९१।२)

सह गान्धारराजेन सभायां यद् अभाषत । (९२।१)

कर्णो ऽर्जुनं रणे हन्ता हते तस्मिन् किम् अब्रवीत् ॥ (९२।२)

द्यूतं कृत्वा पुरा हृष्टो वञ्चयित्वा च पाण्डवान् । (९३।१)

शकुनिः सौबलस् तात हते कर्णे किम् अब्रवीत् ॥ (९३।२)

कृतवर्मा महेष्वासः सात्वतानां महारथः । (९४।१)

कर्णं विनिहतं दृष्ट्वा हार्दिक्यः किम् अभाषत ॥ (९४।२)

ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्या यस्य शिक्षाम् उपासते । (९५।१)

धनुर्वेदं चिकीर्षन्तो द्रोणपुत्रस्य धीमतः ॥ (९५।२)

युवा रूपेण सम्पन्नो दर्शनीयो महायशाः । (९६।१)

अश्वत्थामा हते कर्णे किम् अभाषत संजय ॥ (९६।२)

आचार्यत्वं धनुर्वेदे गतः परमतत्त्ववित् । (९७।१)

कृपः शारद्वतस् तात हते कर्णे किम् अब्रवीत् ॥ (९७।२)

मद्रराजो महेष्वासः शल्यः समितिशोभनः । (९८।१)

दिष्टं तेन हि तत् सर्वं यथा कर्णो निपातितः ॥ (९८।२)

ये च केचन राजानः पृथिव्यां योद्धुम् आगताः । (९९।१)

वैकर्तनं हतं दृष्ट्वा किम् अभाषन्त संजय ॥ (९९।२)

कर्णे तु निहते वीरे रथव्याघ्रे नरर्षभे । (१००।१)

किं वो मुखम् अनीकानाम् आसीत् संजय भागशः ॥ (१००।२)

मद्रराजः कथं शल्यो नियुक्तो रथिनां वरः । (१०१।१)

वैकर्तनस्य सारथ्ये तन् ममाचक्ष्व संजय ॥ (१०१।२)

के ऽरक्षन् दक्षिणं चक्रं सूतपुत्रस्य संयुगे । (१०२।१)

वामं चक्रं ररक्षुर् वा के वा वीरस्य पृष्ठतः ॥ (१०२।२)

के कर्णं वाजहुः शूराः के क्षुद्राः प्राद्रवन् भयात् । (१०३।१)

कथं च वः समेतानां हतः कर्णो महारथः ॥ (१०३।२)

पाण्डवाश् च कथं शूराः प्रत्युदीयुर् महारथम् । (१०४।१)

सृजन्तं शरवर्षाणि वारिधारा इवाम्बुदम् ॥ (१०४।२)

स च सर्पमुखो दिव्यो महेषुप्रवरस् तदा । (१०५।१)

व्यर्थः कथं समभवत् तन् ममाचक्ष्व संजय ॥ (१०५।२)

मामकस्यास्य सैन्यस्य हृतोत्सेधस्य संजय । (१०६।१)

अवशेषं न पश्यामि ककुदे मृदिते सति ॥ (१०६।२)

तौ हि वीरौ महेष्वासौ मदर्थे कुरुसत्तमौ । (१०७।१)

भीष्मद्रोणौ हतौ श्रुत्वा को न्वर्थो जीवितेन मे ॥ (१०७।२)

न मृष्यामि च राधेयं हतम् आहवशोभिनम् । (१०८।१)

यस्य बाह्वोर् बलं तुल्यं कुञ्जराणां शतं शतम् ॥ (१०८।२)

द्रोणे हते च यद् वृत्तं कौरवाणां परैः सह । (१०९।१)

संग्रामे नरवीराणां तन् ममाचक्ष्व संजय ॥ (१०९।२)

यथा च कर्णः कौन्तेयैः सह युद्धम् अयोजयत् । (११०।१)

यथा च द्विषतां हन्ता रणे शान्तस् तद् उच्यताम् ॥ (११०।२)