संजय उवाच । (१।१)

स बाहुर् अपतद् भूमौ सखड्गः सशुभाङ्गदः । (१।२)

आदधज्जीवलोकस्य दुःखम् उत्तमम् उत्तमः ॥ (१।३)

प्रहरिष्यन् हृतो बाहुर् अदृश्येन किरीटिना । (२।१)

वेगेनाभ्यपतद् भूमौ पञ्चास्य इव पन्नगः ॥ (२।२)

स मोघं कृतम् आत्मानं दृष्ट्वा पार्थेन कौरवः । (३।१)

उत्सृज्य सात्यकिं क्रोधाद् गर्हयामास पाण्डवम् ॥ (३।२)

नृशंसं बत कौन्तेय कर्मेदं कृतवान् असि । (४।१)

अपश्यतो विषक्तस्य यन्मे बाहुम् अचिछिदः ॥ (४।२)

किं नु वक्ष्यसि राजानं धर्मपुत्रं युधिष्ठिरम् । (५।१)

किं कुर्वाणो मया संख्ये हतो भूरिश्रवा इति ॥ (५।२)

इदम् इन्द्रेण ते साक्षाद् उपदिष्टं महात्मना । (६।१)

अस्त्रं रुद्रेण वा पार्थ द्रोणेनाथ कृपेण वा ॥ (६।२)

ननु नाम स्वधर्मज्ञस्त्वं लोके ऽभ्यधिकः परैः । (७।१)

अयुध्यमानस्य कथं रणे प्रहृतवान् असि ॥ (७।२)

न प्रमत्ताय भीताय विरथाय प्रयाचते । (८।१)

व्यसने वर्तमानाय प्रहरन्ति मनस्विनः ॥ (८।२)

इदं तु नीचाचरितम् असत्पुरुषसेवितम् । (९।१)

कथम् आचरितं पार्थ त्वया कर्म सुदुष्करम् ॥ (९।२)

आर्येण सुकरं ह्याहुर् आर्यकर्म धनंजय । (१०।१)

अनार्यकर्म त्वार्येण सुदुष्करतरं भुवि ॥ (१०।२)

येषु येषु नरः पार्थ यत्र यत्र च वर्तते । (११।१)

आशु तच्छीलताम् एति तद् इदं त्वयि दृश्यते ॥ (११।२)

कथं हि राजवंश्यस्त्वं कौरवेयो विशेषतः । (१२।१)

क्षत्रधर्माद् अपक्रान्तः सुवृत्तश्चरितव्रतः ॥ (१२।२)

इदं तु यद् अतिक्षुद्रं वार्ष्णेयार्थे कृतं त्वया । (१३।१)

वासुदेवमतं नूनं नैतत् त्वय्युपपद्यते ॥ (१३।२)

को हि नाम प्रमत्ताय परेण सह युध्यते । (१४।१)

ईदृशं व्यसनं दद्याद् यो न कृष्णसखो भवेत् ॥ (१४।२)

व्रात्याः संश्लिष्टकर्माणः प्रकृत्यैव विगर्हिताः । (१५।१)

वृष्ण्यन्धकाः कथं पार्थ प्रमाणं भवता कृताः ॥ (१५।२)

एवम् उक्त्वा महाबाहुर् यूपकेतुर् महायशाः । (१६।१)

युयुधानं परित्यज्य रणे प्रायम् उपाविशत् ॥ (१६।२)

शरान् आस्तीर्य सव्येन पाणिना पुण्यलक्षणः । (१७।१)

यियासुर् ब्रह्मलोकाय प्राणान् प्राणेष्वथाजुहोत् ॥ (१७।२)

सूर्ये चक्षुः समाधाय प्रसन्नं सलिले मनः । (१८।१)

ध्यायन्महोपनिषदं योगयुक्तो ऽभवन्मुनिः ॥ (१८।२)

ततः स सर्वसेनायां जनः कृष्णधनंजयौ । (१९।१)

गर्हयामास तं चापि शशंस पुरुषर्षभम् ॥ (१९।२)

निन्द्यमानौ तथा कृष्णौ नोचतुः किंचिद् अप्रियम् । (२०।१)

प्रशस्यमानश्च तथा नाहृष्यद् यूपकेतनः ॥ (२०।२)

तांस्तथा वादिनो राजन् पुत्रांस्तव धनंजयः । (२१।१)

अमृष्यमाणो मनसा तेषां तस्य च भाषितम् ॥ (२१।२)

असंक्रुद्धमना वाचा स्मारयन्न् इव भारत । (२२।१)

उवाच पाण्डुतनयः साक्षेपम् इव फल्गुनः ॥ (२२।२)

मम सर्वे ऽपि राजानो जानन्त्येतन्महाव्रतम् । (२३।१)

न शक्यो मामको हन्तुं यो मे स्याद् बाणगोचरे ॥ (२३।२)

यूपकेतो समीक्ष्य त्वं न मां गर्हितुम् अर्हसि । (२४।१)

न हि धर्मम् अविज्ञाय युक्तं गर्हयितुं परम् ॥ (२४।२)

आत्तशस्त्रस्य हि रणे वृष्णिवीरं जिघांसतः । (२५।१)

यद् अहं बाहुम् अछैत्सं न स धर्मो विगर्हितः ॥ (२५।२)

न्यस्तशस्त्रस्य बालस्य विरथस्य विवर्मणः । (२६।१)

अभिमन्योर् वधं तात धार्मिकः को न पूजयेत् ॥ (२६।२)

एवम् उक्तस्तु पार्थेन शिरसा भूमिम् अस्पृशत् । (२७।१)

पाणिना चैव सव्येन प्राहिणोद् अस्य दक्षिणम् ॥ (२७।२)

एतत् पार्थस्य तु वचस्ततः श्रुत्वा महाद्युतिः । (२८।१)

यूपकेतुर् महाराज तूष्णीम् आसीद् अवाङ्मुखः ॥ (२८।२)

अर्जुन उवाच । (२९।१)

या प्रीतिर् धर्मराजे मे भीमे च वदतां वरे । (२९।२)

नकुले सहदेवे च सा मे त्वयि शलाग्रज ॥ (२९।३)

मया तु समनुज्ञातः कृष्णेन च महात्मना । (३०।१)

गच्छ पुण्यकृतांल् लोकाञ् शिबिर् औशीनरो यथा ॥ (३०।२)

संजय उवाच । (३१।१)

तत उत्थाय शैनेयो विमुक्तः सौमदत्तिना । (३१।२)

खड्गम् आदाय चिच्छित्सुः शिरस्तस्य महात्मनः ॥ (३१।३)

निहतं पाण्डुपुत्रेण प्रमत्तं भूरिदक्षिणम् । (३२।१)

इयेष सात्यकिर् हन्तुं शलाग्रजम् अकल्मषम् ॥ (३२।२)

निकृत्तभुजम् आसीनं छिन्नहस्तम् इव द्विपम् । (३३।१)

क्रोशतां सर्वसैन्यानां निन्द्यमानः सुदुर्मनाः ॥ (३३।२)

वार्यमाणः स कृष्णेन पार्थेन च महात्मना । (३४।१)

भीमेन चक्ररक्षाभ्याम् अश्वत्थाम्ना कृपेण च ॥ (३४।२)

कर्णेन वृषसेनेन सैन्धवेन तथैव च । (३५।१)

विक्रोशतां च सैन्यानाम् अवधीत् तं यतव्रतम् ॥ (३५।२)

प्रायोपविष्टाय रणे पार्थेन छिन्नबाहवे । (३६।१)

सात्यकिः कौरवेन्द्राय खड्गेनापाहरच्छिरः ॥ (३६।२)

नाभ्यनन्दन्त तत्सैन्याः सात्यकिं तेन कर्मणा । (३७।१)

अर्जुनेन हतं पूर्वं यज्जघान कुरूद्वहम् ॥ (३७।२)

सहस्राक्षसमं तत्र सिद्धचारणमानवाः । (३८।१)

भूरिश्रवसम् आलोक्य युद्धे प्रायगतं हतम् ॥ (३८।२)

अपूजयन्त तं देवा विस्मितास्तस्य कर्मभिः । (३९।१)

पक्षवादांश्च बहुशः प्रावदंस्तस्य सैनिकाः ॥ (३९।२)

न वार्ष्णेयस्यापराधो भवितव्यं हि तत् तथा । (४०।१)

तस्मान्मन्युर् न वः कार्यः क्रोधो दुःखकरो नृणाम् ॥ (४०।२)

हन्तव्यश्चैष वीरेण नात्र कार्या विचारणा । (४१।१)

विहितो ह्यस्य धात्रैव मृत्युः सात्यकिर् आहवे ॥ (४१।२)

सात्यकिर् उवाच । (४२।१)

न हन्तव्यो न हन्तव्य इति यन्मां प्रभाषथ । (४२।२)

धर्मवादैर् अधर्मिष्ठा धर्मकञ्चुकम् आस्थिताः ॥ (४२।३)

यदा बालः सुभद्रायाः सुतः शस्त्रविनाकृतः । (४३।१)

युष्माभिर् निहतो युद्धे तदा धर्मः क्व वो गतः ॥ (४३।२)

मया त्वेतत् प्रतिज्ञातं क्षेपे कस्मिंश्चिद् एव हि । (४४।१)

यो मां निष्पिष्य संग्रामे जीवन् हन्यात् पदा रुषा । (४४।२)

स मे वध्यो भवेच्छत्रुर् यद्यपि स्यान्मुनिव्रतः ॥ (४४।३)

चेष्टमानं प्रतीघाते सभुजं मां सचक्षुषः । (४५।१)

मन्यध्वं मृतम् इत्येवम् एतद् वो बुद्धिलाघवम् । (४५।२)

युक्तो ह्यस्य प्रतीघातः कृतो मे कुरुपुंगवाः ॥ (४५।३)

यत् तु पार्थेन मत्स्नेहात् स्वां प्रतिज्ञां च रक्षता । (४६।१)

सखड्गो ऽस्य हृतो बाहुर् एतेनैवास्मि वञ्चितः ॥ (४६।२)

भवितव्यं च यद् भावि दैवं चेष्टयतीव च । (४७।१)

सो ऽयं हतो विमर्दे ऽस्मिन् किम् अत्राधर्मचेष्टितम् ॥ (४७।२)

अपि चायं पुरा गीतः श्लोको वाल्मीकिना भुवि । (४८।१)

पीडाकरम् अमित्राणां यत् स्यात् कर्तव्यम् एव तत् ॥ (४८।२)

संजय उवाच । (४९।१)

एवम् उक्ते महाराज सर्वे कौरवपाण्डवाः । (४९।२)

न स्म किंचिद् अभाषन्त मनसा समपूजयन् ॥ (४९।३)

मन्त्रैर् हि पूतस्य महाध्वरेषु यशस्विनो भूरिसहस्रदस्य । (५०।१)

मुनेर् इवारण्यगतस्य तस्य न तत्र कश्चिद् वधम् अभ्यनन्दत् ॥ (५०।२)

सुनीलकेशं वरदस्य तस्य शूरस्य पारावतलोहिताक्षम् । (५१।१)

अश्वस्य मेध्यस्य शिरो निकृत्तं न्यस्तं हविर्धानम् इवोत्तरेण ॥ (५१।२)

स तेजसा शस्त्रहतेन पूतो महाहवे देहवरं विसृज्य । (५२।१)

आक्रामद् ऊर्ध्वं वरदो वरार्हो व्यावृत्य धर्मेण परेण रोदसी ॥ (५२।२)