वैशम्पायन उवाच । (१।१)

वने निवसतां तेषां पाण्डवानां महात्मनाम् । (१।२)

वर्षाण्येकादशातीयुः कृच्छ्रेण भरतर्षभ ॥ (१।३)

फलमूलाशनास् ते हि सुखार्हा दुःखम् उत्तमम् । (२।१)

प्राप्तकालम् अनुध्यान्तः सेहुर् उत्तमपूरुषाः ॥ (२।२)

युधिष्ठिरस् तु राजर्षिर् आत्मकर्मापराधजम् । (३।१)

चिन्तयन् स महाबाहुर् भ्रातॄणां दुःखम् उत्तमम् ॥ (३।२)

न सुष्वाप सुखं राजा हृदि शल्यैर् इवार्पितैः । (४।१)

दौरात्म्यम् अनुपश्यंस्तत् काले द्यूतोद्भवस्य हि ॥ (४।२)

संस्मरन् परुषा वाचः सूतपुत्रस्य पाण्डवः । (५।१)

निःश्वासपरमो दीनो बिभ्रत् कोपविषं महत् ॥ (५।२)

अर्जुनो यमजौ चोभौ द्रौपदी च यशस्विनी । (६।१)

स च भीमो महातेजाः सर्वेषाम् उत्तमो बली । (६।२)

युधिष्ठिरम् उदीक्षन्तः सेहुर् दुःखम् अनुत्तमम् ॥ (६।३)

अवशिष्टम् अल्पकालं मन्वानाः पुरुषर्षभाः । (७।१)

वपुर् अन्यद् इवाकार्षुर् उत्साहामर्षचेष्टितैः ॥ (७।२)

कस्यचित् त्वथ कालस्य व्यासः सत्यवतीसुतः । (८।१)

आजगाम महायोगी पाण्डवान् अवलोककः ॥ (८।२)

तम् आगतम् अभिप्रेक्ष्य कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः । (९।१)

प्रत्युद्गम्य महात्मानं प्रत्यगृह्णाद् यथाविधि ॥ (९।२)

तम् आसीनम् उपासीनः शुश्रूषुर् नियतेन्द्रियः । (१०।१)

तोषयन् प्रणिपातेन व्यासं पाण्डवनन्दनः ॥ (१०।२)

तान् अवेक्ष्य कृशान् पौत्रान् वने वन्येन जीवतः । (११।१)

महर्षिर् अनुकम्पार्थम् अब्रवीद् बाष्पगद्गदम् ॥ (११।२)

युधिष्ठिर महाबाहो शृणु धर्मभृतां वर । (१२।१)

नातप्ततपसः पुत्र प्राप्नुवन्ति महत् सुखम् ॥ (१२।२)

सुखदुःखे हि पुरुषः पर्यायेणोपसेवते । (१३।१)

नात्यन्तम् असुखं कश्चित् प्राप्नोति पुरुषर्षभ ॥ (१३।२)

प्रज्ञावांस्त्वेव पुरुषः संयुक्तः परया धिया । (१४।१)

उदयास्तमयज्ञो हि न शोचति न हृष्यति ॥ (१४।२)

सुखम् आपतितं सेवेद् दुःखम् आपतितं सहेत् । (१५।१)

कालप्राप्तम् उपासीत सस्यानाम् इव कर्षकः ॥ (१५।२)

तपसो हि परं नास्ति तपसा विन्दते महत् । (१६।१)

नासाध्यं तपसः किंचिद् इति बुध्यस्व भारत ॥ (१६।२)

सत्यम् आर्जवम् अक्रोधः संविभागो दमः शमः । (१७।१)

अनसूयाविहिंसा च शौचम् इन्द्रियसंयमः । (१७।२)

साधनानि महाराज नराणां पुण्यकर्मणाम् ॥ (१७।३)

अधर्मरुचयो मूढास् तिर्यग्गतिपरायणाः । (१८।१)

कृच्छ्रां योनिम् अनुप्राप्य न सुखं विन्दते जनाः ॥ (१८।२)

इह यत् क्रियते कर्म तत् परत्रोपभुज्यते । (१९।१)

तस्माच्छरीरं युञ्जीत तपसा नियमेन च ॥ (१९।२)

यथाशक्ति प्रयच्छेच्च सम्पूज्याभिप्रणम्य च । (२०।१)

काले पात्रे च हृष्टात्मा राजन् विगतमत्सरः ॥ (२०।२)

सत्यवादी लभेतायुर् अनायासम् अथार्जवी । (२१।१)

अक्रोधनो ऽनसूयश्च निर्वृतिं लभते पराम् ॥ (२१।२)

दान्तः शमपरः शश्वत् परिक्लेशं न विन्दति । (२२।१)

न च तप्यति दान्तात्मा दृष्ट्वा परगतां श्रियम् ॥ (२२।२)

संविभक्ता च दाता च भोगवान् सुखवान् नरः । (२३।१)

भवत्यहिंसकश्चैव परमारोग्यम् अश्नुते ॥ (२३।२)

मान्यान् मानयिता जन्म कुले महति विन्दति । (२४।१)

व्यसनैर् न तु संयोगं प्राप्नोति विजितेन्द्रियः ॥ (२४।२)

शुभानुशयबुद्धिर् हि संयुक्तः कालधर्मणा । (२५।१)

प्रादुर्भवति तद्योगात् कल्याणमतिर् एव सः ॥ (२५।२)

युधिष्ठिर उवाच । (२६।१)

भगवन् दानधर्माणां तपसो वा महामुने । (२६।२)

किं स्विद् बहुगुणं प्रेत्य किं वा दुष्करम् उच्यते ॥ (२६।३)

व्यास उवाच । (२७।१)

दानान्न दुष्करतरं पृथिव्याम् अस्ति किंचन । (२७।२)

अर्थे हि महती तृष्णा स च दुःखेन लभ्यते ॥ (२७।३)

परित्यज्य प्रियान् प्राणान् धनार्थं हि महाहवम् । (२८।१)

प्रविशन्ति नरा वीराः समुद्रम् अटवीं तथा ॥ (२८।२)

कृषिगोरक्ष्यम् इत्येके प्रतिपद्यन्ति मानवाः । (२९।१)

पुरुषाः प्रेष्यताम् एके निर्गच्छन्ति धनार्थिनः ॥ (२९।२)

तस्य दुःखार्जितस्यैवं परित्यागः सुदुष्करः । (३०।१)

न दुष्करतरं दानात् तस्माद् दानं मतं मम ॥ (३०।२)

विशेषस्त्वत्र विज्ञेयो न्यायेनोपार्जितं धनम् । (३१।१)

पात्रे देशे च काले च साधुभ्यः प्रतिपादयेत् ॥ (३१।२)

अन्यायसमुपात्तेन दानधर्मो धनेन यः । (३२।१)

क्रियते न स कर्तारं त्रायते महतो भयात् ॥ (३२।२)

पात्रे दानं स्वल्पम् अपि काले दत्तं युधिष्ठिर । (३३।१)

मनसा सुविशुद्धेन प्रेत्यानन्तफलं स्मृतम् ॥ (३३।२)

अत्राप्युदाहरन्तीमम् इतिहासं पुरातनम् । (३४।१)

व्रीहिद्रोणपरित्यागाद् यत् फलं प्राप मुद्गलः ॥ (३४।२)