धृतराष्ट्र उवाच । (१।१)

कथम् आसंस्तदा योधा हीना भीष्मेण संजय । (१।२)

बलिना देवकल्पेन गुर्वर्थे ब्रह्मचारिणा ॥ (१।३)

तदैव निहतान्मन्ये कुरून् अन्यांश्च पार्थिवान् । (२।१)

न प्राहरद् यदा भीष्मो घृणित्वाद् द्रुपदात्मजे ॥ (२।२)

ततो दुःखतरं मन्ये किम् अन्यत् प्रभविष्यति । (३।१)

यद् अद्य पितरं श्रुत्वा निहतं मम दुर्मतेः ॥ (३।२)

अश्मसारमयं नूनं हृदयं मम संजय । (४।१)

श्रुत्वा विनिहतं भीष्मं शतधा यन्न दीर्यते ॥ (४।२)

पुनः पुनर् न मृष्यामि हतं देवव्रतं रणे । (५।१)

न हतो जामदग्न्येन दिव्यैर् अस्त्रैः स्म यः पुरा ॥ (५।२)

यद् अद्य निहतेनाजौ भीष्मेण जयम् इच्छता । (६।१)

चेष्टितं नरसिंहेन तन्मे कथय संजय ॥ (६।२)

संजय उवाच । (७।१)

सायाह्ने न्यपतद् भूमौ धार्तराष्ट्रान् विषादयन् । (७।२)

पाञ्चालानां ददद्धर्षं कुरुवृद्धः पितामहः ॥ (७।३)

स शेते शरतल्पस्थो मेदिनीम् अस्पृशंस्तदा । (८।१)

भीष्मो रथात् प्रपतितः प्रच्युतो धरणीतले ॥ (८।२)

हा हेति तुमुलः शब्दो भूतानां समपद्यत । (९।१)

सीमावृक्षे निपतिते कुरूणां समितिक्षये ॥ (९।२)

उभयोः सेनयो राजन् क्षत्रियान् भयम् आविशत् । (१०।१)

भीष्मं शांतनवं दृष्ट्वा विशीर्णकवचध्वजम् । (१०।२)

कुरवः पर्यवर्तन्त पाण्डवाश्च विशां पते ॥ (१०।३)

खं तमोवृतम् आसीच्च नासीद् भानुमतः प्रभा । (११।१)

ररास पृथिवी चैव भीष्मे शांतनवे हते ॥ (११।२)

अयं ब्रह्मविदां श्रेष्ठो ऽयं ब्रह्मविदां गतिः । (१२।१)

इत्यभाषन्त भूतानि शयानं भरतर्षभम् ॥ (१२।२)

अयं पितरम् आज्ञाय कामार्तं शंतनुं पुरा । (१३।१)

ऊर्ध्वरेतसम् आत्मानं चकार पुरुषर्षभः ॥ (१३।२)

इति स्म शरतल्पस्थं भरतानाम् अमध्यमम् । (१४।१)

ऋषयः पर्यधावन्त सहिताः सिद्धचारणैः ॥ (१४।२)

हते शांतनवे भीष्मे भरतानां पितामहे । (१५।१)

न किंचित् प्रत्यपद्यन्त पुत्रास्तव च भारत ॥ (१५।२)

विवर्णवदनाश्चासन् गतश्रीकाश्च भारत । (१६।१)

अतिष्ठन् व्रीडिताश्चैव ह्रिया युक्ता ह्यधोमुखाः ॥ (१६।२)

पाण्डवाश्च जयं लब्ध्वा संग्रामशिरसि स्थिताः । (१७।१)

सर्वे दध्मुर् महाशङ्खान् हेमजालपरिष्कृतान् ॥ (१७।२)

भृशं तूर्यनिनादेषु वाद्यमानेषु चानघ । (१८।१)

अपश्याम रणे राजन् भीमसेनं महाबलम् । (१८।२)

आक्रीडमानं कौन्तेयं हर्षेण महता युतम् ॥ (१८।३)

निहत्य समरे शत्रून्महाबलसमन्वितान् । (१९।१)

संमोहश्चापि तुमुलः कुरूणाम् अभवत् तदा ॥ (१९।२)

कर्णदुर्योधनौ चापि निःश्वसेतां मुहुर् मुहुः । (२०।१)

तथा निपतिते भीष्मे कौरवाणां धुरंधरे । (२०।२)

हाहाकारम् अभूत् सर्वं निर्मर्यादम् अवर्तत ॥ (२०।३)

दृष्ट्वा च पतितं भीष्मं पुत्रो दुःशासनस्तव । (२१।१)

उत्तमं जवम् आस्थाय द्रोणानीकं समाद्रवत् ॥ (२१।२)

भ्रात्रा प्रस्थापितो वीरः स्वेनानीकेन दंशितः । (२२।१)

प्रययौ पुरुषव्याघ्रः स्वसैन्यम् अभिचोदयन् ॥ (२२।२)

तम् आयान्तम् अभिप्रेक्ष्य कुरवः पर्यवारयन् । (२३।१)

दुःशासनं महाराज किम् अयं वक्ष्यतीति वै ॥ (२३।२)

ततो द्रोणाय निहतं भीष्मम् आचष्ट कौरवः । (२४।१)

द्रोणस्तद् अप्रियं श्रुत्वा सहसा न्यपतद् रथात् ॥ (२४।२)

स संज्ञाम् उपलभ्याथ भारद्वाजः प्रतापवान् । (२५।१)

निवारयामास तदा स्वान्यनीकानि मारिष ॥ (२५।२)

विनिवृत्तान् कुरून् दृष्ट्वा पाण्डवापि स्वसैनिकान् । (२६।१)

दूतैः शीघ्राश्वसंयुक्तैर् अवहारम् अकारयन् ॥ (२६।२)

विनिवृत्तेषु सैन्येषु पारंपर्येण सर्वशः । (२७।१)

विमुक्तकवचाः सर्वे भीष्मम् ईयुर् नराधिपाः ॥ (२७।२)

व्युपारम्य ततो युद्धाद् योधाः शतसहस्रशः । (२८।१)

उपतस्थुर् महात्मानं प्रजापतिम् इवामराः ॥ (२८।२)

ते तु भीष्मं समासाद्य शयानं भरतर्षभम् । (२९।१)

अभिवाद्य व्यतिष्ठन्त पाण्डवाः कुरुभिः सह ॥ (२९।२)

अथ पाण्डून् कुरूंश्चैव प्रणिपत्याग्रतः स्थितान् । (३०।१)

अभ्यभाषत धर्मात्मा भीष्मः शांतनवस्तदा ॥ (३०।२)

स्वागतं वो महाभागाः स्वागतं वो महारथाः । (३१।१)

तुष्यामि दर्शनाच्चाहं युष्माकम् अमरोपमाः ॥ (३१।२)

अभिनन्द्य स तान् एवं शिरसा लम्बताब्रवीत् । (३२।१)

शिरो मे लम्बते ऽत्यर्थम् उपधानं प्रदीयताम् ॥ (३२।२)

ततो नृपाः समाजह्रुस्तनूनि च मृदूनि च । (३३।१)

उपधानानि मुख्यानि नैच्छत् तानि पितामहः ॥ (३३।२)

अब्रवीच्च नरव्याघ्रः प्रहसन्न् इव तान्नृपान् । (३४।१)

नैतानि वीरशय्यासु युक्तरूपाणि पार्थिवाः ॥ (३४।२)

ततो वीक्ष्य नरश्रेष्ठम् अभ्यभाषत पाण्डवम् । (३५।१)

धनंजयं दीर्घबाहुं सर्वलोकमहारथम् ॥ (३५।२)

धनंजय महाबाहो शिरसो मे ऽस्य लम्बतः । (३६।१)

दीयताम् उपधानं वै यद् युक्तम् इह मन्यसे ॥ (३६।२)

स संन्यस्य महच्चापम् अभिवाद्य पितामहम् । (३७।१)

नेत्राभ्याम् अश्रुपूर्णाभ्याम् इदं वचनम् अब्रवीत् ॥ (३७।२)

आज्ञापय कुरुश्रेष्ठ सर्वशस्त्रभृतां वर । (३८।१)

प्रेष्यो ऽहं तव दुर्धर्ष क्रियतां किं पितामह ॥ (३८।२)

तम् अब्रवीच्छांतनवः शिरो मे तात लम्बते । (३९।१)

उपधानं कुरुश्रेष्ठ फल्गुनोपनयस्व मे । (३९।२)

शयनस्यानुरूपं हि शीघ्रं वीर प्रयच्छ मे ॥ (३९।३)

त्वं हि पार्थ महाबाहो श्रेष्ठः सर्वधनुष्मताम् । (४०।१)

क्षत्रधर्मस्य वेत्ता च बुद्धिसत्त्वगुणान्वितः ॥ (४०।२)

फल्गुनस्तु तथेत्युक्त्वा व्यवसायपुरोजवः । (४१।१)

प्रगृह्यामन्त्र्य गाण्डीवं शरांश्च नतपर्वणः ॥ (४१।२)

अनुमान्य महात्मानं भरतानाम् अमध्यमम् । (४२।१)

त्रिभिस्तीक्ष्णैर् महावेगैर् उदगृह्णाच्छिरः शरैः ॥ (४२।२)

अभिप्राये तु विदिते धर्मात्मा सव्यसाचिना । (४३।१)

अतुष्यद् भरतश्रेष्ठो भीष्मो धर्मार्थतत्त्ववित् ॥ (४३।२)

उपधानेन दत्तेन प्रत्यनन्दद् धनंजयम् । (४४।१)

कुन्तीपुत्रं युधां श्रेष्ठं सुहृदां प्रीतिवर्धनम् ॥ (४४।२)

अनुरूपं शयानस्य पाण्डवोपहितं त्वया । (४५।१)

यद्यन्यथा प्रवर्तेथाः शपेयं त्वाम् अहं रुषा ॥ (४५।२)

एवम् एतन्महाबाहो धर्मेषु परिनिष्ठितम् । (४६।१)

स्वप्तव्यं क्षत्रियेणाजौ शरतल्पगतेन वै ॥ (४६।२)

एवम् उक्त्वा तु बीभत्सुं सर्वांस्तान् अब्रवीद् वचः । (४७।१)

राज्ञश्च राजपुत्रांश्च पाण्डवेनाभिसंस्थितान् ॥ (४७।२)

शयेयम् अस्यां शय्यायां यावद् आवर्तनं रवेः । (४८।१)

ये तदा पारयिष्यन्ति ते मां द्रक्ष्यन्ति वै नृपाः ॥ (४८।२)

दिशं वैश्रवणाक्रान्तां यदा गन्ता दिवाकरः । (४९।१)

अर्चिष्मान् प्रतपंल् लोकान् रथेनोत्तमतेजसा । (४९।२)

विमोक्ष्ये ऽहं तदा प्राणान् सुहृदः सुप्रियान् अपि ॥ (४९।३)

परिखा खन्यताम् अत्र ममावसदने नृपाः । (५०।१)

उपासिष्ये विवस्वन्तम् एवं शरशताचितः । (५०।२)

उपारमध्वं संग्रामाद् वैराण्युत्सृज्य पार्थिवाः ॥ (५०।३)

उपातिष्ठन्न् अथो वैद्याः शल्योद्धरणकोविदाः । (५१।१)

सर्वोपकरणैर् युक्ताः कुशलास्ते सुशिक्षिताः ॥ (५१।२)

तान् दृष्ट्वा जाह्नवीपुत्रः प्रोवाच वचनं तदा । (५२।१)

दत्तदेया विसृज्यन्तां पूजयित्वा चिकित्सकाः ॥ (५२।२)

एवंगते न हीदानीं वैद्यैः कार्यम् इहास्ति मे । (५३।१)

क्षत्रधर्मप्रशस्तां हि प्राप्तो ऽस्मि परमां गतिम् ॥ (५३।२)

नैष धर्मो महीपालाः शरतल्पगतस्य मे । (५४।१)

एतैर् एव शरैश्चाहं दग्धव्यो ऽन्ते नराधिपाः ॥ (५४।२)

तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य पुत्रो दुर्योधनस्तव । (५५।१)

वैद्यान् विसर्जयामास पूजयित्वा यथार्हतः ॥ (५५।२)

ततस्ते विस्मयं जग्मुर् नानाजनपदेश्वराः । (५६।१)

स्थितिं धर्मे परां दृष्ट्वा भीष्मस्यामिततेजसः ॥ (५६।२)

उपधानं ततो दत्त्वा पितुस्तव जनेश्वर । (५७।१)

सहिताः पाण्डवाः सर्वे कुरवश्च महारथाः ॥ (५७।२)

उपगम्य महात्मानं शयानं शयने शुभे । (५८।१)

ते ऽभिवाद्य ततो भीष्मं कृत्वा चाभिप्रदक्षिणम् ॥ (५८।२)

विधाय रक्षां भीष्मस्य सर्व एव समन्ततः । (५९।१)

वीराः स्वशिबिराण्येव ध्यायन्तः परमातुराः । (५९।२)

निवेशायाभ्युपागच्छन् सायाह्ने रुधिरोक्षिताः ॥ (५९।३)

निविष्टान् पाण्डवांश्चापि प्रीयमाणान्महारथान् । (६०।१)

भीष्मस्य पतनाद्धृष्टान् उपगम्य महारथान् । (६०।२)

उवाच यादवः काले धर्मपुत्रं युधिष्ठिरम् ॥ (६०।३)

दिष्ट्या जयसि कौरव्य दिष्ट्या भीष्मो निपातितः । (६१।१)

अवध्यो मानुषैर् एष सत्यसंधो महारथः ॥ (६१।२)

अथ वा दैवतैः पार्थ सर्वशस्त्रास्त्रपारगः । (६२।१)

त्वां तु चक्षुर्हणं प्राप्य दग्धो घोरेण चक्षुषा ॥ (६२।२)

एवम् उक्तो धर्मराजः प्रत्युवाच जनार्दनम् । (६३।१)

तव प्रसादाद् विजयः क्रोधात् तव पराजयः । (६३।२)

त्वं हि नः शरणं कृष्ण भक्तानाम् अभयंकरः ॥ (६३।३)

अनाश्चर्यो जयस्तेषां येषां त्वम् असि केशव । (६४।१)

रक्षिता समरे नित्यं नित्यं चापि हिते रतः । (६४।२)

सर्वथा त्वां समासाद्य नाश्चर्यम् इति मे मतिः ॥ (६४।३)

एवम् उक्तः प्रत्युवाच स्मयमानो जनार्दनः । (६५।१)

त्वय्येवैतद् युक्तरूपं वचनं पार्थिवोत्तम ॥ (६५।२)