MBh, 3, 189
Select a line for its word-by-word analysis.
ततश्चोरक्षयं कृत्वा द्विजेभ्यः पृथिवीम् इमाम् । (१।२)
tataścorakṣayaṃ kṛtvā dvijebhyaḥ pṛthivīm imām |
स्थापयित्वा स मर्यादाः स्वयम्भुविहिताः शुभाः । (२।१)
sthāpayitvā sa maryādāḥ svayambhuvihitāḥ śubhāḥ |
तच्छीलम् अनुवर्त्स्यन्ते मनुष्या लोकवासिनः । (३।१)
tacchīlam anuvartsyante manuṣyā lokavāsinaḥ |
विप्रैश्चोरक्षये चैव कृते क्षेमं भविष्यति ॥ (३।२)
vipraiścorakṣaye caiva kṛte kṣemaṃ bhaviṣyati ||
कृष्णाजिनानि शक्तीश् च त्रिशूलान्यायुधानि च । (४।१)
kṛṣṇājināni śaktīś ca triśūlānyāyudhāni ca |
संस्तूयमानो विप्रेन्द्रैर् मानयानो द्विजोत्तमान् । (५।१)
saṃstūyamāno viprendrair mānayāno dvijottamān |
हा तात हा सुतेत्येवं तास् ता वाचः सुदारुणाः । (६।१)
hā tāta hā sutetyevaṃ tās tā vācaḥ sudāruṇāḥ |
विक्रोशमानान् सुभृशं दस्यून् नेष्यति संक्षयम् ॥ (६।२)
vikrośamānān subhṛśaṃ dasyūn neṣyati saṃkṣayam ||
भविष्यति कृते प्राप्ते क्रियावांश् च जनस् तथा ॥ (७।२)
bhaviṣyati kṛte prāpte kriyāvāṃś ca janas tathā ||
आरामाश् चैव चैत्याश् च तटाकान्यवटास् तथा । (८।१)
ārāmāś caiva caityāś ca taṭākānyavaṭās tathā |
यज्ञक्रियाश्च विविधा भविष्यन्ति कृते युगे ॥ (८।२)
yajñakriyāśca vividhā bhaviṣyanti kṛte yuge ||
ब्राह्मणाः साधवश् चैव मुनयश् च तपस्विनः । (९।१)
brāhmaṇāḥ sādhavaś caiva munayaś ca tapasvinaḥ |
आश्रमाः सहपाषण्डाः स्थिताः सत्ये जनाः प्रजाः ॥ (९।२)
āśramāḥ sahapāṣaṇḍāḥ sthitāḥ satye janāḥ prajāḥ ||
सर्वेष्वृतुषु राजेन्द्र सर्वं सस्यं भविष्यति ॥ (१०।२)
sarveṣvṛtuṣu rājendra sarvaṃ sasyaṃ bhaviṣyati ||
पालयिष्यन्ति राजानो धर्मेणेमां वसुंधराम् ॥ (११।३)
pālayiṣyanti rājāno dharmeṇemāṃ vasuṃdharām ||
षट्कर्मनिरता विप्राः क्षत्रिया रक्षणे रताः ॥ (१२।२)
ṣaṭkarmaniratā viprāḥ kṣatriyā rakṣaṇe ratāḥ ||
शुश्रूषायां रताः शूद्रास् तथा वर्णत्रयस्य च । (१३।१)
śuśrūṣāyāṃ ratāḥ śūdrās tathā varṇatrayasya ca |
एष धर्मः कृतयुगे त्रेतायां द्वापरे तथा । (१३।२)
eṣa dharmaḥ kṛtayuge tretāyāṃ dvāpare tathā |
पश्चिमे युगकाले च यः स ते संप्रकीर्तितः ॥ (१३।३)
paścime yugakāle ca yaḥ sa te saṃprakīrtitaḥ ||
वायुप्रोक्तम् अनुस्मृत्य पुराणम् ऋषिसंस्तुतम् ॥ (१४।३)
vāyuproktam anusmṛtya purāṇam ṛṣisaṃstutam ||
दृष्टाश् चैवानुभूताश् च तांस् ते कथितवान् अहम् ॥ (१५।२)
dṛṣṭāś caivānubhūtāś ca tāṃs te kathitavān aham ||
इदं चैवापरं भूयः सह भ्रातृभिर् अच्युत । (१६।१)
idaṃ caivāparaṃ bhūyaḥ saha bhrātṛbhir acyuta |
धर्मे त्वयात्मा संयोज्यो नित्यं धर्मभृतां वर । (१७।१)
dharme tvayātmā saṃyojyo nityaṃ dharmabhṛtāṃ vara |
धर्मात्मा हि सुखं राजा प्रेत्य चेह च नन्दति ॥ (१७।२)
dharmātmā hi sukhaṃ rājā pretya ceha ca nandati ||
निबोध च शुभां वाणीं यां प्रवक्ष्यामि ते ऽनघ । (१८।१)
nibodha ca śubhāṃ vāṇīṃ yāṃ pravakṣyāmi te 'nagha |
न ब्राह्मणे परिभवः कर्तव्यस् ते कदाचन । (१८।२)
na brāhmaṇe paribhavaḥ kartavyas te kadācana |
ब्राह्मणो रुषितो हन्याद् अपि लोकान् प्रतिज्ञया ॥ (१८।३)
brāhmaṇo ruṣito hanyād api lokān pratijñayā ||
मार्कण्डेयवचः श्रुत्वा कुरूणां प्रवरो नृपः । (१९।२)
mārkaṇḍeyavacaḥ śrutvā kurūṇāṃ pravaro nṛpaḥ |
कस्मिन् धर्मे मया स्थेयं प्रजाः संरक्षता मुने । (२०।१)
kasmin dharme mayā stheyaṃ prajāḥ saṃrakṣatā mune |
कथं च वर्तमानो वै न च्यवेयं स्वधर्मतः ॥ (२०।२)
kathaṃ ca vartamāno vai na cyaveyaṃ svadharmataḥ ||
अपत्यानाम् इव स्वेषां प्रजानां रक्षणे रतः । (२१।३)
apatyānām iva sveṣāṃ prajānāṃ rakṣaṇe rataḥ |
चर धर्मं त्यजाधर्मं पितॄन् देवांश् च पूजय ॥ (२१।४)
cara dharmaṃ tyajādharmaṃ pitṝn devāṃś ca pūjaya ||
प्रमादाद् यत् कृतं ते ऽभूत् सम्यग् दानेन तज्जय । (२२।१)
pramādād yat kṛtaṃ te 'bhūt samyag dānena tajjaya |
विजित्य पृथिवीं सर्वां मोदमानः सुखी भव । (२३।१)
vijitya pṛthivīṃ sarvāṃ modamānaḥ sukhī bhava |
एष भूतो भविष्यश्च धर्मस् ते समुदीरितः ॥ (२३।२)
eṣa bhūto bhaviṣyaśca dharmas te samudīritaḥ ||
न ते ऽस्त्यविदितं किंचिद् अतीतानागतं भुवि । (२४।१)
na te 'styaviditaṃ kiṃcid atītānāgataṃ bhuvi |
तस्माद् इमं परिक्लेशं त्वं तात हृदि मा कृथाः ॥ (२४।२)
tasmād imaṃ parikleśaṃ tvaṃ tāta hṛdi mā kṛthāḥ ||
मुह्यन्ति हि प्रजास् तात कालेनाभिप्रचोदिताः ॥ (२५।२)
muhyanti hi prajās tāta kālenābhipracoditāḥ ||
मा च ते ऽत्र विचारो भूद् यन् मयोक्तं तवानघ । (२६।१)
mā ca te 'tra vicāro bhūd yan mayoktaṃ tavānagha |
अतिशङ्क्य वचो ह्येतद् धर्मलोपो भवेत् तव ॥ (२६।२)
atiśaṅkya vaco hyetad dharmalopo bhavet tava ||
जातो ऽसि प्रथिते वंशे कुरूणां भरतर्षभ । (२७।१)
jāto 'si prathite vaṃśe kurūṇāṃ bharatarṣabha |
यत् त्वयोक्तं द्विजश्रेष्ठ वाक्यं श्रुतिमनोहरम् । (२८।२)
yat tvayoktaṃ dvijaśreṣṭha vākyaṃ śrutimanoharam |
न मे लोभो ऽस्ति विप्रेन्द्र न भयं न च मत्सरः । (२९।१)
na me lobho 'sti viprendra na bhayaṃ na ca matsaraḥ |
करिष्यामि हि तत् सर्वम् उक्तं यत् ते मयि प्रभो ॥ (२९।२)
kariṣyāmi hi tat sarvam uktaṃ yat te mayi prabho ||
श्रुत्वा तु वचनं तस्य पाण्डवस्य महात्मनः । (३०।२)
śrutvā tu vacanaṃ tasya pāṇḍavasya mahātmanaḥ |
प्रहृष्टाः पाण्डवा राजन् सहिताः शार्ङ्गधन्वना ॥ (३०।३)
prahṛṣṭāḥ pāṇḍavā rājan sahitāḥ śārṅgadhanvanā ||
तथा कथां शुभां श्रुत्वा मार्कण्डेयस्य धीमतः । (३१।१)
tathā kathāṃ śubhāṃ śrutvā mārkaṇḍeyasya dhīmataḥ |
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.