युधिष्ठिर उवाच । (१।१)

अकामाश्च सकामाश्च हता ये ऽस्मिन्महाहवे । (१।२)

कां योनिं प्रतिपन्नास्ते तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ (१।३)

दुःखं प्राणपरित्यागः पुरुषाणां महामृधे । (२।१)

जानामि तत्त्वं धर्मज्ञ प्राणत्यागं सुदुष्करम् ॥ (२।२)

समृद्धे वासमृद्धे वा शुभे वा यदि वाशुभे । (३।१)

कारणं तत्र मे ब्रूहि सर्वज्ञो ह्यसि मे मतः ॥ (३।२)

भीष्म उवाच । (४।१)

समृद्धे वासमृद्धे वा शुभे वा यदि वाशुभे । (४।२)

संसारे ऽस्मिन् समाजाताः प्राणिनः पृथिवीपते ॥ (४।३)

निरता येन भावेन तत्र मे शृणु कारणम् । (५।१)

सम्यक् चायम् अनुप्रश्नस्त्वयोक्तश्च युधिष्ठिर ॥ (५।२)

अत्र ते वर्तयिष्यामि पुरावृत्तम् इदं नृप । (६।१)

द्वैपायनस्य संवादं कीटस्य च युधिष्ठिर ॥ (६।२)

ब्रह्मभूतश्चरन् विप्रः कृष्णद्वैपायनः पुरा । (७।१)

ददर्श कीटं धावन्तं शीघ्रं शकटवर्त्मनि ॥ (७।२)

गतिज्ञः सर्वभूतानां रुतज्ञश्च शरीरिणाम् । (८।१)

सर्वज्ञः सर्वतो दृष्ट्वा कीटं वचनम् अब्रवीत् ॥ (८।२)

कीट संत्रस्तरूपो ऽसि त्वरितश्चैव लक्ष्यसे । (९।१)

क्व धावसि तद् आचक्ष्व कुतस्ते भयम् आगतम् ॥ (९।२)

कीट उवाच । (१०।१)

शकटस्यास्य महतो घोषं श्रुत्वा भयं मम । (१०।२)

आगतं वै महाबुद्धे स्वन एष हि दारुणः । (१०।३)

श्रूयते न स मां हन्याद् इति तस्माद् अपाक्रमे ॥ (१०।४)

श्वसतां च शृणोम्येवं गोपुत्राणां प्रचोद्यताम् । (११।१)

वहतां सुमहाभारं संनिकर्षे स्वनं प्रभो । (११।२)

नृणां च संवाहयतां श्रूयते विविधः स्वनः ॥ (११।३)

सोढुम् अस्मद्विधेनैष न शक्यः कीटयोनिना । (१२।१)

तस्माद् अपक्रमाम्येष भयाद् अस्मात् सुदारुणात् ॥ (१२।२)

दुःखं हि मृत्युर् भूतानां जीवितं च सुदुर्लभम् । (१३।१)

अतो भीतः पलायामि गच्छेयं नासुखं सुखात् ॥ (१३।२)

भीष्म उवाच । (१४।१)

इत्युक्तः स तु तं प्राह कुतः कीट सुखं तव । (१४।२)

मरणं ते सुखं मन्ये तिर्यग्योनौ हि वर्तसे ॥ (१४।३)

शब्दं स्पर्शं रसं गन्धं भोगांश्चोच्चावचान् बहून् । (१५।१)

नाभिजानासि कीट त्वं श्रेयो मरणम् एव ते ॥ (१५।२)

कीट उवाच । (१६।१)

सर्वत्र निरतो जीव इतीहापि सुखं मम । (१६।२)

चेतयामि महाप्राज्ञ तस्माद् इच्छामि जीवितुम् ॥ (१६।३)

इहापि विषयः सर्वो यथादेहं प्रवर्तितः । (१७।१)

मानुषास्तिर्यगाश्चैव पृथग्भोगा विशेषतः ॥ (१७।२)

अहम् आसं मनुष्यो वै शूद्रो बहुधनः पुरा । (१८।१)

अब्रह्मण्यो नृशंसश्च कदर्यो वृद्धिजीवनः ॥ (१८।२)

वाक्तीक्ष्णो निकृतिप्रज्ञो मोष्टा विश्वस्य सर्वशः । (१९।१)

मिथःकृतो ऽपनिधनः परस्वहरणे रतः ॥ (१९।२)

भृत्यातिथिजनश्चापि गृहे पर्युषितो मया । (२०।१)

मात्सर्यात् स्वादुकामेन नृशंसेन बुभूषता ॥ (२०।२)

देवार्थं पितृयज्ञार्थम् अन्नं श्रद्धाकृतं मया । (२१।१)

न दत्तम् अर्थकामेन देयम् अन्नं पुनाति ह ॥ (२१।२)

गुप्तं शरणम् आश्रित्य भयेषु शरणागताः । (२२।१)

अकस्मान्नो भयात् त्यक्ता न च त्राताभयैषिणः ॥ (२२।२)

धनं धान्यं प्रियान् दारान् यानं वासस्तथाद्भुतम् । (२३।१)

श्रियं दृष्ट्वा मनुष्याणाम् असूयामि निरर्थकम् ॥ (२३।२)

ईर्ष्युः परसुखं दृष्ट्वा आतताय्यबुभूषकः । (२४।१)

त्रिवर्गहन्ता चान्येषाम् आत्मकामानुवर्तकः ॥ (२४।२)

नृशंसगुणभूयिष्ठं पुरा कर्म कृतं मया । (२५।१)

स्मृत्वा तद् अनुतप्ये ऽहं त्यक्त्वा प्रियम् इवात्मजम् ॥ (२५।२)

शुभानाम् अपि जानामि कृतानां कर्मणां फलम् । (२६।१)

माता च पूजिता वृद्धा ब्राह्मणश्चार्चितो मया ॥ (२६।२)

सकृज्जातिगुणोपेतः संगत्या गृहम् आगतः । (२७।१)

अतिथिः पूजितो ब्रह्मंस्तेन मां नाजहात् स्मृतिः ॥ (२७।२)

कर्मणा तेन चैवाहं सुखाशाम् इह लक्षये । (२८।१)

तच्छ्रोतुम् अहम् इच्छामि त्वत्तः श्रेयस्तपोधन ॥ (२८।२)