MBh, 5, 125
Select a line for its word-by-word analysis.
श्रुत्वा दुर्योधनो वाक्यम् अप्रियं कुरुसंसदि । (१।२)
śrutvā duryodhano vākyam apriyaṃ kurusaṃsadi |
प्रसमीक्ष्य भवान् एतद् वक्तुम् अर्हति केशव । (२।१)
prasamīkṣya bhavān etad vaktum arhati keśava |
भवान् गर्हयते नित्यं किं समीक्ष्य बलाबलम् ॥ (३।२)
bhavān garhayate nityaṃ kiṃ samīkṣya balābalam ||
भवान् क्षत्ता च राजा च आचार्यो वा पितामहः । (४।१)
bhavān kṣattā ca rājā ca ācāryo vā pitāmahaḥ |
माम् एव परिगर्हन्ते नान्यं कंचन पार्थिवम् ॥ (४।२)
mām eva parigarhante nānyaṃ kaṃcana pārthivam ||
न चाहं लक्षये कंचिद् व्यभिचारम् इहात्मनः । (५।१)
na cāhaṃ lakṣaye kaṃcid vyabhicāram ihātmanaḥ |
अथ सर्वे भवन्तो मां विद्विषन्ति सराजकाः ॥ (५।२)
atha sarve bhavanto māṃ vidviṣanti sarājakāḥ ||
विचिन्तयन् प्रपश्यामि सुसूक्ष्मम् अपि केशव ॥ (६।२)
vicintayan prapaśyāmi susūkṣmam api keśava ||
जिताः शकुनिना राज्यं तत्र किं मम दुष्कृतम् ॥ (७।२)
jitāḥ śakuninā rājyaṃ tatra kiṃ mama duṣkṛtam ||
यत् पुनर् द्रविणं किंचित् तत्राजीयन्त पाण्डवाः । (८।१)
yat punar draviṇaṃ kiṃcit tatrājīyanta pāṇḍavāḥ |
अजेया जयतां श्रेष्ठ पार्थाः प्रव्राजिता वनम् ॥ (९।२)
ajeyā jayatāṃ śreṣṭha pārthāḥ pravrājitā vanam ||
अशक्ताः पाण्डवाः कृष्ण प्रहृष्टाः प्रत्यमित्रवत् ॥ (१०।२)
aśaktāḥ pāṇḍavāḥ kṛṣṇa prahṛṣṭāḥ pratyamitravat ||
किम् अस्माभिः कृतं तेषां कस्मिन् वा पुनर् आगसि । (११।१)
kim asmābhiḥ kṛtaṃ teṣāṃ kasmin vā punar āgasi |
धार्तराष्ट्राञ् जिघांसन्ति पाण्डवाः सृञ्जयैः सह ॥ (११।२)
dhārtarāṣṭrāñ jighāṃsanti pāṇḍavāḥ sṛñjayaiḥ saha ||
वित्रस्ताः प्रणमामेह भयाद् अपि शतक्रतोः ॥ (१२।२)
vitrastāḥ praṇamāmeha bhayād api śatakratoḥ ||
न च तं कृष्ण पश्यामि क्षत्रधर्मम् अनुष्ठितम् । (१३।१)
na ca taṃ kṛṣṇa paśyāmi kṣatradharmam anuṣṭhitam |
देवैर् अपि युधा जेतुं शक्याः किमुत पाण्डवैः ॥ (१४।२)
devair api yudhā jetuṃ śakyāḥ kimuta pāṇḍavaiḥ ||
स्वधर्मम् अनुतिष्ठन्तो यदि माधव संयुगे । (१५।१)
svadharmam anutiṣṭhanto yadi mādhava saṃyuge |
शस्त्रेण निधनं काले प्राप्स्यामः स्वर्गम् एव तत् ॥ (१५।२)
śastreṇa nidhanaṃ kāle prāpsyāmaḥ svargam eva tat ||
मुख्यश्चैवैष नो धर्मः क्षत्रियाणां जनार्दन । (१६।१)
mukhyaścaivaiṣa no dharmaḥ kṣatriyāṇāṃ janārdana |
ते वयं वीरशयनं प्राप्स्यामो यदि संयुगे । (१७।१)
te vayaṃ vīraśayanaṃ prāpsyāmo yadi saṃyuge |
अप्रणम्यैव शत्रूणां न नस्तप्स्यति माधव ॥ (१७।२)
apraṇamyaiva śatrūṇāṃ na nastapsyati mādhava ||
कश्च जातु कुले जातः क्षत्रधर्मेण वर्तयन् । (१८।१)
kaśca jātu kule jātaḥ kṣatradharmeṇa vartayan |
भयाद् वृत्तिं समीक्ष्यैवं प्रणमेद् इह कस्यचित् ॥ (१८।२)
bhayād vṛttiṃ samīkṣyaivaṃ praṇamed iha kasyacit ||
उद्यच्छेद् एव न नमेद् उद्यमो ह्येव पौरुषम् । (१९।१)
udyacched eva na named udyamo hyeva pauruṣam |
धर्माय चैव प्रणमेद् ब्राह्मणेभ्यश्च मद्विधः ॥ (२०।२)
dharmāya caiva praṇamed brāhmaṇebhyaśca madvidhaḥ ||
अचिन्तयन् कंचिद् अन्यं यावज्जीवं तथाचरेत् । (२१।१)
acintayan kaṃcid anyaṃ yāvajjīvaṃ tathācaret |
एष धर्मः क्षत्रियाणां मतम् एतच्च मे सदा ॥ (२१।२)
eṣa dharmaḥ kṣatriyāṇāṃ matam etacca me sadā ||
राज्यांशश्चाभ्यनुज्ञातो यो मे पित्रा पुराभवत् । (२२।१)
rājyāṃśaścābhyanujñāto yo me pitrā purābhavat |
यावच्च राजा ध्रियते धृतराष्ट्रो जनार्दन । (२३।१)
yāvacca rājā dhriyate dhṛtarāṣṭro janārdana |
न्यस्तशस्त्रा वयं ते वाप्युपजीवाम माधव ॥ (२३।२)
nyastaśastrā vayaṃ te vāpyupajīvāma mādhava ||
अज्ञानाद् वा भयाद् वापि मयि बाले जनार्दन ॥ (२४।२)
ajñānād vā bhayād vāpi mayi bāle janārdana ||
न तद् अद्य पुनर् लभ्यं पाण्डवैर् वृष्णिनन्दन । (२५।१)
na tad adya punar labhyaṃ pāṇḍavair vṛṣṇinandana |
यावद्धि सूच्यास्तीक्ष्णाया विध्येद् अग्रेण माधव । (२६।१)
yāvaddhi sūcyāstīkṣṇāyā vidhyed agreṇa mādhava |
तावद् अप्यपरित्याज्यं भूमेर् नः पाण्डवान् प्रति ॥ (२६।२)
tāvad apyaparityājyaṃ bhūmer naḥ pāṇḍavān prati ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.